میتومایسین چیست و چگونه مصرف می‌شود؟ چه عوارضی دارد؟

میتومایسین چیست؟

میتومایسین از Streptomyces caespitosus که نوعی قارچ خاکزی نامیده می‌شود به دست می‌آید؛ دارویی شیمی‌درمانی با ساختار آنتی‌بیوتیکی و ویژگی ضدتوموری است. میتومایسین با ایجاد پیوندهای متقاطع DNA، ساخت DNA را مهار می‌کند و در نهایت با متوقف کردن تکثیر سلول، باعث مرگ آن می‌شود؛ این دارو در گروه شیمی‌درمانی‌های آلکیله‌کننده قرار می‌گیرد. به‌طور کلی، چون سلول‌های سرطانی سریع‌تر و با اصلاح خطای کمتری نسبت به سلول‌های سالم تقسیم می‌شوند، به این آسیب حساس‌ترند. این آسیب سلولی رشد سلول‌های سرطانی بدن را کند یا متوقف می‌کند.

برای این دارو هر دو نام ماده مؤثره «میتومایسین» و «میتومایسین-c» به کار می‌روند. این دارو در کشور ما نخستین مجوز وزارت بهداشت را در سال 2012 دریافت کرد و با نام‌های تجاری MITOMYCIN-C KYOWA و MİSİNTU به‌صورت شیمی‌درمانی داخل‌وریدی در بازار یافت می‌شود. در ایالات متحده، شکل ژلی آن نیز با نام Jelmyto در بازار موجود است.

Jelmyto، محصول UroGen، در 15 آوریل 2020 توسط FDA (سازمان غذا و داروی ایالات متحده) به‌عنوان درمان خط اول سرطان کم‌درجه دستگاه ادراری فوقانی تأیید شد. Jelmyto دارویی است که به شکل ژل داخل مثانه و مجاری ادراری تجویز می‌شود. این تأیید مهم بر نتایج مثبت کارآزمایی بالینی فاز 3 به نام OLYMPUS استوار است که نشان داد Jelmyto برای بیماران مبتلا به این سرطان نادر و دشواردرمان، گزینه‌ای مؤثر و محافظ کلیه فراهم می‌کند.

Jelmyto که از هیدروژل استریل قابل‌تجویز در مثانه تشکیل شده است، برای افزایش مدت تماس بافت مجاری ادراری با میتومایسین و در نتیجه درمان تومورها با روش‌های غیرجراحی طراحی شده است.

سرطان اوروتلیال کم‌درجه دستگاه ادراری فوقانی، نوعی سرطان نادر است که ممکن است در مجاری ادراری فوقانی، یعنی حالب‌ها و سیستم جمع‌کننده کلیه‌ها ایجاد شود (مجاری ادراری به‌جز مثانه و کلیه‌ها). در ایالات متحده تقریباً هر سال 6,000 – 7,000 مورد جدید یا عودکننده سرطان اوروتلیال کم‌درجه دستگاه ادراری فوقانی تشخیص داده می‌شود؛ اما در کشور ما داده آماری اختصاصی درباره سرطان این مجاری ادراری وجود ندارد.

در این سرطان که به‌دلیل آناتومی پیچیده دستگاه ادراری درمانش دشوار است، استاندارد درمان فعلی شامل جراحی‌های متعدد می‌شود. همچنین بیشتر بیماران به نفرواورترکتومی رادیکال نیاز دارند؛ این عمل شامل برداشتن لگنچه کلیه (سیستم جمع‌کننده کلیه)، حالب (مجرای میان کلیه و مثانه) و کاف مثانه است.

متأسفانه درمان پیچیده‌تر نیز می‌شود، زیرا این نوع سرطان بیشتر در بیماران 70 ساله و بالاتر تشخیص داده می‌شود. عملکرد کلیه این بیماران ممکن است از پیش به خطر افتاده باشد و در نتیجه یک عمل بزرگ، عوارض بیشتری را تجربه کنند.

