پایان یک افسانه: غضروف کوسه در درمان سرطان مؤثر نیست!

شایعات زیادی درباره دنیای دریا وجود دارد، اما یکی بیش از همه توجه جلب می‌کند؛ یعنی این که کوسه‌ها سرطان نمی‌گیرند «شایعه»… این فکر سبب کشتار میلیون‌ها کوسه برای تولید دارو از غضروف آن‌ها می‌شود تا با ادعاهایی مانند کاهش یا درمان سرطان به بیماران سرطانی جویای چاره فروخته شوند…

تاریخچه آزمودن کوسه در سرطان چیست؟

شایعه این موضوع در دهه 1970 با نخستین یافته هنری برم و جودا فولکمن از دانشکده پزشکی جانز هاپکینز آغاز شد؛ آن‌ها دریافتند که غضروف از ایجاد رگ‌های خونی تازه در بافت جلوگیری می‌کندو این را شناسایی کردند. رگ‌زایی نام این تشکیل عروق در خون است که یکی از ویژگی‌های کلیدی تومورهای بدخیم محسوب می‌شود. رگ‌زایی همچنین هدف رایج پژوهشگران درمان احتمالی سرطان است.

برم و فولکمن مطالعه غضروف برای یافتن ترکیبات ضد رگ‌زایی را آغاز کردند. استدلالشان این بود که اگر غضروف رگ خونی ندارد، پس باید به مولکول‌ها یا آنزیم‌های مهارکننده تشکیل مویرگ پیام بفرستد. آن‌ها دریافتند قرار دادن غضروف خرگوش نابالغ در کنار تومور حیوان آزمایشگاهی، رشد تومور را مهار می‌کند. پژوهش‌های بعدی نشان داد غضروف گوساله نیز همین خواص ضد رگ‌زایی را دارد. پژوهشگر جوانی به نام رابرت لنگر تصمیم گرفت نخستین آزمایش غضروف خرگوش را این بار با غضروف کوسه تکرار کند. چون اسکلت کوسه کاملاً غضروفی است، او فکر کرد این می‌تواند منبع در دسترس‌تری برای درمان احتمالی باشد. در واقع غضروف کوسه نیز مانند غضروف گوساله و خرگوش از رشد رگ‌های خونی به سوی تومور جلوگیری کرد.

همان زمان، دانشمندی به نام کارل لوئر از آزمایشگاه دریایی موت در ساراسوتا نیز ارتباط کوسه و سرطان را بررسی کرد. او دریافت میزان ابتلای کوسه‌ها به همه بیماری‌ها، به‌ویژه سرطان، کم است و خواست علت را بررسی کند. در مطالعه خود به کوسه‌ها مقدار زیادی آفلاتوکسین داد که به‌شدت سرطان‌زا شناخته می‌شود؛ با وجود دریافت آفلاتوکسین B1، در آن‌ها رشد تومور ندید.

پس از آن دکتر ویلیام لین وارد میدان شد. با شنیدن پژوهش‌های لنگر و لوئر، بی‌درنگ این فکر در ذهنش جا گرفت که داروی غضروف کوسه می‌تواند سرطان را درمان کند. در سال 1992 کتاب خود با نام «کوسه‌ها سرطان نمی‌گیرند: غضروف کوسه چگونه می‌تواند زندگی شما را نجات دهد؟» را منتشر کرد. کتاب صدرنشین پرفروش‌ها و لین کانون تازه توجه رسانه‌ها شد. نتایج پژوهش ناکافی لین و پزشکان کوبایی که با هم در مکزیک انجام داده بودند، فوق‌العاده توصیف شد. سپس لین در 1996 کتاب دوم خود با نام «کوسه‌ها هنوز سرطان نمی‌گیرند» را منتشر کرد.

البته لین در این فاصله آزمایشگاه‌های لین را تأسیس کرد که کوسه شکار و قرص غضروف تولید می‌کرد (و هنوز هم قرص غضروف تولید و عرضه می‌کند). اما او در این حوزه تنها نماند. شرکت‌های زیادی فروش دارو و پودر غضروف کوسه را شروع و آن را به‌عنوان درمان جایگزین یا مکمل غذایی عرضه کردند. در سال 1995 محصولات غضروف کوسه در بازار جهانی از مرز حدود 30 میلیون دلار گذشتند. روزبه‌روز کوسه‌های بیشتری برای غضروفشان شکار می‌شوند.

پیامدهای این شکار وحشتناک بوده است. در آمریکای شمالی جمعیت کوسه‌ها در 10 سال گذشته %80 کاهش یافته است. شرکت‌های فعال در این حوزه برای تولید غضروف، هر ماه نزدیک به 200.000 کوسه در آب‌های آمریکا شکار می‌کنند. یک کارخانه آمریکایی غضروف کوسه در کاستاریکا قصد داشت سالانه حدود 2.8 میلیون کوسه را نابود کند. کوسه‌ها نسبت به ماهی‌های دیگر آهسته‌تر رشد می‌کنند و مسلم است زیر چنین تهدید شکاری آن‌قدر زنده نمی‌مانند که تولیدمثل کنند. اگر میزان صید در جهان کاهش نیابد، متأسفانه بعضی گونه‌های کوسه پیش از آنکه متوجه شویم منقرض خواهند شد.

