پس از کووید-19 چه علائمی ممکن است تا 7 ماه ادامه یابد؟

از دسامبر 2019 که انتشارِ ویروس SARS-CoV-2 از چین آغاز شد، بیماری ناشی از آن، کووید-19 روزبه‌روز جهان را تحت تأثیر قرار داد و این وضعیت همه‌گیری اعلام شد. تاکنون مطالعات بسیاری برای شناخت، درمان و پیشگیری از این ویروسِ لرزاننده جهان انجام شده و همچنان ادامه دارند.

در این همه‌گیری، افکار عمومی بیشتر بر موارد بسیار شدید یا کشنده تمرکز داشت، اما پژوهش‌های تازه نشان می‌دهند در آغاز، برخی بیمارانی که کووید-19 را خفیف گذرانده‌اند علائم بسیار متنوعی دارند و برخلاف تصور، این علائم برای مدتی طولانی ادامه می‌یابند.

- موضوع مرتبط: کووید-19 و 50 علامت طولانی‌مدت آن

کووید-19 طولانی و اثرهای شگفت‌آورش

در آغاز همه‌گیری، گروه دارای علائم طولانی‌مدت را «کووید طولانی» یا «حاملان طولانی» نامیدند، اما هنوز پژوهش کافی درباره این گروه وجود ندارد. درباره شدت علائم، سیر بالینی مورد انتظار، اثر بر فعالیت روزانه و بازگشت فرد به سلامت، اطلاعات نسبتاً اندک است. همچنین هنوز بر تعریف کووید طولانی توافقی شکل نگرفته است.

در مطالعه افراد با علائم طولانی‌مدت، کووید طولانی چنین تعریف شد: ادامه علائمی که فرد مبتلای تأییدشده یا مشکوک، در طول بیماری یا پس از آن پیدا می‌کند، برای بیش از 28 روز. این تعریف شبیه تعریف «وضعیت‌های پساکووید» مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (US-CDC) است.

در این مطالعه برای توصیف بهتر تجربه و بهبود موارد تأییدشده کووید-19، علائم موارد دسامبر 2019 تا مه 2020 بررسی شد و برای کووید-19 نتایج پرسش‌نامه تحلیل علائم طی 7 ماه ارائه شد.

جدول: انواع آزمایش‌های انجام‌شده برای شرکت‌کنندگان و شمار نتایج

* برخی شرکت‌کنندگان هم آزمایش مولکولی تشخیصی (RT-PCR / آنتی‌ژن) و هم آنتی‌بادی دادند. این افراد در همه ردیف‌ها منظور شده‌اند.

** درصدها از کل پاسخ‌دهندگان پرسش‌نامه محاسبه شده‌اند (3762).

*** در مجموع 32 نفر نتیجه نامشخص داشتند یا منتظر پاسخ بودند؛ کل افراد آزمایش تشخیصی‌داده 2362 نفر بود.

شکل 1: احتمال علائم مورد انتظار در بلندمدت، در گروه‌های بیمار طبقه‌بندی‌شده بر اساس نوع و نتیجه آزمایش‌ها.

a) احتمال بروز علامت پس از مدت معینی (T) از روند بیماری.

b) احتمال امتیاز شدت علامت در زمان گذشته از آغاز بیماری.

c) میانگین شمار علائم در گذر زمان برای بهبودیافتگان در کمتر از 90 روز یا افراد دارای علامت بیش از 90 روز.

آبی: افراد با نتیجه منفی هم در آزمایش مولکولی تشخیصی (RT-PCR/آنتی‌ژن) و هم در آنتی‌بادی.

نارنجی: افراد با نتیجه مثبت در آزمایش مولکولی تشخیصی یا آنتی‌بادی.

سبز: همه پاسخ‌ها.

در مطالعه، عصب‌روان‌پزشکی (شکل 3) و غیرعصب‌روان‌پزشکی (شکل 2)، دو دسته‌ای بودند که در مجموع 203 علامت در آن‌ها بررسی شد. درباره 74 علامت پرسیدند شرکت‌کنندگان چه زمانی (هفته‌های 1-4، ماه‌های 2-7) آن‌ها را تجربه کرده‌اند. درباره 131 علامت دیگر پرسیدند آیا در طول بیماری آن‌ها را پیدا کرده‌اند یا نه.

شکل 2: علائم غیرعصب‌روان‌پزشکی و نمایش درصدی فراوانی آن‌ها.

Cis = اختلال عملکرد جنسی

E = مرد

K = زن

شکل 3: علائم عصب‌روان‌پزشکی و نمایش درصدی فراوانی آن‌ها.

نتیجه‌گیری

نتایج پرسش‌نامه این گسترده‌ترین مطالعه انجام‌شده در همه‌گیری کووید-19 نشان می‌دهند کووید طولانی معمولاً چند دستگاه اندامی را درگیر می‌کند. بسیاری از علائم گزارش‌شده شبیه علائم سندرم فعال‌سازی ماست‌سل (MHAS) هستند. بر این اساس می‌توان درباره نقش ماست‌سل‌ها در کووید طولانی بیشتر پژوهش کرد.

دیس‌اتونومی، از جمله سندرم تاکی‌کاردی ارتواستاتیک وضعیتی (POTS) و انسفالومیلیت میالژیک / سندرم خستگی مزمن (ME / KYS)، تشخیص‌های بسیار محتمل برای این گروه‌ها به نظر می‌رسند.

پس از تکمیل پرسش‌نامه، 155 شرکت‌کننده POTS و 118 نفر ME/KYS تشخیص گرفتند. در %33,9 افرادی که تاکی‌کاردی (تپش قلب) گزارش کرده بودند، در اندازه‌گیری ایستاده دست‌کم 30 bpm افزایش دیده شد که تشخیص احتمالی POTS را مطرح می‌کند. با توجه به این مشاهدات، برای افرادی با تاکی‌کاردی، سرگیجه، مه‌مغزی یا خستگی، غربالگری POTS پیشنهاد می‌شود.

در بررسی ME/KYS در مطالعه، بدترشدن علائم پس از فعالیت جسمی و ذهنی ارزیابی شد. برای ME/KYS، بی‌حالی پس از فعالیت (ASH) پدیده مهمی است و فراوانی بالای آن در افراد دیده شد. همچنین در ماه 6، حتی در افرادی که ASH نداشتند، خستگی هنوز علامتی شایع بود.

مطالعه بر علائم عصبی نیز تمرکز کرد و در بیش از %88 شرکت‌کنندگان مشکل حافظه و کارکرد شناختی دیده شد. این شاید نشانه مشکلات عصبی جدی‌تر شامل دستگاه عصبی مرکزی و محیطی باشد.

- موضوع مرتبط: داده‌های تازه درباره مشکلات شناختی‌مغزی پس از کووید-19