Jelmyto برای بیمارانی که ممکن است به درمان با نفرواورترکتومی رادیکال، با پیامدهایی مانند کاهش عملکرد کلیه و دیگر عوارض، نیاز داشته باشند، رویکرد درمانی غیرجراحی تازه‌ای ارائه می‌کند. این درمان جدید، کم‌تهاجمی و محافظ کلیه، ظرفیت تغییر شیوه درمان سرطان اوروتلیال کم‌درجه دستگاه ادراری فوقانی و کمک به بیماران برای پرهیز از عوارض درازمدت مرتبط با جراحی و از دست دادن کلیه را دارد.

درمان سرطان اوروتلیال کم‌درجه دستگاه ادراری فوقانی طی بیش از یک دهه پیشرفت بسیار اندکی داشته است و این گزینه جدید، استاندارد درمان تازه‌ای برای بیمارانی ایجاد می‌کند که معمولاً با عود و جراحی‌های بزرگ شامل برداشتن کلیه روبه‌رو می‌شوند.

درمان پیشگامانه – یافته‌های مطالعه OLYMPUS

تأیید FDA بر نتایج کارآزمایی بالینی فاز III موسوم به OLYMPUS استوار است که نشان داد Jelmyto در بیماران بزرگسال مبتلا به سرطان اوروتلیال دستگاه ادراری فوقانی، درمان بیماری را به میزانی مهم از نظر بالینی امکان‌پذیر می‌کند.

جزئیات یافته‌های مطالعه به شرح زیر است:

• در زیرگروه بیمارانی که هنگام تشخیص تصور می‌شد تومورشان با جراحی قابل‌برداشتن نیست، پاسخ کامل %58 بود.
• در بازه 12 ماهه ارزیابی دوام پاسخ، پاسخ کامل در 19 بیمار ادامه یافت، بیماری در 7 نفر عود کرد و پیگیری 9 بیمار در طول دوره پاسخ 12 ماهه ادامه داشت.
• شایع‌ترین عوارض گزارش‌شده (≥20) عبارت بودند از انسداد حالب، درد پهلو، عفونت مجاری ادراری، خون در ادرار، اختلال عملکرد کلیه، خستگی، تهوع، درد شکم، دیزوری (درد هنگام ادرار کردن) و استفراغ. بیشتر این عوارض خفیف تا متوسط بودند و با درمان‌های شناخته‌شده قابل‌کنترل بودند. هیچ مرگ مرتبط با درمانی رخ نداد.

این مطالعه شامل 74 بیمار از ایالات متحده و اسرائیل بود. در شرکت‌کنندگانی که Jelmyto را به مدت 6 هفته از راه کاتتر استاندارد قرارگرفته در مجاری ادراری دریافت کردند، پاسخ کامل که پیامد اصلی مطالعه بود، 4 تا 6 هفته پس از آخرین درمان ارزیابی شد. این ارزیابی شامل اورتروسکوپی و سیتولوژی شست‌وشو بود؛ سیتولوژی شست‌وشو آزمون میکروسکوپی استاندارد سلول‌های به‌دست‌آمده از ادرار برای شناسایی سرطان است. بیمارانی که پاسخ کامل داشتند سپس تا 12 ماه پیگیری شدند تا دوام پاسخ به Jelmyto مشخص شود.

این دارو به شکل ژلی است که متخصص اورولوژی مستقیماً از راه لوله نفروستومی یا کاتتر ادراری تجویز می‌کند. رنگ آبی دارو ممکن است ادرار را آبی-سبز کند. این وضعیت انتظار می‌رود و ممکن است پس از هر دوز یک یا دو روز ادامه داشته باشد. اگر علائم ادراری دیگری، مانند ادرار مکرر یا دردناک، نیز دارید به گروه درمان مراجعه کنید.

شیمی‌درمانی داخل‌وریدی با میتومایسین چگونه انجام می‌شود؟

میتومایسین موجود در کشور ما با انفوزیون داخل‌وریدی (IV، درون یک رگ) تجویز می‌شود. دوز و برنامه آن بر اساس قد و وزن فرد، نوع سرطان و شیوه تجویز تعیین می‌شود.

