Koronavirus epidemiyasında qan məhsulları və KONVALESSENT PLAZMA müalicəsi barədə nə bilməliyik?

Yeni növ koronavirusa (SARS-CoV-2) bağlı yaranan COVID-19 xəstəliyində ən çox danışılan tətbiqlərdən biri konvalessent (sağalan xəstə) plazma müalicəsi oldu. COVID-19-a tutulanların çoxu virusa qarşı immunitet yaradır, yəni onu tanıyır və yenidən yoluxdurarsa dərhal hücum edəcək IgG anticisimləri qanın hüceyrədən kənar plazma (maye) hissəsində hazır olur. Yoluxub immunitet yarada bilməyənlər isə ölür. Bu məlumatdan çıxışla “COVID-19 keçirib sağalmış və koronavirusa qarşı immunitet yaratmış şəxslərin qan plazması fəal xəstə olanların müalicəsində istifadə edilə bilərmi?” fikri yarandı. Lakin infeksion xəstəliklərdə plazma müalicəsinin tarixi 1880-ci illərə gedir.

Mühüm yenilik: 23 avqustda FDA konvalessent plazma müalicəsinə “istifadə icazəsi” verdi!

ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) COVID-19-la mübarizə səyləri çərçivəsində xəstəxanadakı xəstələrin COVID-19 müalicəsində tədqiqat məqsədli sağalma plazmasına “təcili istifadə icazəsi” verdi. Bu, yekun təsdiq deyil. Lakin FDA mövcud sübutlara əsasən qərar sənədində göstərildiyi kimi məhsulun COVID-19-da effektiv ola biləcəyi və məlum və potensial faydalarının məlum və potensial risklərindən üstün olduğu qənaətinə gəlib.

FDA rəsmisi Dr. Stephen M. Hahn plazma ilə müalicə edilən hər 100 nəfərin 35-nin xilas ediləcəyini iddia edir. Maraqlısı icazənin Mayo Clinic Xəstəxanasının müşahidə məlumatlarına əsaslanmasıdır. Normalda təsdiq üçün randomizə (xəstələrin təsadüfi seçildiyi) geniş klinik tədqiqat nəticələri lazımdır. Burada güclü sübut olmadan FDA icazəsi ilə qarşılaşırıq.

Məlumatlar konvalessent plazma erkən, məsələn diaqnozdan 3 gün içində istifadə edilərsə daha faydalı ola biləcəyini düşündürür. Bu məntiqli mexanizmdir; əvvəl virus fəal rol oynayır və həmin dövrdə plazma anticisimləri ilə zərərsizləşdirmək daha ehtimallıdır. Xəstəlik virusa qarşı həddindən artıq/anormal immun cavabdan sonra ağırlaşır və o zaman plazma ilə virusun bağlanmasının nəticələrə təsiri təbii olaraq azalır. 

Tarixi

Konvalessent (sağalmış) plazma müalicəsi 1880-ci ilə əsaslanır. Çarəsizlikdən – xəstəliyə xüsusi müalicə olmadığından – xüsusilə Ebolada yenidən gündəmə gəlib. Passiv və sürətli immunizasiya (immunlaşdırma) vəd edir, lakin çoxlu problem daşıyır. 1890-cı ildə difteriya üçün Von Behring və Kitasato fizioloqları qan plazması (serumu) istifadə etdi; əvvəl immunlaşdırılmış heyvanlardan istehsal edildi, sonra immun donorların (vericilərin) tam qanı və ya serumu insana aid müəyyən anticisimlərin mümkün mənbəyi sayıldı. 1970-ci illərədək skarlatina və göyöskürək kimi bakterial yoluxucu xəstəliklərin profilaktikası və müalicəsində convalescent (konvalessent) plazma istifadə edən bir neçə nümunə var. Tədqiqatların çoxu az hal bildirdiyindən əhalini təmsil etməyən “aşağı keyfiyyətli” sübut verə bilər. Bununla belə, COVID-19 pandemiyası ilə konvalessent plazma barədə geniş klinik tədqiqatların aparılacağına ümid edilir.

FDA təsdiqi deyil, “icazəsi”

24 mart 2020-ci ildə ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) davam edən COVID-19 üçün təcrübi müalicə qaydalarını yenilədi. Buna görə yeni koronavirusun yaratdığı COVID-19 səbəbindən həyat ciddi və ya birbaşa təhlükədə olduqda “sağalmış xəstənin plazması” yalnız kritik xəstələrdə eksperimental (təcrübi) istifadə edilə bilər. Lakin bunun yalnız fərdi hal üzrə və xüsusi şəraitdə istifadəsi şərti ilə “icazə” verildiyi, COVID-19 müalicəsi kimi hələ təsdiqlənmədiyi vurğulandı. FDA məhdud hallarda icazə versə də, sağalmış xəstə plazmasının yüksək effektiv müalicə tədqiqatlarına töhfə verəcəyini düşünür (icazə təfərrüatı üçün baxın).

COVID-19 konvalessent plazma donoru olmaq

COVID-19 keçirib sağalmısınızsa, plazmanızda virusa hücum etməyə hazır anticisimlər ola bilər. Bağışladığınız plazma müalicənin işləyib-işləmədiyini dəqiq müəyyən etmək üçün elmi tədqiqatın hissəsi kimi istifadə edilə bilər.

COVID-19-u müalicə etmək üçün konvalessent plazma niyə araşdırılır?

