Covid-19-dan sonra 7 aya qədər davam edən əlamətlər hansılardır?

2019-cu ilin dekabrında Çindən yayılmağa başlayan SARS-CoV-2 virusuilə bağlı Covid-19 xəstəliyi gündən-günə dünyanı təsiri altına aldı və vəziyyət pandemiya elan edildi. Dünyanı sarsıdan virusu anlamaq, müalicə və profilaktika üçün indiyədək çoxlu iş aparılıb və davam edir.

Pandemiyada ictimaiyyət xüsusilə çox ağır və ölümcül hallara diqqət yetirdi. Lakin son araşdırmalara görə əvvəlcə Covid-19-u yüngül keçirən xəstələrin bəzilərində əlamətlər çox müxtəlif, müddətləri isə düşünüləndən fərqli olaraq uzundur.

- Əlaqəli mövzu: Covid-19-un uzunmüddətli 50 əlaməti

Uzun Covid-19 və təəccüblü təsirləri

Pandemiyanın əvvəlində uzunmüddətli əlamətli qrup “Uzun Covid” və ya “Uzun daşıyıcılar” adlandırıldı. Lakin hələ bu qrupa dair yetərli tədqiqat yoxdur. Əlamətlərin ağırlığı, gözlənilən klinik gediş, gündəlik fəaliyyətə təsir və sağlamlığa qayıdış barədə nisbətən az şey məlumdur. Uzun Covid tərifi barədə də ortaq qərar yoxdur.

Uzunmüddətli əlamətli şəxslərin bir tədqiqatında Uzun Covid belə tərif edilmişdir; xəstəliyi təsdiqlənmiş və ya şübhəli şəxsin xəstəlik zamanı və ya sonrasında yaranan əlamətlərinin 28 gündən çox davam etməsi. Bu, ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (US-CDC) “Covid-sonrası vəziyyətlər” tərifinə bənzəyir.

Təsdiqli Covid-19 hallarının təcrübəsini və sağalmasını daha yaxşı təsvir etmək üçün bu işdə dekabr 2019 ilə may 2020 arasındakı Covid-19 hallarının əlamətləri araşdırılıb, 7 ay təhlil edən sorğu nəticələri təqdim edilmişdir.

Cədvəl: İştirakçılarda tətbiq olunan test növləri və nəticələrin sayı

* Bəzilərinə diaqnostik həm molekulyar test (RT-PCR / antigen), həm anticisim testi tətbiq edildi. Bu iştirakçılar bütün sətirlərə daxildir.

** Faizlər sorğunu cavablandıran ümumi saydan hesablanıb (3762).

*** 32-si nəticəsiz və ya cavab gözləyən cəmi 2362 şəxs diaqnostik test etdirdi.

Şəkil 1: Test növləri və nəticələrə görə təsnif edilən xəstə qruplarında uzun müddətdə gözlənilən əlamət ehtimalları.

a) Xəstəlik prosesindən müəyyən müddət (T) sonra əlamət ehtimalı.

b) Xəstəlik başlanğıcından keçən vaxtda əlamət ağırlığının bal ehtimalı.

c) 90 gündən tez sağalanların və ya 90 gündən uzun əlaməti olanların zamanla orta əlamət sayı.

Mavi: Həm molekulyar diaqnostika (RT-PCR/antigen), həm anticisim testləri mənfi olanlar.

Narıncı: Molekulyar diaqnostika və ya anticisim testi müsbət olanlar.

Yaşıl: Bütün cavablar.

Tədqiqatda neyropsixiatrik (Şəkil 3) və neyropsixiatrik olmayan (Şəkil 2) iki kateqoriyada cəmi 203 əlamət araşdırıldı. 74 əlamət üçün nə vaxt (1-4-cü həftələr, 2-7-ci aylar) yaşandıqları soruşuldu. Qalan 131 əlamət üçün xəstəlik boyu yaranıb-yaranmadığı soruşuldu.

Şəkil 2: Neyropsixiatrik olmayan əlamətlər və rastgəlmə tezliyinin faizlə göstərilməsi.

Cis = Cinsi funksiya pozuntusu

E = Kişi

K = Qadın

Şəkil 3: Neyropsixiatrik əlamətlər və rastgəlmə tezliyinin faizlə göstərilməsi.

Nəticə

Covid-19 pandemiyasındakı bu ən geniş tədqiqatın sorğu nəticələri Uzun Covid-in adətən çoxlu orqan sisteminə təsir etdiyini göstərir. Bildirilən əlamətlərin çoxu Mast Hüceyrə Aktivləşməsi Sindromu (MHAS) ilə oxşardır. Buna əsasən mast hüceyrələrinin roluna dair əlavə tədqiqat aparıla bilər.

Postural Ortostatik Taxikardiya Sindromu (POTS) və Mialgik Ensefalomielit / Xroniki Yorğunluq Sindromu (ME / KYS) daxil disautonomiya bu qruplarda yüksək ehtimallı diaqnozlar görünür.

Nəticədə sorğudan sonra 155 iştirakçı POTS, 118-i ME/KYS diaqnozu aldı. Taxikardiya (ürəkdöyünmə) bildirilənlərin %33,9-da ayaq üstə ölçmələrdə ən azı 30 bpm artım görüldü; bu, mümkün POTS diaqnozunu düşündürür. Bu müşahidələrlə taxikardiya, başgicəllənmə, zehni bulanıqlıq və ya yorğunluq yaşayanlara POTS skrininqi tövsiyə olunur.

ME/KYS araşdırmasında fiziki və zehni fəaliyyətdən sonra əlamətlərin pisləşib-pisləşmədiyinə baxıldı. ME/KYS üçün Fəaliyyətdən sonrakı halsızlıq (ASH) mühüm hadisədir və yüksək tezliklə aşkarlandı. Həmçinin 6-cı ayda ASH yaşamayanlarda da yorğunluq geniş yayılmış əlamət idi.

Nevroloji əlamətlər də araşdırıldı və iştirakçıların %88-dən çoxunun yaddaş və koqnitiv funksiyada problem yaşadığı görüldü. Bu, həm mərkəzi, həm periferik sinir sistemini əhatə edən daha ciddi nevroloji problemlərə işarə ola bilər.

- Əlaqəli mövzu: Covid-19-dan sonrakı koqnitiv-beyin problemlərinə dair yeni məlumatlar