• مطلب مرتبط: اکستراوازاسیون چیست؟ هنگام نشت داروی سرطان به زیر پوست چه باید کرد؟

میتومایسین دارویی تاول‌زا است و هنگام تجویز داخل‌وریدی آن باید نسبت به خطر اکستراوازاسیون (نشت به خارج از رگ) بسیار احتیاط کرد. حتی با تجویز دقیق و صحیح توسط کارکنان آموزش‌دیده نیز ممکن است احساس سوزش و درد ایجاد شود. خطر نشت دارو از رگ در محل تزریق و ایجاد آسیب بافتی، که ممکن است شدید باشد، وجود دارد. اگر در هر زمانی حین تزریق یا پس از آن، در محل تزریق قرمزی، تورم یا درد دارید، باید فوراً کارکنان درمان را مطلع کنید. تا زمانی که کارکنان درمان دستوری نداده‌اند، چیزی روی آن ناحیه نگذارید.

در ادامه شیمی‌درمانی‌ها بر اساس ظرفیت تاول‌زایی آن‌ها فهرست شده‌اند:

دوز تجویز میتومایسین IV چقدر است؟

محدوده دوز توصیه‌شده میتومایسین 4-10 mg (0.06- 0.15 mg/kg) است و به‌صورت ترکیب با داروهای دیگر یا بسته به بازسازی مغز استخوان، با فاصله 1-6 هفته تجویز می‌شود.

الگوی معمول دوز در درمان ترکیبی 10 mg /m2 بر اساس سطح بدن است و در صورت نیاز تکرار می‌شود. با تجویز دوز 40-80 mg (0.58- 1.2 mg/kg) به‌تنهایی یا در درمان ترکیبی، پاسخ کافی حاصل شده است. رژیم دوز بالاتر نیز می‌تواند به‌صورت مجموع دوز تجمعی 2 mg/ kg، به‌تنهایی یا در ترکیب، تجویز شود.

برخی از شایع‌ترین عوارض میتومایسین IV

عفونت و کاهش تعداد گلبول‌های سفید (لوکوپنی یا نوتروپنی)

این دارو، چه با کاهش تعداد گلبول‌های سفید و چه بدون آن، می‌تواند باعث عفونت‌های تهدیدکننده زندگی شود. گلبول‌های سفید (BKH) برای مبارزه با عفونت اهمیت دارند. هنگام درمان ممکن است تعداد BKH کاهش یابد و خطر ابتلا به عفونت را افزایش دهد. اگر تب بالا (بیش از 38 °C)، گلودرد یا سرماخوردگی، تنگی نفس، سرفه، سوزش هنگام ادرار کردن یا دردی دارید که برطرف نمی‌شود، فوراً به متخصص مراجعه کنید.

توصیه‌هایی برای پیشگیری از عفونت

• شستن دست‌ها، هم توسط فرد دریافت‌کننده دارو و هم ملاقات‌کنندگان او، بهترین راه پیشگیری از گسترش عفونت است.
• پرهیز از جمعیت‌های بزرگ و افراد بیمار (مانند کسانی که سرماخورده‌اند یا تب، سرفه یا این علائم را دارند) نیز در این دوره بسیار مهم است.
• هنگام کار در باغچه لباس محافظ، از جمله شلوار بلند و دستکش، بپوشید.
• به فضولات حیوانات خانگی دست نزنید.
• همه بریدگی‌ها یا خراش‌های بدن خود را تمیز نگه دارید.
• هر روز دوش بگیرید یا حمام کنید و مراقبت از دهان را فراموش نکنید.
• مانیکور یا پدیکور نکنید. ناخن مصنوعی نگذارید. می‌توانید از لاک ناخن استفاده کنید.
• پیش از برنامه‌ریزی نوبت یا جزئیات اقدامات دندان‌پزشکی، با متخصص انکولوژی مشورت کنید.
• پیش از واکسن زدن خود یا فردی که با شما زندگی می‌کند، با متخصص انکولوژی مشورت کنید.

کاهش تعداد گلبول‌های قرمز (کم‌خونی)

گلبول‌های قرمز مسئول رساندن اکسیژن به بافت‌های بدن‌اند. هنگامی که تعداد آن‌ها پایین است، فرد ممکن است احساس خستگی یا ضعف کند. اگر هرگونه تنگی نفس، دشواری در تنفس یا درد قفسه سینه دارید، فوراً به متخصص مراجعه کنید. در صورت کاهش شدید تعداد گلبول‌های قرمز ممکن است به انتقال خون نیاز داشته باشید.