Hazırda nə FDA, nə də yeni müalicələrdə dünyanın hər hansı qabaqcıl qurumu tərəfindən COVID-19 üçün təsdiqli müalicə var. Sağalma plazması COVID-19 üçün araşdırılır, çünki əvvəlki elmi işlərdən insanların COVID-19-dan sağalmasına kömək edə biləcəyinə dair ilkin məlumat var. Xəstəlik müddətini qısaldıb-qısaltmadığını və ya COVID-19 ölümünü əngəlləyib-əngəlləmədiyini müəyyən etmək üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

Konvalessent plazma COVID-19-a qarşı təhlükəsiz və effektivdirmi?

Konvalessent plazmanın COVID-19-a effektiv müalicə olub-olmayacağı hələ bilinmir. Plazma transfuziyası (köçürülməsi) adətən təhlükəsizdir və yaxşı tolere edilir, lakin bəzən allergiya və başqa yan təsirlər yaradır. Təsdiqli müalicə olmadığından FDA COVID-19 üçün yalnız bəzi kritik xəstələrdə, hər xəstəyə icazə alınaraq sınanmasına imkan verir.

Yaxın vaxtda COVID-19-dan sağalmışam, plazma bağışlaya bilərəmmi?

Bəli. Lakin COVID-19 konvalessent plazması yalnız sağalmış və qanverməyə uyğun insanlardan toplana bilər. Əvvəlki COVID-19 diaqnozu laboratoriya testi ilə sənədləşməli və digər laboratoriya meyarları ödənməlidir. Donorlar ən azı 14 gün simptomları tam keçmiş və COVID-19-dan tam sağalmış olmalıdır. Həmçinin yaşınız 18-60 arasında olmalıdır.

Sağalma plazması bağışlamaq istəsəm, hara müraciət etməliyəm?

Aferez bölməsi olan qan mərkəzlərinə və ya Kızılaya müraciət edə bilərsiniz. Plazma toplanması üçün aferez orta hesabla 60-80 dəqiqə çəkir. Cihazla təxminən 200-600 ml plazma toplanacaq. Sonra donor 15 dəqiqə müşahidədə qalacaq və razılığı ilə yeni plazma bağışına görüş verilə bilər.

Toplanan plazma nə olacaq?

Toplandıqdan sonra barkod Kızılay tərəfindən verilir. Barkodlu məhsullar mənfi 18-25 dərəcə və ya daha aşağı temperaturda ayrıca şkafda saxlanır, sonra ağır və kritik COVID-19 xəstələrinə köçürülə bilər.

Qan verərək koronavirusa tutula bilərəmmi?

Xeyr. Qan bağışı təhlükəsizdir. Həmişə istifadədən sonra atılan yeni, steril iynələr istifadə edilir.

Alıcılara çatmazdan əvvəl qan test edilirmi?

Bütün bağışlanan qan donor əvvəllər çox dəfə qan vermiş olsa da qan qrupu, hepatit, HIV, sifilis və digər transfuziya ilə yoluxan xəstəliklərə yoxlanır.

Koronavirus testi üçün plazma bağışlaya bilərəmmi?

Xeyr. Plazma yalnız əvvəlki COVID-19-u testlə göstərilmiş və tam sağalmış şəxslərdən qəbul edilir. Qanvermə mərkəzlərində koronavirus testləri edilmir.

Mənə qan köçürülsə koronavirusa tutula bilərəmmi?

İndiyədək COVID-19 müalicəsi üçün plazmadan danışdıq. Lakin COVID-19-dan başqa hallarda xəstələrin qan və qan məhsulları ehtiyacı davam edir. Koronavirusun qan transfuziyası ilə yoluxmasına sübut yoxdur. Həmçinin əvvəlki yoxlama və donor sorğuları tənəffüs xəstəliyi əlamətlilərdən qan qəbulunu önləmək üçün hazırlanıb. Adi qan verən könüllünün COVID-19 tarixçəsi varsa, qan verə bilməz. Bunu konvalessent plazma ilə qarışdırmamaq lazımdır. O, xüsusi donor növüdür.

Qan transfuziyası ilə COVID-19 niyə yoluxmur?

Viruslar daxil olub çoxalmaq üçün sahib bədən hüceyrələri tapmalıdır. Daxil olduqda genetik təlimatlarını köçürmək və virion adlı yeni virus hissəcikləri yaratmaq üçün hüceyrə infrastrukturundan istifadə edir, sonra dövrü təkrarlamaq üçün ayrılırlar. Viruslar sahib hüceyrələrdə zülalların bağlanıb daxil olmasına imkan verən “bağlanma sahələrinə” güvənir. COVID-19 virusu üçün bunlar tənəffüs yolunda, xüsusilə ağciyərdə və həzm sistemindədir. Yeni koronavirusun qan hüceyrələri, məsələn leykositlərlə (ağ qan hüceyrələri) daşındığına sübut yoxdur. Həmçinin adi qan məhsulları hazırlanarkən leykositlər filtrlə çıxarılır, buna görə təhlükəsizdir.

Koronavirus qanda yoxdursa və qanla yoluxmursa, qan testi ilə necə aşkarlanır?

Qandan edilən koronavirus testlərində virus və ya hissəcikləri deyil, immun sisteminin virusa qarşı yaratdığı anticisimlər (IgM və IgG) yoxlanır. * - BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ *