COVID-19-u yüngül keçirmək və asimptomatik (əlamətsiz) xəstəlik nədir? İnsan İKİNCİ DƏFƏ yoluxa bilərmi?
Bu məqalədə
Təəssüf ki, bütün tədbirlərə baxmayaraq dünyada COVID-19 səbəbindən ölənlərin sayı artmağa davam edir. Xəstəxanaya müraciət edənlərdə adətən yüksək hərarət, yorğunluq və quru öskürək görülsə də, burun tutulması, qoxu hissinin itməsi, boğaz ağrısı, mialgiya (əzələ ağrısı) və ishal da digər əlamətlər ola bilər. Əksər xəstələr 3-7 gün ərzində simptom (əlamət) göstərir.
Simptom olmadan COVID-19-a tutulmaq, hətta sağalmaq mümkündürmü?
Bəli, mümkündür. Tədqiqatlar bütün COVID-19 hallarının %80-dən çoxunun heç simptom göstərməyən (asimptomatik) və ya yüngül keçirən xəstələr olduğunu irəli sürür.
Burada əvvəlcə vurğulanmalı məqam insanın heç simptom göstərmədən COVID-19 daşıya bilməsidir; hətta bu şəxslərə səssiz daşıyıcı deyilir və xəstəliyi yayan əsas şəxslər bunlardır. Başqaları ilə təmasınız, xüsusilə risk qrupundakılarla görüşməyiniz asimptomatik xəstədə (səssiz daşıyıcıda) problem yaratmasa da, başqalarında ciddi sağlamlıq problemləri yarada və hətta ölümlə nəticələnə bilər.
-Əlaqədar mövzu: Eyni virus necə olur ki, bir şəxsdə heç simptom yaratmır, digərində isə ölümə səbəb olur?
Tədqiqatçılar virusun dünyada çox sürətlə yayılmasının əsas səbəbi kimi simptomsuz şəxslərin təcrid qaydalarına əməl etməməsini göstərirlər. Buna görə sosial təcridə diqqət!
Səssiz daşıyıcı olduğunuzu necə anlayırsınız?
Səssiz daşıyıcılıq əlamət göstərməməkdir, buna görə müayinə və ya özünüzü müşahidə etməklə anlaşıla bilməz. Xəstə olduğu bilinən şəxslə təmasınız olubsa, izdihamlı yerlərdə işləyirsinizsə və ya qorunmadan belə yerlərdə olmusunuzsa, yaxud tibb işçisisinizsə, səssiz COVID-19 daşıyıcısı ola bilərsiniz. Qorunmaq üçün mümkün qədər evdən çıxmamaq, sosial məsafə qaydalarına əməl etmək, maska taxmaq və əlləri tez-tez yumaq olar. Gələcəkdə təhlükəsizliyi və effektivliyi təsdiqlənmiş anticisim testləri geniş yayılsa, kimin xəstəliyi keçirib-keçirmədiyi daha asan anlaşıla bilər.
Səssiz koronavirus daşıyıcıları barədə elmi tədqiqatlar
Çin Milli Səhiyyə Komissiyasının sözçüsü Mi Feng yaxın açıqlamasında SARS-CoV-2 testi müsbət olan 6764 nəfərin izlənməsində 1297-də sonrakı günlərdə əlamət yarandığını bildirdi, əlamət göstərib-göstərməyəcəklərini görmək üçün 1023 nəfərin tibbi təcriddə saxlandığını və qalan, heç əlamət göstərməmiş 4444 nəfərin virus testləri mənfiləşəndə tibbi müşahidədən çıxarıldığını əlavə etdi.