آیا غضروف کوسه واقعاً در سرطان فایده دارد؟

نتایج دست‌کم چند پژوهش این موضوع در سال‌های 1998-2005 و 2007 که سازمان داروی آمریکا (FDA) نیز پیگیری کرده است، یعنی حداقل 3 پژوهش، منفی بوده‌اند. تأسف‌بار است که تمام این تخریب زیست‌محیطی برای محصول جایگزین کاملاً بی‌فایده انجام شده است! غضروف کوسه به‌هیچ‌وجه سرطان را درمان یا بهبود نمی‌دهد. اثبات شده پودرها یا قرص‌های غضروف کوسه در هیچ نوع سرطان اثر مثبتی ندارند. دکتر اندرو ویکرز نیز می‌گوید غضروف کوسه درمان‌کننده سرطان نیست. در واقع کمیسیون تجارت فدرال آمریکا در سال 2000 مداخله کرد و لین را 1 میلیون دلار جریمه کرد و او را از ادعای درمان، بهبود یا پیشگیری سرطان توسط مکمل‌هایی که می‌فروشد یا هر مشتق غضروف کوسه منع کرد.

اما بدترین بخشاین است که همه این سرمایه‌گذاری فریبکارانه، که از افراد مستأصل جویای کوچک‌ترین امید پول می‌دزدد، بر افسانه استوار است. افراد پول‌پرست با مدرک دکتری بیوشیمی کشاورزی و تغذیه هرچه می‌خواهند بگویند؛ کوسه‌ها هم سرطان می‌گیرند!..

سرطانی نشدن غضروف کوسه به این معنا نیست که کوسه‌ها سرطان نمی‌گیرند. از سوی دیگر، سرطان در بافت غضروفی انسان نیز بسیار نادر ایجاد می‌شود. برداشت «کم بودن میزان سرطان» در کوسه‌ها ناشی از این است که تاکنون فقط یک مطالعه میزان بیماری آن‌ها را بررسی کرده است. هیچ‌کس سرطان یا بیماری‌های دیگر را در این جانوران به‌صورت نظام‌مند بررسی نکرده است. وجود یک مطالعه با میزان پایین به معنای مقاوم یا مصون بودن کوسه‌ها در برابر سرطان نیست. کوسه‌ها ماهیان پلاژیک (شناگر آب‌های عمیق) هستند. بعضی در مناطقی با آلودگی کم آب زندگی می‌کنند. یعنی نسبت به گونه‌های نزدیک ساحل کمتر در معرض مواد شیمیایی سرطان‌زا قرار دارند.

در سال 2004 دکتر گری اوستراندر و همکارش از دانشگاه هاوایی پژوهشی درباره ثبت تومور در کوسه‌ها منتشر کردند. تا آن زمان در ماهیان غضروفی (رده ماهیان غضروفی: کوسه، سفره‌ماهی و گربه‌ماهی) 42 تومور دیده شده بود. دست‌کم 12 مورد بدخیم بودند و در بدن انتشار داشتند. در 2 کوسه به علت استعداد ژنتیکی یا مواجهه بیش از حد با مواد سرطان‌زا، تومورهای متعدد شناسایی شد. این‌ها تومورهایی بودند که حتی در غضروف کوسه وجود داشتند! اوستراندر امید داشت این اطلاعات به نحوی افسانه سرطان نگرفتن کوسه‌ها را از یادها ببرد.

با وجود این مطالعات، هنوز قرص‌های غضروف کوسه فروخته می‌شوند. افزون بر آن، هنوز افراد باهوش بسیاری به افسانه سرطان نگرفتن کوسه‌ها باور دارند. بدتر اینکه در شبکه‌های اجتماعی حتی توییت‌هایی با جمله‌هایی مانند «باید چیزی در آب باشد. کوسه‌ها تنها گونه‌ای هستند که می‌دانیم سرطان نمی‌گیرند» و نظایر آن می‌توان دید.

نتیجه‌گیری

خلاصه آنچه نوشتیم این است: کوسه‌ها سرطان می‌گیرند! نه شواهد کافی برای گفتن اینکه سرطان در کوسه نادر است وجود دارد و نه تاکنون کسی میزان سرطان آن‌ها را نظام‌مند بررسی کرده است. بنابراین هر ادعایی درباره مقاومت کوسه در برابر سرطان، در بهترین حالت گمراه‌کننده و کاملاً نادرست است.

ناامیدکننده‌ترین جنبه این وضعیت آن است که دستگاه ایمنی کوسه به شکلی باورنکردنی شگفت‌انگیز است و اینکه سرطان را سرکوب می‌کند یا نه، ارزش پژوهش دارد. کوسه‌ها دارای پروتئین‌های RAG، گیرنده‌های سلول T و ایمونوگلوبولین هستند و از نظر تکاملی کهن‌ترین تبار دارای دستگاه ایمنی تطبیقی پیشرفته‌اند. دو اندام ایمنی کاملاً منحصربه‌فرد دارند. عملکرد اندام‌های Leydig و Epigonal هنوز کاملاً روشن نیست. برای درک تکامل ایمنی تطبیقی همه مهره‌داران موجود، بررسی دستگاه ایمنی کوسه ضروری است. اگر واقعاً در برابر سرطان مقاوم باشند، پژوهش ایمنی آن‌ها اهمیت بیشتری می‌یابد. اما به جای آن برای درمان غیرمؤثر سرطان بیش از 100 میلیون کوسه می‌کشیم و با گفتن اینکه کوسه‌ها سرطان نمی‌گیرند، بسیاری را گمراه می‌کنیم.