پرتودرمانی مغز چه عوارضی دارد؟

تومورهای مغزی برنامه درمانی جامعی دارند که پرتودرمانی بخشی از آن است و سلول‌های سرطانی را هدف می‌گیرد و می‌تواند آن‌ها را به‌طور مؤثر نابود کند. پرتودرمانی ممکن است به‌تنهایی یا همراه درمان‌های دیگر، مانند جراحی و شیمی‌درمانی، استفاده شود. اما آیا می‌تواند عوارضی نیز ایجاد کند؟

بله، پرتودرمانی سرطان‌های اولیه مغز (با منشأ خود مغز) یا ثانویه (از اندام‌های دیگری که به مغز متاستاز داده‌اند)، ممکن است عوارضی داشته باشد. این عوارض بسته به عوامل گوناگونی، مانند ناحیه تحت تابش، دوز تابش و ویژگی‌های فردی، متفاوت‌اند.

عوارض پرتودرمانی تومورهای مغزی

پرتودرمانی مغز ممکن است به‌طور کلی عوارض کوتاه‌مدت زیر را ایجاد کند:

• خستگی
• ریزش مو
• تهوع و استفراغ
• سردرد
• تغییرهای پوستی
• مشکلات شناختی مانند اختلال حافظه و گفتار
• تشنج

عوارضی مانند تشنج و سردرد ممکن است نشانه ادم (تورم) مغز باشند. این وضعیت جدی است و به کمک فوری پزشکی نیاز دارد.

عوارض بر اساس زمان رخ دادن، مانند هنگام درمان یا پس از آن، به دو دسته زودرس و دیررس تقسیم می‌شوند. 

عوارض زودرس: هنگام درمان یا تا 1 ماه پس از آن پدید می‌آیند. معمولاً کوتاه‌مدت، خفیف و قابل مدیریت هستند:

• خستگی 
• تغییرهای پوست 

عوارض دیررس: عوارضی هستند که ممکن است از 6 ماه تا چند سال پس از پایان درمان پدید آیند:

• از دست دادن حافظه
• نشانه‌های شبیه سکته مغزی (فلج) 
• اختلال عملکرد مغز

درمان عوارض ناشی از پرتودرمانی

خستگی

خستگی، عارضه شایع بسیاری از درمان‌های سرطان، از جمله پرتودرمانی است. اکثریت بزرگی از دریافت‌کنندگان پرتودرمانی مغز، حدود 90%، خستگی را گزارش می‌کنند. 

استراحت کافی، هدر ندادن انرژی و فعالیت بدنی سبک در این دوره مهم‌اند. تغذیه متعادل و سالم و نوشیدن آب نیز نیازمند توجه‌اند.

ریزش و از دست دادن مو

حدود 2 - 3 هفته پس از آغاز پرتودرمانی ناحیه مغز، ممکن است ریزش موی موقت رخ دهد. این وضعیت می‌تواند ابروها و مژه‌ها را نیز درگیر کند. 

ممکن است پیشگیری از ریزش مو هنگام پرتودرمانی ممکن نباشد. معمولاً پس از پایان درمان، موها طی 3-6 ماه دوباره رشد می‌کنند. افراد می‌توانند برای درمان دارویی لازم جهت تسریع رشد دوباره مو، به متخصص پوست مراجعه کنند. همچنین هنگام ریزش مو و پس از آن می‌توانند کارهای زیر را انجام دهند:

• استفاده از کلاه‌گیس یا روسری راحت
• استفاده از ضدآفتاب و کلاه در بیرون
• استفاده از لوسیون و نرم‌کننده مو هنگام خارش پوست سر

تغییرهای پوست

پرتودرمانی ممکن است درماتیت ایجاد کند. به‌ویژه در ناحیه تحت تابش، التهاب، خشکی یا خارش پوست رخ می‌دهد. این نشانه‌ها معمولاً طی 1-3 هفته پس از دریافت پرتودرمانی پدید می‌آیند. 

برای چنین تغییرهای پوستی، پزشک یا متخصص پوست توصیه‌های مراقبتی خواهد داشت. همچنین باید به استفاده از صابون و مرطوب‌کننده ملایم و غیرمحرک، پرهیز از دمای شدید و محافظت ناحیه درمان‌شده در برابر آفتاب توجه کرد. انجمن پوست آمریکا (ADD) برای افرادی که این نشانه‌ها را دارند، موارد زیر را توصیه می‌کند:

• شست‌وشوی بسیار ملایم پوست با آب ولرم
• استفاده از پاک‌کننده ملایم با pH پایین در صورت نیاز
• پرهیز از اسفنج، دستمال پاک‌سازی صورت، کیسه یا لیف
• پرهیز از تراشیدن ناحیه
• استفاده روزانه از مرطوب‌کننده (پیش از هر لوسیون یا کرم باید با متخصص مشورت شود)

تغییرهای شناختی

پرتودرمانی ممکن است به سلول‌های مغز آسیب بزند. این تغییرها ممکن است سال‌ها پس از درمان پدید آیند. برخی افراد ممکن است تغییرهای شناختی، مانند اختلال حافظه، توجه یا حل مسئله را تجربه کنند.

اگر فرد تغییر شناختی، مانند مشکل حافظه یا تمرکز، دارد، برخی راهبردها ممکن است به مدیریت وضعیت کمک کنند: 

• تقسیم کارها به گام‌های کوچک‌تر و قابل مدیریت
• استفاده از یادآورها یا ابزارهای سازمان‌دهی 
• انجام تمرین‌های ذهنی یا حل معما
• دریافت کمک از کاردرمانگر یا عصب‌روان‌شناس که می‌تواند روش‌های توان‌بخشی شناختی ارائه کند

سردردها

پرتودرمانی ممکن است سردرد موقت ایجاد کند. برای سردرد ساده، مسکن‌های بدون نسخه ممکن است به تسکین کمک کنند. با این حال، مشورت با متخصص پیش از مصرف هر دارویی مهم است. 