Bu 6764 müsbət hal əvvəllər təsdiqlənmiş COVID-19 xəstələri ilə təmas etmiş şəxslərin testində aşkarlandı. Buna görə asimptomatik daşıyıcı sayının daha yüksək ola biləcəyi təxmin edilir, çünki əlaməti olmayanlar test üçün müraciət etmir. Beləcə asimptomatik daşıyıcıların həqiqi nisbətini müəyyən etmək demək olar ki, qeyri-mümkün olur. Lakin “Diamond Princess” sərnişin gəmisi alimlərə bunu araşdırmaq imkanı yaratmış ola bilər. Fevralda iki həftədən çox karantinə alınmış gəmidə tədqiqatların statistik modelləri yoluxanların %18-də heç əlamət yaranmadığını irəli sürür. Mühüm məqam gəmidəkilərin orta yaşının ümumi əhalidən yüksək olmasıdır. Yaşlılarda xəstəliyin daha ağır keçdiyi və əlamət ehtimalının yüksək olduğu nəzərə alınsa, ümumi əhalidə asimptomatik daşıyıcıların (heç əlamət göstərməyənlərin) %30-40 ola biləcəyi düşünülür. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) direktoru Robert Redfield isə yaxınlarda heç bir istinad vermədən bu nisbəti %25 kimi bildirib.
Yeni növ koronavirus (SARS-CoV-2) SARS-CoV virusu ilə %80 homologiya (oxşarlıq) göstərsə də, yaratdıqları xəstəliklərdə ciddi fərqlər var.
2003-cü il SARS epidemiyasında viral yoluxuculuğun ən yüksək vaxtı (tənəffüs yollarında virus yükünün ən yüksək olduğu vaxt) əlamətlərin çıxmasından 10 gün sonra idi və erkən infeksiyada yuxarı tənəffüs yollarının virus yükü aşağı idi. SARS epidemiyasının nəzarətə alına bilməsinin səbəblərindən biri də bu ola bilər. New England Journal of Medicine jurnalında dərc edilmiş tədqiqatda SARS-CoV-2-nin yaratdığı COVID-19-da virus yükünün əlamətlər başlayan kimi ən yüksək səviyyəyə çatdığı bildirilib. Həmin tədqiqatda araşdırılan 18 xəstədən biri asimptomatik idi və virus yükü digər 17 nəfərlə oxşar idi. Başqa tədqiqatlar əlamətlər başlamazdan əvvəl yoluxuculuğun başladığını vurğulayır.
Əlamətlər itdikdən sonra virusun yayılmasının nə qədər davam etdiyi sirr olaraq qalır.
Böyük xəstə qruplarında yaxşı elmi metodologiya ilə geniş tədqiqatlar aparılmadıqca bu suallar cavabsız qalacaq. Hazırda hər kəsin edə biləcəyi ən məntiqli addım özünü yeni koronavirus daşıyıcısı sayıb yoluxmanın qarşısının alınması üçün mütəxəssislərin bütün sosial təcrid xəbərdarlıqlarına əməl edərək özünü və ətrafındakıları qorumaqdır.
Simptomsuz, amma yenə də COVID-19 keçirən xəstələrin müəyyənləşdirilməsi mühümdürmü?
Əlbəttə! Çünki artıq dəqiq bilirik ki, yeni növ koronavirusun (SARS-CoV-2) yayılması əsasən səssiz daşıyıcılarla olur. COVID-19-a bağlı ölüm nisbəti ən aşağı ölkələr mümkün qədər çox asimptomatik xəstəni test edən, təcrid edən və yaşlılara yoluxmanı əngəlləyən/yavaşladan ölkələrdir (baxın: Sinqapur).
Həmçinin səssiz daşıyıcıların müəyyən edilməsi digər yazılarımızda danışdığımız təcrübi konvalessent (sağalmış xəstə) plazma müalicəsi üçün mühümdür. Bu müalicə barədə bildiklərimizi qısaca xatırlayaq;
COVID-19-a tutulanların çoxu virusa qarşı immunitet yaradır. Yəni yenidən virusla qarşılaşma riskinə qarşı ona hücum edib təsirini aradan qaldıracaq IgG quruluşlu anticisimlər istehsal edir və qanın plazma hissəsində hazır saxlayır.
