Sinqapur koronavirus epidemiyasında necə UĞURLU oldu?

Sinqapur yeni koronavirus (SARS-CoV-2) epidemiyasından ilk təsirlənən ölkələrdəndir. Buna baxmayaraq, Sinqapur yeni koronavirus xəstəliyini (COVID-19) çox qısa müddətdə nəzarətə aldığı müşahidə olunan nadir ölkələrdən biri oldu. Sinqapurda əməkdaşlar sanki səhiyyə detektivləri kimi işlədilər; virusdan daim bir addım öndə qalmağa çalışaraq potensial yoluxmuş halları izlədilər. Bəs Sinqapur buna necə nail oldu və dünyanın qalan hissəsi üçün çoxmu gecdir?

Koronavirus detektivləri

"Yanvarın ortalarında Çin Yeni ili münasibətilə Çinin Guangxi şəhərindən Sinqapura 20 nəfərlik turist qrupu gəlmişdi. Qrup Sinqapurun ən çox maraq görən bəzi turistik məkanlarını ziyarət etmişdi. Səyahətləri zamanı çinli turistlər arasında çox məşhur olan ənənəvi Çin təbabəti mağazasına da baş çəkdilər. Çinli turistlər timsah yağından bitki məhsullarına qədər bir çox məhsul aldılar, hətta qollarına dərman yağları ilə masaj da etdirdilər. Çinli qrup turistik gəzintilərini bitirib evlərinə qayıtdı. Lakin arxalarında bir şey qoymuşdular..."

Hökumətin ilk elanı gecikmədi

4 fevralda Sinqapur hökuməti virusun yerli əhaliyə yayıldığını açıqladı. Çinli qrupun ziyarət etdiyi mağaza Sinqapurda 18 koronavirus halının olduğu nöqtəyə çevrilmişdi. Mağaza, yerli tur bələdçisi və masaj edən həvəsli satıcı ilə birlikdə virusun yayıldığı ilk yer oldu.

Virus satıcının həyat yoldaşı, 6 aylıq körpəsi və indoneziyalı köməkçiləri də daxil olmaqla 9 nəfərə yayıldı. Daha sonra iki əməkdaşda da virus özünü göstərdi.

Yoluxanlar hazırda sağalıblar. Lakin Sinqapur bir şəxsdən digərinə keçən virus zəncirini çoxşaxəli və əhatəli qarşılıqlı əlaqə proqramı ilə izləməsəydi, vəziyyət daha pis ola bilərdi. Əməkdaşlar yoluxmuş şəxsi və onun təmas etdiyi bütün şəxsləri izləyən sistemlə virus daha çox yayılmadan onları təcrid etdilər.

Sinqapur hökumətinin məsləhətçisi və Mount Elizabeth Novena Xəstəxanasının infeksion xəstəliklər mütəxəssisi Dr. Leong Hoe Nam "Biz də Wuhan kimi ola bilərdik, xəstəxanalarımız dolub-daşa bilərdi" deyib.

22 mart etibarilə Sinqapur yalnız 455 hal və 2 ölüm bildirdi. Bunların təxminən %40-ı səhiyyə nazirinin test və təcrid edilməli olduğunu dediyi şəxslər idi.

Çox vaxt sadə telefon zəngi ilə başlayaraq CCTV kamera görüntülərinin kombinasiyasından istifadə edən polis araşdırmaları və köhnə üsullu, lakin çox əmək tələb edən detektiv işi ilə 6000 evdəki şəxsləri izlədi.

Yad şəxsdən gələn zəng

Bu telefon danışıqlarından biri ingilis əsilli sinqapurlu yoqa müəllimi Melissanın (bu onun həqiqi adı deyil) günəşli bazar günü günortadan sonra manqal məclisi zamanı baş verdi. Telefonda danışan şəxs Melissanın virusla təmas etmiş ola biləcəyindən bəhs edirdi.

Yoqa müəllimi naməlum nömrədən gələn zəngi danışarkən "Bu, həqiqət ola bilməz dedim. Çərşənbə günü saat 18.47-də taksidə idinizmi? deyə soruşdular. Çox dəqiq idi. Deyəsən, bir az təşvişə düşdüm və düzgün düşünə bilmədim" deyib. Lakin sonra nəhayət taksidə olduğunu xatırladı. Melissa zəng gələnədək taksi sürücüsünün və digər sərnişinlərin yoluxub-yoluxmadığını bilmirdi.

Bildiyi yalnız telefon danışığı və ona evdə, karantində qalmalısınız deyən Sinqapur Səhiyyə Nazirliyinin əməkdaşı idi. Ertəsi gün karantin geyimində, cərrahi maska taxmış üç nəfər qapısına gəldikdə Melissa rəsmilərin nə qədər ciddi olduğunu anladı.