همچنین سردرد ممکن است به ادم (تورم) مغز مربوط باشد که باید به‌سرعت درمان شود. بنابراین، بیماران دارای سردرد هنگام پرتودرمانی حتماً باید به متخصص مراجعه کنند. 

تهوع و استفراغ

گرچه تهوع و استفراغ معمولاً هنگام درگیر بودن ناحیه معده شایع‌اند، عوارض معده ممکن است مستقل از محل درمان نیز دیده شوند. پرتودرمانی می‌تواند در 50-80% افراد تهوع و استفراغ ایجاد کند و باعث کاهش اشتها نیز شود. این وضعیت‌ها معمولاً طی چند هفته پس از پایان پرتودرمانی بهتر می‌شوند. هنگام بروز عوارض، خوردن وعده‌های کوچک و مکرر توصیه می‌شود. پرهیز از غذاهای چرب یا پرادویه نیز ممکن است به مدیریت وضعیت کمک کند. متخصصان ممکن است برخی داروهای معده را نیز تجویز کنند.

همچنین تهوع ممکن است نشانه ادم احتمالی مغز باشد. بنابراین، مراجعه به متخصص برای افراد دارای تهوع مرتبط با پرتودرمانی مهم است. 

تشنج‌ها

تومورهای اولیه مغز، متاستازهای مغزی و پرتودرمانی ممکن است خطر تشنج را افزایش دهند. تشنج می‌تواند نشانه ادم مغز باشد. بنابراین، مراجعه بی‌درنگ به متخصص هنگام تشنج مهم است. متخصصان معمولاً برای مدیریت وضعیت دارو تجویز می‌کنند. 

ادم مغز

پرتودرمانی ممکن است تورم کوتاه‌مدت مغز و افزایش فشار داخل آن را ایجاد کند. این وضعیت معمولاً چند روز یا چند هفته پس از درمان رخ می‌دهد. نشانه‌های احتمالی ادم مغز عبارت‌اند از:

• سردرد
• تهوع
• تشنج

افرادی که این نشانه‌ها را دارند، به دلیل احتمال ادم مغز، نباید عوارض را نادیده بگیرند یا با داروهای ساده مدیریت کنند؛ بلکه حتماً باید به متخصص مراجعه کنند.

اگر بیمار نشانه‌های ادم مغز داشته باشد، معمولاً در بیمارستان تحت نظر قرار می‌گیرد. برای کاهش ادم مغز، درمان ضدادم با داروهایی مانند کورتیکواستروئیدها و مانیتول، حدود 3-4 روز انجام می‌شود.

پرتودرمانی و رادیوسرجری استریوتاکتیک چیست و چه عوارضی دارند؟

پرتودرمانی و رادیوسرجری استریوتاکتیک، روش‌های تخصصی پرتودرمانی با هدایت دوز بالای تابش به اهداف مشخص هستند. چون هدفمندترند، معمولاً نسبت به پرتودرمانی استاندارد عوارض کمتری ایجاد می‌کنند. اما بسته به محل درمان، ممکن است عوارض معینی داشته باشند؛ برای نمونه، در تومورهای مغزی ممکن است به ادم بافت اطراف مغز بینجامند.

بیماران ممکن است در هر مرحله درمان عوارض را تجربه کنند. بیشتر عوارض طی چند هفته پس از پایان درمان بهبود می‌یابند یا ممکن است تا 2 ماه طول بکشند. عوارض دیگر بسته به زمان بهبود سلول‌های سالم، ممکن است بیشتر ادامه یابند.

عوارض دیررس ممکن است با گذشت زمان بهتر شوند، اما برخی ممکن است دائمی باشند. 

برای کاهش عوارض پرتودرمانی مغز:

• در صورت امکان، ورزش منظم انجام شود، اما برنامه تازه و شدید تمرینی بدون مشورت متخصص آغاز نشود
• به استراحت توجه و اولویت داده شود
• از خانواده و دوستان کمک گرفته شود
• مصرف الکل، دخانیات و کافئین محدود شود
• مایعات فراوان مصرف شود
• تغذیه متعادل و سالم باشد
• در صورت مشکل اشتها، با متخصص تغذیه برای تهیه برنامه غذایی همکاری شود

خلاصه عوارض پرتودرمانی تومور مغز و مدیریت آن‌ها

پرتودرمانی برای تومورهای اولیه مغز یا تومورهای متاستازداده به مغز، ممکن است بسته به روش درمانی و عوامل فردی عوارض ایجاد کند. عوارض دیررس ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان پدید آیند. در مقابل، عوارض زودرس هنگام درمان یا بلافاصله پس از آن دیده می‌شوند.

عوارض قابل مدیریت‌اند و پیشرفت برنامه‌ریزی درمان و روش‌های دقیق مانند پرتودرمانی استریوتاکتیک، به کاهش آن‌ها در مقایسه با پرتودرمانی استاندارد کمک می‌کنند. 

برخی عوارض ممکن است نشانه وضعیت‌های جدی ناشی از درمان باشند. بنابراین، مراجعه بیماران به متخصص هنگام بروز عوارض احتمالی مهم است. متخصصان گزینه‌ها و راهبردهای بهینه‌ای برای مدیریت عوارض ارائه خواهند کرد.