خبر خوش: برای نخستین بار درمان بیماران تالاسمی و کم‌خونی داسی‌شکل با CRISPR آغاز شد

فناوری ویرایش ژن CRISPR-Cas9 که یکی از مهم‌ترین کشف‌های قرن به شمار می‌رود، همچنان به پیشرفت‌های تحول‌آفرین در درمان بیماری‌ها ادامه می‌دهد. در حوزه CRISPR و درمان‌های متمرکز بر آن، CRISPR Therapeutics و Vertex Pharmaceuticals درمانی را توسعه داده‌اند که CTX001 نام دارد و بر CRISPR مبتنی است. این درمان برای نخستین بار در بیماری مبتلا به بتا تالاسمی به کار رفت. هم‌زمان، نخستین بیمار مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل نیز برای درمان CTX001 وارد مطالعه بالینی شد. بیایید با درمان CTX001 و معنای آن برای ما آشنا شویم.

بتا تالاسمی چیست؟

بتا تالاسمی یک بیماری ارثی خونی است که از جهش‌هادر ژن بتا گلوبین ناشی می‌شود. جهش در این ژن به تولید کم یا اندک پروتئین بتا گلوبین می‌انجامد. پروتئین بتا گلوبین یکی از اجزای اصلی هموگلوبین است. در بیماران دارای شکل پیشرفته بتا تالاسمی، کم‌خونی دیده می‌شود و این بیماران برای زندگی به تزریق خون وابسته‌اند. تزریق‌های مکرر خون با ایجاد انباشت آهن در بیماران، به آسیب اندام‌ها و کوتاه شدن طول عمر می‌انجامد.

کم‌خونی داسی‌شکل چیست؟

کم‌خونی داسی‌شکل نیز یک بیماری ارثی خون ناشی از جهش در ژن بتا گلوبین است. جهش‌های این ژن موجب تولید هموگلوبین غیرطبیعی می‌شوند. هموگلوبین غیرطبیعی باعث سفت شدن گلبول‌های قرمز، شکل‌گیری ظاهر غیرطبیعی داسی‌شکل و مسدود شدن رگ‌های خونی می‌شود. در بیماران کم‌خونی داسی‌شکل، دردهای حاد، سندرم حاد قفسه سینه و آسیب اندام‌ها دیده می‌شود. همه این وضعیت‌ها طول عمر بیماران را کوتاه می‌کنند.

CRISPR و درمان CTX001 چیست؟

CTX001 یک ژن‌درمانی مبتنی بر CRISPR است. در این درمان، سلول‌های بنیادی مغز استخوان گرفته‌شده از بیماران بتا تالاسمی و کم‌خونی داسی‌شکل با CRISPR دست‌کاری می‌شوند تا گلبول‌های قرمز هموگلوبین جنینی بیشتری تولید کنند. هموگلوبین جنینی پروتئین حمل‌کننده اکسیژن است که به‌طور طبیعی هنگام تولد وجود دارد و در بزرگسالی به شکل دیگری تبدیل می‌شود. درمان CTX001 با افزایش سطح هموگلوبین جنینی، وابستگی بیماران به تزریق خون را به میزان زیادی کاهش می‌دهد.

به بیان دیگر، هر فرد نسخه دوم ژنی به نام هموگلوبین جنینی را دارد. این ژن پس از تولد خاموش می‌شود و شکل بزرگسال هموگلوبین جای آن را می‌گیرد. در این درمان، با روش CRISPR ژن جنینی دوباره فعال می‌شود.

درمان CTX001 چگونه انجام می‌شود؟

سلول‌های بنیادی مغز استخوان بیماران از خون محیطی جمع‌آوری می‌شوند. این سلول‌ها در محیط آزمایشگاه با CRISPR از نظر ژنی دست‌کاری می‌شوند. سلول‌های بنیادی دست‌کاری‌شده (با نام CTX001) به بیمار بازگردانده می‌شوند. سپس بیماران از نظر اینکه این سلول‌های بنیادی گلبول‌های سالم تولید می‌کنند یا نه تحت نظر قرار می‌گیرند. در نهایت اثر سلول‌های CTX001 با پارامترهای متعدد بررسی و بیمار پیگیری می‌شود.

تصور می‌شود یک بار درمان CRISPR بتواند در این دو بیماری به بهبود کامل منجر شود. انتظار می‌رود نتایج به‌دست‌آمده از بیماران به‌زودی اعلام شود.

وضعیت تازه‌ترین مطالعات بالینی CTX001 چیست؟

برای درمان بتا تالاسمی با CTX001، مطالعه فاز1/2 ایمنی و اثربخشی، به‌صورت کارآزمایی بالینی همچنان ادامه دارد. در مطالعه، در بیماران 18-35 ساله مبتلا به تالاسمی وابسته به تزریق خون (با زیرگروه‌های non beta zero / beta zero)، اثربخشی و ایمنی تک‌دوز CTX001 ارزیابی می‌شود. این مطالعه اکنون در مراکز مختلف پژوهش بالینی در کانادا و اروپا انجام می‌شود. همچنین در طول سال جذب بیمار در آمریکا آغاز خواهد شد.

برای CTX001 در کم‌خونی داسی‌شکل نیز مطالعه فاز 1/2 ایمنی و اثربخشی ادامه دارد. در این مطالعه، در بیماران 18-35 ساله مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل، اثربخشی و ایمنی تک‌دوز CTX001 ارزیابی می‌شود. مطالعه در مراکز مختلف پژوهش بالینی آمریکا انجام می‌شود. CTX001 توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان کم‌خونی داسی‌شکل وارد برنامه تسریع‌شده تعیین وضعیت داروشده است. مجوزهای لازم برای آغاز مطالعات بالینی در کانادا و دیگر کشورهای اروپا در انتظار است.

CRISPR / Cas9 چیست؟