"Film səhnəsi kimi idi; mənə karantin əmrləri yazılmış müqavilə verdilər, hüquqi sənəd idi və sənəddə çölə çıxsam pul və həbs cəzası tətbiq ediləcəyi deyilirdi. Aydınlaşdırmaq üçün evdən çıxmamalı olduğumu bir daha söylədilər. Əməl etməyə bilərdim, amma deyilənlərin həyata keçirildiyi yerdə yaşadığımı bilirəm", deyib. Melissa 2 həftə sonra COVID-19 əlamətləri göstərmədi və evindən çıxa bildi.

Sinqapurda insanların çoxu bəzi şəxslərin bu hadisənin bir hissəsi olduğunu və təmas izləməsində olduğunu bilir. Sinqapur km² başına 8000 nəfərin yaşadığı şərqin ən sıx əhalili ölkələrindən biridir. Buna görə yoluxduğu müəyyən edilməmiş bir icma xəstəliyi bu ölkədə çox sürətlə və asanlıqla yaya bilərdi.

İqtisadiyyat və səhiyyə xidmətindəki potensial gərginlik böyüyə bilərdi. Sinqapurun seçimi az idi, lakin risk altındakı hər kəsi tapmağa və təcrid etməyə çalışmışdılar.

Tapmacanı həll edən detektivlər

Prosesi davam etdirən Səhiyyə Nazirliyi əməkdaşlarına həyati məlumatlar verirdilər; "İlk hissə olmadan heç nə birləşdirilə bilməz. Bu, pazl kimidir, bütün parçaları bir yerə toplamalısınız", deyirdilər.

Sinqapurda cinayət səviyyəsi aşağı olduğu üçün polisin təmaslıları izləməsi nisbətən asan olmuşdu. Həmçinin əməkdaşlar bəzən polis kəşfiyyatı və narkotik bürosu kimi cinayət araşdırma bölmələrindən də kömək almışdılar. Məsələn, tətbiq vasitəsilə taksi çağırmayan müştərinin nağd ödəniş etdiyi üçün müəyyənləşdirilməsinin çətinləşdiyi hallarda görüntüləmə və araşdırma məlumatları olan CCTV kamera görüntüləri ilə onu tapmaq mümkün olmuşdu.

Səmərəlilik çox vacib idi və Julienin halında da bu aydın görünürdü. Julie fevralın əvvəllərində başgicəllənmə və qızdırma şikayəti ilə xəstəxanaya getmişdi. Bir saatdan az müddətdə həkimlər ona virusa yoluxduğunu söylədilər və sistem işə düşdü. Julie "Zəng gələndə xəstəxanada idim. Son 7 gündə kiminlə olduğumu, nə etdiyimi, onların adlarını və nömrələrini öyrənmək istədilər." deyib.

Julieni diqqətlə sorğu-sual edən əməkdaşlar adətən yoluxanlarla iki metr məsafədə və 30 dk-dan çox vaxt keçirmiş şəxslər olmaqla yaxın təmasları araşdırırdılar. Təxminən 3 saatlıq sorğu-sualdan sonra Julienin təsvir etdiyi 50 şəxslə Səhiyyə Nazirliyi əlaqə saxladı və hamısına 14 günlük karantin əmri verildi. Bu müddətin sonunda onlarda da virus aşkarlanmadı.

Qızıl standart

Kontaktların izlənməsi (təmaslıların izlənməsi) əslində yeni üsul deyildi və illərdir xəstəliklərini başqalarına keçirən insanları izləmək üçün istifadə olunurdu. Sinqapur da fevralda başlayan böhranda bu sistemdən uğurla istifadə etdi. Bu yanaşma Harvard epidemioloqları tərəfindən təriflə qarşılandı və "aşkarlamanın qızıl standartı“ kimi təsvir edildi. Sinqapur Amerika və əksər Avropa ölkələrindən fərqli olaraq virus əhaliyə yayılmadan əvvəl erkəndən təmaslıları izləməyə başlamışdı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (DSÖ) da Sinqapurun ilk halı aşkarlanmadan əvvəl belə bu qədər fəal olmasını təriflə qeyd etdi.

Yeni Zelandiyanın Aucklan Universitetindən dosent Dr Siousxie Wiles "Bunu sonraya saxlasaydıq, sonradan etmək daha çətin olacaqdı, çünki çoxlu hal var." deyib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının da bildirdiyi kimi, Sinqapurun həssaslığına, halların sürətlə aşkarlanıb idarə olunmasına imkan verən səviyyəyə malik ölkələrin sayı çox deyil.

Dövlətin qətiyyəti

Sinqapurun yoluxucu xəstəliklər qanunu məlumat toplama zamanı polislə əməkdaşlıqdan imtina edən hər kəsi qanuna qarşı çıxmağa görə mühakimə edir. Bu cinayətə görə 10,000 $ cərimə, 6 aylıq həbs və ya hər ikisi birlikdə tətbiq olunur. Məsələn, iki çinli təmas izləməsi müddətində olduqları yerlər haqqında polisə yanlış məlumat verdiklərinə görə cəzalandırılmışdı.