کاهش تعداد پلاکت‌ها (ترومبوسیتوپنی)

پلاکت‌ها به لخته شدن خون کمک می‌کنند؛ بنابراین کاهش تعداد آن‌ها خطر خون‌ریزی را بالا می‌برد. اگر علاوه بر خون‌ریزی بینی و لثه یا وجود خون در ادرار یا مدفوع، مشکلاتی مانند کبودی بیش از حد دارید، فوراً به متخصص مراجعه کنید. در صورت کاهش شدید تعداد پلاکت‌ها ممکن است به تزریق پلاکت نیاز داشته باشید.

• از تیغ استفاده نکنید (ماشین اصلاح برقی گزینه بهتری است).
• از ورزش‌ها و فعالیت‌هایی که ممکن است به آسیب یا خون‌ریزی منجر شوند پرهیز کنید.
• داروهای ضدالتهابی مانند Motrin/Advil (ایبوپروفن)، Aleve (ناپروکسن)، Celebrex (سلکوکسیب)، داروهای NSAID، Aspirin (اسید سالیسیلیک) و داروهای غیراستروئیدی مشابه را مصرف نکنید، زیرا همگی خطر خون‌ریزی را افزایش می‌دهند. هنگام درمان، درباره مصرف این عوامل و همه داروها یا مکمل‌های بدون نسخه حتماً با کارکنان درمان مشورت کنید.
• از نخ دندان یا خلال‌دندان استفاده نکنید و برای مسواک زدن، مسواک نرم انتخاب کنید.

سندرم همولیتیک اورمیک (HÜS)

میتومایسین همچنین ممکن است باعث سندرمی نادر به نام سندرم همولیتیک اورمیک (HUS) شود که گلبول‌های قرمز را از بین می‌برد، به عروق خونی آسیب می‌زند و می‌تواند به نارسایی کلیه منجر شود. کارکنان درمان در طول درمان با میتومایسین، شما را از نظر علائم HÜS پایش خواهند کرد. اگر کبودی یا خون‌ریزی غیرعادی دارید یا متوجه کاهش خروج ادرار می‌شوید، فوراً به متخصص مراجعه کنید.

عوارض کمتر شایع

در طول درمان با میتومایسین عوارض دیگری نیز وجود دارند که کمتر رخ می‌دهند، اما همچنان مهم‌اند.

ناهنجاری‌های ریوی

در موارد نادر، دارو می‌تواند مشکلات ریوی ایجاد کند؛ این وضعیت ممکن است هنگام درمان یا ماه‌ها یا سال‌ها پس از آن رخ دهد. اگر تنگی نفس، سرفه خشک بدون خلط، تب، خس‌خس یا دشواری در تنفس دارید، باید فوراً به متخصص سلامت مراجعه کنید.

مشکلات قلبی

میتومایسین می‌تواند مشکلات قلبی مانند نارسایی احتقانی قلب، کاردیومیوپاتی محدودکننده، کاهش عملکرد قلب و حمله قلبی ایجاد کند یا این مشکلات از پیش موجود را بدتر کند. اگر افزایش وزن ناگهانی یا تورم مچ پا یا پاها را مشاهده کردید، فوراً به کارکنان درمان مراجعه کنید. در صورت درد یا فشار قفسه سینه، درد بازوی چپ، پشت یا فک، تعریق، تنگی نفس، عرق سرد، تهوع یا سرگیجه، بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید.

نگرانی‌های مربوط به باروری

مواجهه جنین با این دارو می‌تواند باعث نقایص مادرزادی شود. بنابراین تا زمانی که شما یا همسرتان با این دارو درمان می‌شوید، بچه‌دار شدن توصیه نمی‌شود. هنگام درمان باید از روش مؤثر پیشگیری از بارداری استفاده شود. باید به یاد داشت حتی اگر زن یائسه شده باشد یا مرد تصور کند اسپرم تولید نمی‌کند، باز هم احتمال بارداری وجود دارد. درباره شیردهی هنگام مصرف دارو، توصیه می‌شود پیش از شیردهی با متخصص مشورت کنید.