Yuxarıda da göründüyü kimiinsanın immun sistemi infeksiyaya qarşı IgG anticismi (qırmızı xətt) yarada bilərsə, o sağalır və bu IgG anticisimləri sonrakı infeksiyalara qarşı qoruya bilər (anticismin neytrallaşdırıcı xüsusiyyətindən və yüksək səviyyədə nə qədər qalmasından asılı olaraq). SARS-Cov-2-yə yönəlmiş sürətli anticisim testləri ilə insanın COVID-19 keçirib-keçirmədiyi aşkarlana bilər.
COVID-19-u bir dəfə keçirdikdən sonra yenidən tutula bilərəmmi?
Təəssüf ki, hazırda bu suala dəqiq cavab vermək çətin görünür. Orqanizmimiz virusla qarşılaşdıqda immun sistemimiz anticisim istehsalına başlayır və virus məhv edilərkən plazmadakı anticisim bizi gələcək infeksiyalardan da qoruyur. Nəzəri olaraq! Təəssüf ki, vəziyyət daha mürəkkəbdir. Suçiçəyi və qızılca virusları kimi bəziləri ömürlük qoruyan immun cavab yaradır. Digər tərəfdən HIV kimi viruslarda belə deyil. SARS-CoV-2-yə baxdıqda da virusa qarşı immun cavablarımız barədə hələ çoxlu naməlum məqam olduğunu bildirən San Francisco Universitetinin İnfeksion Xəstəliklər və Qlobal Epidemiologiya rəhbəri George Rutherford gerçəkləri öyrənmək üçün zamana ehtiyacımız olduğunu deyir. İnfeksiyanı keçirənlərin yenidən COVID-19-a tutulub-tutulmayacağını cavablandırmaq üçün iki mühüm sual cavablandırılmalıdır: SARS-CoV-2-yə qarşı immun hüceyrələrinin istehsal etdiyi anticisimlər orqanizmdə nə qədər qalır və qoruyuculuqları nə qədər davam edir?
İstehsal edilən anticisimlərin gələcəkdə də qoruyacağına sübut olmadığını bildirən Harvard Tibb Məktəbi və Bostondakı Brigham və Qadın Xəstəxanasının patologiya professoru David Walt şəxsin yenidən SARS-CoV-2-yə yoluxmayacağına da elmi sübut olmadığını vurğulayır. Keçmiş illərdə başqa koronavirus növləri üzrə bəzi tədqiqatlar virusla qarşılaşmanın gələcək infeksiyalara yetərli qoruma vermədiyini göstərib. Narahatlıq yaradan bu açıqlamalardan sonra Prof. Walt başqa ümidverici yeniliklərdən də danışır: "İmmun hüceyrələrinin istehsal etdiyi hər anticisim eyni deyil. Bəziləri patogeni görür, amma bağlana bilmir. Digərləri isə neytrallaşdırma prosesini həyata keçirir. Yəni patogeni gördükdən sonra möhkəm bağlanır və bizə zərər verməsini əngəlləyir, həmçinin immun hüceyrələrinin onu məhv etməsini asanlaşdırır. SARS-CoV-2-yə qarşı anticisimlərin neytrallaşdırıcı xüsusiyyətlərinə dair sübutlar var. Bir çox yerdə başlanmış plazma müalicəsi də bunu göstərir. Lakin bu qorumanın nə qədər davam etdiyini hələ bilmirik." Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) fövqəladə hallar proqramları baş direktoru Mike Ryan mətbuat konfransında "Bu suala hazırda verə biləcəyimiz cavab təəssüf ki, yoxdur. Lakin tədqiqatlar davam edir" deyib.
Tədqiqatçılar cavabı tapmaq üçün insanlardan müntəzəm qan nümunələri alıb test etməlidirlər. Bütün bu tədqiqatların nəticəsində gözlənilən cavab verilə bilər. O vaxtadək heç simptom göstərməsəniz və xəstəliyi keçirmiş olsanız belə sosial təcrid qaydalarına əməl etməyiniz çox mühümdür.
Mənbələr
Zou L, Ruan F, Huang M, et al. SARS-CoV-2 Viral Load in Upper Respiratory Specimens of Infected Patients. N Engl J Med. 2020
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.