Sinqapur Milli Universitetinin müəllimi Chong Ja Ian; "Təmasları izləmək üçün polisdən istifadə Sinqapur üçün olduqca təbii idi. Sinqapurlular yüksək dərəcədə nəzarət edilən cəmiyyətdə böyüyür və yaşayırlar, yəni bu, onlar üçün normal oldu. Dövlətin malik olduğu çıxış imkanları o qədər də sorğulanmır, qəbul edilir. İnsanlara bununla yaşamaq öyrədilir", deyir.

Oxşar şəkildə Tayvan, Hong Kong və Cənubi Koreya böyük verilənlərdən fərqli strategiyalarla istifadə edərək, geniş kütlələrə test apararaq və sosial məsafə sayəsində sayları nəzarətdə saxlamaqda uğurlu oldular.

Çox əhalili digər Asiya ölkələrindən fərqli olaraq, İndoneziya kimi səhiyyə və aşkarlama sistemləri zəif ölkələrdə vəziyyət o qədər yaxşı deyil. Belə ölkələrdə yoluxmuş şəxsləri tapmağa çalışmaq samanlıqda iynə axtarmaq kimidir. Növbəti halın kim olacağını və hara gedəcəyini bilmək demək olar mümkün deyil.

Sinqapur Milli Universitetinin professorlarından James Crabtree, "Uzunmüddətli planlamanı idarə edə bilən, mütəxəssislərə və hökumətlərə yüksək etimadı olan güclü cəmiyyətlər virus epidemiyasına qarşı daha yaxşı nəticələr əldə edirlər. Sinqapur, Cənubi Koreya və Tayvanın bu epidemiya zamanı İtaliya və Amerikadan daha uğurlu olmasının səbəbi də budur", deyir.

Nə vaxt imtina etməli?

15 fevralda klubda yüzlərlə insanın iştirak etdiyi son Çin Yeni ili axşam yeməyi keçirildi. Bu məclis 47 nəfərin virusa yoluxmasına səbəb oldu. Ardınca 5 martda Sinqapur indiyədək ən son və ən böyük ola biləcək yeni hal sayını açıqladı.

Cəmiyyətin digər üzvlərinə yoluxma sürətlə davam edərkən təmas izləməsinin mənasının qalmadığı görünmüşdü. Təmas sayının sürətlə artması əməyin və vaxtın boşa sərf edilməsinə səbəb olurdu. Buna görə məktəblərin məcburi bağlanması və ölkəyə daxil olan sərnişinlərə məhdudiyyətlər kimi daha sərt tədbirlərin görülməsini artırdılar.

Dr Said, "Hökumətin təmas izləməsi hələ də dəyərlidir. Çünki təmas izləməsi ilə toplanan məlumatlar qərar verənlərə epidemiyanın fərqli mərhələlərində hansı strategiyanın tətbiq ediləcəyini müəyyənləşdirməkdə kömək edir", deyir.

Təxminən iki aydır Sinqapurda epidemiyadan yalnız 2 ölüm olub. Sinqapurlular səhiyyə sisteminə, həmçinin təmas izləmə sisteminə güvənirlər. Tətbiqi çətin və zəhmətli olsa da, həkimlər Wuhandakı səhiyyə mərkəzlərindən fərqli olaraq xəstəxanalarda həqiqətən müalicəyə ehtiyacı olan insanları müalicə etmişdilər.

Digər tərəfdən, təmas izləməsi bahalı və sıx iş qüvvəsi tələb edən fəaliyyətdir. Hal sayı artmağa davam edərsə, Sinqapur da təmas izləməsindən imtina etməli olacaq. Çünki bu vəziyyətdə virusun yayılma sürəti təmas izləyicilərini ötəcək. Lakin o vaxta qədər görünməz cinayətkarla yarışan təmas izləyiciləri iş başında olacaq və virus əhaliyə yayılmazdan əvvəl daha bir neçə hal tapacaqlar. 

- KORONAVİRUS DOSYEMİZ -

- Yeni koronavirus xəstəliyi (COVID-19) ƏLAMƏTLƏRİ hansılardır? Neçənci gün nələr olur? Ağciyərə necə zərər verir?

- Koronavirus (COVID-19) epidemiyasında SƏHİYYƏ İŞÇİLƏRİ niyə və necə dəstəklənməlidir?

- Yeni koronavirus epidemiyası – Asiya əhalisi ikinci dalğa ilə üz-üzədir!

- Malyariya dərmanı Plaquenil koronavirus xəstəliyi (COVID-19) üçün çarə ola bilərmi?

- Koronavirus peyvəndi nə vaxt hazır olacaq?

- Çöldə yemək yeyərkən koronavirusdan qorunmağın 7 yolu

- Koronavirus epidemiyasında uğurlu və uğursuz ölkələr və görülməli işlər

- Xərçəng xəstələrinin Coronavirus haqqında bilməli olduğu məqamlar

- Epidemiya və pandemiya nədir? Aralarındakı fərqlər hansılardır?

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin