Koronavirus peyvəndi nə vaxt hazır olacaq?

İnsan sınaqları apreldə başladı - lakin yaxşı getsə belə, qlobal peyvəndləmə mümkün olmazdan əvvəl çoxlu maneə var.

Ən təsirli və sərt məhdudlaşdırma strategiyaları belə, COVID-19 tənəffüs yolu xəstəliyinin yalnız yayılmasını yavaşladıb - bu da çox dəyərlidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (DSÖ) nəhayət epidemiya və ardınca pandemiya elan etdikdə bütün gözlər peyvənd ehtimalına yönəldi, çünki ən təsirli şəkildə qoruyucu peyvənd insanların xəstələnməsinin qarşısını ala bilər.

Təxminən 100 şirkət və akademik qurum belə peyvənd yaratmaq üçün yarışır; ən azı üçünün insanlarda sınadığı namizəd peyvəndləri var. Bunlardan ilki - Boston mərkəzli biotexnologiya şirkəti Modernanın istehsal etdiyi - apreldə insan sınaqlarına başlayan mRNA-1273 adlı RNA peyvəndidir.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Bu görünməmiş sürət əsasən Çinin Covid-19 xəstəliyinə səbəb olan Sars-CoV-2 virusunun genetik materialını sekvensləmə / ardıcıllığın müəyyən edilməsi səylərinin nəticəsidir. Çin bu ardıcıllığı yanvarın əvvəlində paylaşdı və dünyadakı tədqiqat qruplarına canlı virusu çoxaltmağa, insan hüceyrələrinə necə daxil olduğunu və insanları necə xəstələndirdiyini araşdırmağa imkan verdi.

Lakin peyvənd işlərinin bu qədər sürətlə başlamasının başqa səbəbi də var. Heç kim dünyanı təhdid edəcək növbəti yoluxucu xəstəliyin koronavirusdan qaynaqlanacağını təxmin etməsə də - qrip (influenza virusu xəstəliyi) adətən ən böyük pandemik risk sayılır - peyvənd mütəxəssislərinin “prototip” patogenlər üzərində iş təcrübəsi var idi.

Koronaviruslar yaxın vaxtlarda daha iki epidemiyaya səbəb olmuşdu - 2002-04-cü illərdə Çində ağır kəskin respirator sindrom (SARS) və 2012-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanında başlayan Yaxın Şərq respirator sindromu (MERS). Hər iki halda sonradan hazırlanan peyvəndlər üzərində iş başladı, lakin epidemiyalar aşkarlandıqda kənara qoyuldu. Maryland mərkəzli Novavax şirkəti indi bu peyvəndləri Sars-CoV-2 üçün yenidən hazırladığını və bu yaz insan sınaqlarına başlamağa hazır bir neçə namizədi olduğunu bildirib. Bu arada Moderna ABŞ-ın Maryland ştatının Bethesda şəhərindəki Milli Milli Allergiya və İnfeksion Xəstəliklər İnstitutunda aparılmış MERS virusu üzrə əvvəlki işlərə əsaslanır.

- Əlaqəli mövzu: Koronavirus haqqında son xəbərlər – Dünya və Türkiyədə vəziyyət

Yeni koronavirus peyvəndlərinin təsir mexanizmi nədir?

Yeni koronavirus genetik materialının % 80 ilə % 90-nı SARS yaradan virusla paylaşır - buna görə Sars-CoV-2 adını alıb. Hər ikisi səthi çıxıntılı kürəvi zülal kapsulunun içində bir ribonuklein turşusu (RNA) zəncirindən ibarətdir. Sivri çıxıntılar insan ağciyərini örtən hüceyrələrin səthindəki reseptorlara bağlanır - hər iki halda eyni növ reseptora - və virusun hüceyrəyə daxil olmasına imkan verir. Daxil olduqdan sonra hüceyrədən yenidən ayrılmadan və bu prosesdə normal hüceyrəni öldürmədən əvvəl hüceyrənin çoxalma mexanizmlərini daha çox öz surətini hazırlamaq üçün ələ keçirir.

Bütün peyvəndlər eyni əsas prinsiplə işləyir. Sistemi patogenə qarşı anticisim yaratmağa təşviq etmək üçün patogenin bir hissəsini və ya hamısını insanın immun sisteminə adətən inyeksiya şəklində və aşağı dozada təqdim edirlər. Anticisimlər yarandıqdan sonra şəxs virusun təbii formasına məruz qalarsa sürətlə yenidən hərəkətə gətirilə bilən bir növ immun yaddaşdır.

Ənənəvi peyvənd virusun canlı, zəiflədilmiş formaları və ya istilik və kimyəvi maddələrlə təsirsizləşdirilmiş virusun bir hissəsi və ya hamısı ilə hazırlanır. Bu üsulların çatışmazlıqları var. Canlı forma sahib orqanizmdə inkişaf etməyə davam edə, məsələn, virulentliyinin (xəstəlik yaratma qabiliyyətinin) bir hissəsini yenidən qazanıb peyvənd alanı xəstələndirə bilər; lazımi qorunma dərəcəsinə çatmaq üçün isə daha yüksək və ya təkrarlanan təsirsizləşdirilmiş virus dozaları lazımdır.

Yeni bir strategiya isə - məsələn, Novavaxın istifadə etdiyi strategiya - “rekombinant” peyvənd yaradır. Bu, virusun insanlarda immun reaksiyası yaratma ehtimalı ən yüksək hissəsi olan Sars-CoV-2 səthindəki zülal çıxıntısının genetik kodunun ayrılmasını və bol istehsal üçün bakteriya və ya maya genomuna yerləşdirilməsini əhatə edir. Daha yeni yanaşma isə zülallarla məşğul olmur, virusun genetik materialının özündən peyvəndlər yaradır. Bu, hər ikisi xəbərçi RNA-dan (mRNA) COVID-19 peyvəndləri yaradan Moderna və başqa Boston şirkəti CureVac üçün keçərlidir.

Hüquqi təsdiqin mühüm ilkin mərhələsi olan insanlarda klinik tədqiqatlar adətən 3 mərhələdə baş verir: faza-I; faza-II, faza-III.

Faza-I, bir neçə onlarla sağlam könüllünü əhatə edən peyvənd, təhlükəsizlik, mənfi təsirlər baxımından izlənmək üçün sınaqdan keçirilir. Faza-II, yüzlərlə insanda, adətən dünyanın xəstəlikdən təsirlənən bir hissəsində, peyvəndin nə qədər təsirli olduğuna baxır və faza-III bir neçə min şəxsdə eyni işi görür.

Lakin eksperimental peyvəndlər bu mərhələlərdən keçərkən yüksək dərəcədə sıradan çıxma olur. Washington DC mərkəzli qeyri-kommersiya Sabin Vaccine İnstitutunun qlobal peyvəndləmə proqramını idarə edən və COVID-19 peyvəndi üzrə Cepi ilə əməkdaşlıq edən Bruce Gellin, "Başlanğıc qapısından çıxan bütün atlar yarışı bitirməyəcək" deyir. Bunu daha yaxşı anlamaq üçün aşağıdakı qrafikə baxaq: faza-I-də uğurlu sayılan dərmanların yalnız %10-a qədəri faza-III-də də uğur göstərib təsdiq ala bilir. Hazırda COVID-19 üçün sınanan peyvəndlər ən çox faza-I mərhələsindədir.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Bəs niyə belədir? Namizəd peyvəndlər ya təhlükəsiz deyil, ya təsirsizdir, ya da hər ikisi. Uyğun dozaları yoxlamaq vacibdir, buna görə klinik sınaqlar ötürülə və ya tələsdirilə bilməz. Tənzimləyicilər və təsdiq qurumları əvvəllər oxşar məhsullar təsdiqləyibsə, təsdiq sürətləndirilə bilər. İllik qrip peyvəndi hər il yalnız bir və ya bir neçə modulun yenilənməli olduğu yaxşı işlənmiş montaj xəttinin məhsuludur. Əksinə SARS-CoV-2 insanlarda yeni patogendir və peyvənd üçün istifadə olunan texnologiyaların çoxu da nisbətən sınanmamışdır. Məsələn, indiyədək genetik materialdan (RNA və ya DNA) hazırlanmış heç bir peyvənd təsdiqlənməyib. Buna görə COVID-19 namizəd peyvəndlərinə tamamilə yeni peyvəndlər kimi yanaşılmalıdır və nəticədə: "İşləri mümkün qədər sürətli görmək üçün güclü motivasiya və ehtiyac olsa da, mühüm prosesləri ötürməmək həqiqətən vacibdir."

Bunun nümunəsi 1960-cı illərdə uşaqlarda soyuqdəymə əlamətləri yaradan geniş yayılmış respirator sinsitial virusa (RSV) qarşı hazırlanmış peyvənddir. Klinik tədqiqatlarda bu peyvəndin sonradan virusa yoluxan körpələrdə xəstəlik əlamətlərini ağırlaşdırdığı müəyyən edilib. Erkən eksperimental SARS peyvəndi verilən heyvanlarda da oxşar təsir müşahidə olunub. Sonra problemi aradan qaldırmaq üçün peyvənd dəyişdirildi, lakin indi Sars-CoV-2 üçün yenidən hazırlandığına görə ağırlaşmış xəstəlik riskini aradan qaldırmaq üçün xüsusilə sərt təhlükəsizlik testlərindən keçirilməlidir.

Bu səbəblərlə namizəd peyvəndin bütün təhlükəsizlik və təsirlilik testlərindən keçməsi 10 ilə qədər uzana bilər. Lakin Prezident Trump 2 martda Ağ Evdəki toplantıda - ehtimalən noyabrdakı ABŞ seçkilərini düşünərək - mümkünsüz təsdiq tarixi verib. Londondakı Gigiyena və Tropik Tibb Məktəbinin yoluxucu xəstəliklər professoru Annelies Wilder-Smith, "Əksər peyvənd mütəxəssisləri kimi bu peyvəndin 18 aydan əvvəl hazır olacağını düşünmürəm" deyir. Bunun artıq çox sürətli və əngəl olmazsa ən yaxşı təxmin olduğu qəbul edilir.

Bu arada başqa potensial problem də var. Peyvənd təsdiqlənən kimi böyük miqdarda lazım olacaq və COVID-19 peyvəndi təşkilatlarının çoxu lazımi istehsal gücünə malik deyil. Peyvənd hazırlamaq iş baxımından onsuz da risklidir, çünki çox az namizəd klinikaya yaxınlaşır. İstehsal obyektləri müəyyən peyvəndlərə uyğunlaşır və məhsulunuzun uğurlu olub-olmayacağını bilmədiyiniz halda onların miqyasını artırmaq kommersiya baxımından mümkün deyil. Cepi və oxşar qurumlar riskin bir hissəsini qarşılamaq və şirkətləri çox ehtiyac duyulan peyvəndlər hazırlamağa təşviq etmək üçün mövcuddur. Cepi COCID-19 peyvəndi hazırlamağa və paralel istehsal gücünü artırmağa sərmayə qoymağı planlaşdırır və martın əvvəlində bunun üçün 2 milyard dollarlıq çağırış etdi.

Yeni COVID-19 peyvəndi təsdiqlənsə, hər şey tamamdırmı?

COVID-19 peyvəndi təsdiqləndikdən sonra başqa çətinliklər də yaranacaq. The End kitabının müəllifi, North Carolinadakı Duke Universitetinin qlobal səhiyyə mütəxəssisi Jonathan Quick, "İnsanlarda təhlükəsiz və təsirli olduğu sübut edilmiş peyvənd əldə etmək qlobal peyvəndləmə proqramı üçün lazım olan yolun üçdə birini keçmək deməkdir" deyir və davam edir "Virusun biologiyası və peyvənd texnologiyası məhdudlaşdırıcı amillər ola bilər, lakin siyasət və iqtisadiyyatın immunitet qarşısında maneə olması ehtimalı daha yüksəkdir."

Məsələ peyvəndin ehtiyacı olan hər kəsə çatmasını təmin etməkdir. Bu, ölkə daxilində belə problemdir və bəziləri təlimatlar hazırlayıb. Məsələn, qrip epidemiyası ssenarisində, Birləşmiş Krallıqda peyvənd, səhiyyə və sosial qulluq işçiləri ilə yanaşı uşaqlar və hamilə qadınlar daxil olmaqla ən yüksək tibbi risk altında olanlara və ümumi xəstəlik və ölüm nisbətini aşağı saxlamaq məqsədinə üstünlük veriləcək. Lakin pandemiyada ölkələr dərmanlar üçün bir-biri ilə rəqabət aparmalı olur.

Pandemiyalar ən kövrək və yetərsiz maliyyələşən səhiyyə sistemləri olan ölkələrə daha çox zərər verməyə meyilli olduğuna görə peyvənddə ehtiyacla alıcılıq qabiliyyəti arasında təbii qeyri-bərabərlik var. Məsələn, 2009 H1N1 qrip epidemiyasında peyvənd ehtiyatlarını onları ödəyə bilən ölkələr ələ keçirdi və yoxsul ölkələr kənarda qaldı. Lakin inkişaf etməkdə olan dünyaya böyük peyvənd təchizatçısı Hindistanın ixracdan əvvəl öz 1,3 milyardlıq əhalisini qorumaq üçün peyvənd istehsalından istifadə etməyə əsassız şəkildə qərar vermədiyi ssenarini təsəvvür edə bilərsiniz.

Pandemiyalardan kənarda DSÖ ədalətli qlobal bölgü strategiyasını qəbul etmək üçün hökumətləri, xeyriyyə qurumlarını və peyvənd istehsalçılarını bir araya gətirir; Gavi peyvənd ittifaqı kimi təşkilatlar yoxsul ölkələri təmin etmək üçün bazarlara vəsait toplamaq məqsədilə yenilikçi maliyyələşmə mexanizmləri hazırlayıb. Lakin hər pandemiya fərqlidir və heç bir ölkə DSÖ-nün tövsiyə etdiyi heç bir tənzimləməyə bağlı deyil. Gavi CEO-su Seth Berkleyin dediyi kimi: "Sual budur: milli fövqəladə vəziyyətlər davam edərsə nə olacaq?"

Nəticə

COVID-19 peyvəndi intensiv müzakirə olunur, lakin bunun necə inkişaf etdiyini görənədək bir qədər vaxt keçəcək. Biotexnologiya şirkətləri peyvənd tapıb təsdiqlətməzdən əvvəl epidemiya yəqin zirvəyə çatıb azalacaq. Peyvənd tapılarsa və yeni koronavirus - qrip kimi - endemik və ya çoxillik dövr edən hala gələrsə, çoxlu həyat xilas edə bilər. Lakin o vaxta qədər ən yaxşı ümidimiz xəstəliyi mümkün qədər nəzarətdə saxlamaqdır. Sosial məsafəni azalt, əllərini yu və yüksək riskli hallarda test etdir.

- BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ  -

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin