Covid-19 infeksiyasının uzunmüddətli təsirləri nədir? 50 əlamət

Ağır kəskin tənəffüs sindromu koronavirusu 2 (SARS-CoV-2), ilk dəfə 2019-cu ilin dekabrında Çində aşkar edildi. O vaxtdan keçən bir il ərzində dünyada 100 milyondan çox insan yoluxdu, 2 milyondan çox insan isə “koronavirus xəstəliyi – 2019” də adlanan Covid-19səbəbindən həyatını itirdi.

Elm və tibb ictimaiyyəti misilsiz səylə SARS-CoV-2 virusunun genetik sekvenslənməsini (ardıcıllığının müəyyən edilməsini), diaqnostikasını, müalicəsini və peyvəndlə qarşısının alınmasını idarə etsə də, xəstəliyin kəskin mərhələsindən sonra insanlardakı uzunmüddətli təsirlər hələ açıqlanmamışdır.

Covid-19-dan sonrakı xroniki əlamətlər nədir?

Bu günədək COVID-19-un qalıcı sekelləri (xəstəlikdən qalan pozuntular) olan şəxslərdə bu davamlı vəziyyəti ifadə etmək üçün müəyyən termin yoxdur. Bununla belə, müxtəlif məqalələrdə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilmişdir;

• Long-COVID-19
• Long Haulers
• Post-acute COVID-19
• Persistent COVID-19 Symptoms (Qalıcı Covid-19 əlamətləri)
• Post COVID-19 Manifestations (Covid-19-dan sonrakı əlamətlər)
• Long-term COVID-19 Effects (uzunmüddətli Covid-19 təsirləri)
• Post Covid-19 Syndrome (Covid-19-dan sonrakı sindrom)

Covid-19 xəstəliyini keçirdikdən sonra nə baş verir?

SARS-CoV-2 virusunun yaratdığı Covid-19 xəstəliyi ilkin sağalmadan sonrakı həftələrdən aylara qədər müddətdə Long – Covid və ya Covid long – haulers adlanan sekelləri və digər tibbi ağırlaşmaları (problemləri) əhatə edə bilər. Yəni Covid-19-dan sağaldıqdan sonra ilkin sağlamlıq səviyyəsinə tam qayıtmamaq, qalıcı simptomlar, əlamətlər və ya anormal klinik fərqlər xəstəliyin potensial uzunmüddətli təsirlərini düşündürür.

Sistematik qiymətləndirmə və meta-analiz (keçmiş məlumatların təhlili) ilə Covid-19 xəstəliyinin uzunmüddətli təsirlərini müəyyən etməyi hədəfləyən tədqiqat aparılmışdır. Bu, indiyədək Covid-19-un kəskin mərhələsindən sonra davam edən bütün simptomların, əlamətlərin və anormal laborator göstəricilərin rastgəlmə tezliyini müəyyən etmək üçün müvafiq məqalələrin araşdırılmasını əhatə edir.

Meta-analiz nədir? Meta-analiz müəyyən mövzuda aparılmış bir-birindən müstəqil çoxsaylı tədqiqatların nəticələrini birləşdirən və əldə edilən tapıntıları statistik təhlil edən ən genişmiqyaslı araşdırmalardır. Meta-analiz nəticələri elmi baxımdan ən güclü sübutlardır.

Tədqiqatda 1 yanvar 2021 tarixinədək müəyyən açar sözlərdən (uzunmüddətli kovid, koviddən sonrakı xroniki hallar, ağırlaşmalar, təkrarlanan hallar, qalıcı hallar və sağalma prosesi) istifadə olunan, ən azı 100 şəxsi əhatə edən, simptomlar, əlamətlər və göstəricilər bildirilən, ingiliscə rəyli jurnallarda dərc edilmiş məqalələr araşdırılmışdır.

Covid-19-un uzunmüddətli təsirləri nədir?

17 – 87 yaş arasında 47,910 xəstənin daxil edildiyi tədqiqatda virus infeksiyası sonrası izləmə müddəti 14 ilə 110 gün arasında dəyişir. Tədqiqat nəticəsində xəstələrin %80-ində bir və ya daha çox uzunmüddətli əlamət yarandığı təxmin edilir lakin əlamətlərin cins, yaş, etnik mənşə, mövcud sağlamlıq problemi, virus yükü və ya xəstəliyin irəliləməsi ilə əlaqəsi müəyyən edilməmişdir. Onların çoxu Covid-19-un kəskin mərhələsindəki əlamətlərə bənzəyir.

Yeni koronavirus infeksiyasının ən çox rastlanan 5 uzunmüddətli təsiri bunlardır:

• Yorğunluq (%58) (qadınlarda daha çox)
• Baş ağrısı (%44)
• Diqqət pozuntusu (%27)
• Saç tökülməsi (%25)
• Nəfəs darlığı (%24)

Bu dəyişikliklər əsasən ağır və kritik Covid-19 xəstəliyindən sağalanlarda bildirilsə də, xəstəxanaya yatışa ehtiyacı olmayan yüngül infeksiyalı şəxslərdə də uzunmüddətli təsirlər kimi yaranmışdır.

Digər uzunmüddətli təsirlər;

Ağciyər xəstəlikləri

• Öskürək
• Sinə ağrıları
• Azalmış pulmonar diffuziya (ağciyərdə O2-CO2 mübadiləsi) qabiliyyəti
• Yuxu apnesi
• Ağciyər fibrozu

Ürək-damar xəstəlikləri

• Aritmiyalar (ritm pozuntuları)
• Miokardit (ürək əzələsinin iltihabı)

Nevroloji xəstəliklər

• Demensiya
• Depressiya
• Anksiyete (təşviş)
• Diqqət pozuntusu
• Obsessiv-kompulsiv pozuntular (OKB)

Bunlardan əlavə, müəyyən səbəblə əlaqələndirilə bilməyən saç tökülməsi, qulaqda küy və gecə tərləməsi kimi əlamətlər də vardır.

• Marağınızı çəkə bilər: Xərçəng xəstələri Covid-19 peyvəndi oluna bilərmi? 

Yorğunluq

Yorğunluq Covid-19-un ən çox (%58) müşahidə edilən uzunmüddətli təsiridir.

Kəskin tənəffüs distress sindromu (ARDS) kimi xəstəliklərdə sağalmadan bir il sonra belə xəstələrin üçdə ikisindən çoxunda klinik əhəmiyyətli yorğunluq əlamətləri müşahidə edilmişdir. Kəskin Covid-19 xəstəliyinin ilk əlamətlərindən 100 gün sonra belə yorğunluğu davam edənlər vardır.

Covid-19-dan sonra xəstələrdə qismən ağır yorğunluq, ağrı, neyrokoqnitiv əlillik və yuxusuzluq kimi əlamətlər xroniki yorğunluq sindromuna (KYS) bənzəyir. Bu sindromun səbəblərinə viruslar, immun disfunksiya (immun sistemi pozuntusu), endokrin-metabolik disfunksiya və neyropsixiatrik amillər daxildir. KYS ilə əlaqəli infeksiya törədiciləri Epstein-Barr virusu, sitomeqalovirus, enterovirus və herpesvirusdur. Buna görə SARS-CoV-2-nin KYS yaradan viruslar siyahısına əlavə edilə biləcəyi düşünülür.

Nevroloji əlamətlər: Baş ağrısı və diqqət pozuntusu

Nevroloji əlamətlərdən baş ağrısı və diqqət pozuntusu ən çox rastlanan uzunmüddətli təsirlərin ilk beşindədir; anosmiya (qoxu itkisi – %21) da ilk beşdə olmasa da, ən yayılmış uzunmüddətli əlamətlərdəndir. Araşdırılmış məqalələrdə olmasa da, zehni dumanlılıq və neyropatiyanın (sinir zədəsinə bağlı hissi və motor itki) da Covid-19-un uzunmüddətli təsiri ola biləcəyi düşünülür.

Yetkinlər Covid-19 diaqnozundan sonra yeni psixiatrik xəstəlik riski altında da ola bilərlər. Ən çox rastlananlar anksiyete, yuxusuzluq (başqa psixiatrik problemlərə də səbəb ola bilər) və demensiya olmuşdur.

Saç tökülməsi

Covid-19-dan sonrakı saç tökülməsi əhəmiyyətli sistemli stres yaradan amildən və ya infeksiyadan sonra saç tökülməsi kimi müəyyən olunan Telogen Effluvium hesab edilir. Bu, aktiv böyümə mərhələsindən (anagen) istirahət mərhələsinə (telogen) erkən follikul keçidləri ilə yaranır. Təxminən 3 ay sürür, lakin emosional sıxıntıya səbəb ola bilər.

Nəfəs darlığı

Covid-19 xəstələrinin %24-ündə nəfəs darlığı, %19-unda öskürək əlaməti vardır. Diaqnozdan sonrakı 60 ilə 100 gün arasında belə xəstələrin %35-ində bu vəziyyət və ağciyər BT (kompüter tomoqrafiyası) müayinələrində pozuntular davam etmişdir. Xəstələrin %10-unda isə azalmış pulmonar diffuziya qabiliyyəti kimi ağciyər problemləri vardır. 

Çində Covid-19 olan, lakin xəstəliyi ağır keçirməyən hospitalizasiya edilmiş xəstələr üzrə tədqiqatda da üçdə ikisində evə buraxıldıqdan 90 gün sonra belə rentgenoloji fərqlərin davam etdiyi bildirilmişdir.

Qiymətləndirilən məqalələrdə qeyd edilməsə də, aşağıdakı əlamətlər də müəyyən edilmiş 50 uzunmüddətli təsir arasındadır;

• Qəfil çəki itkisi
• Qulaq ağrısı
• Göz problemləri
• Asqırma
• Soyuq burun
• Nəfəs borusunda yanma hissi
• Başgicəllənmə
• Ürəkdöyünmə
• Ağciyərlərdə ağrı və ya yanma hissi
• Kürək sümükləri arasında ağrı
• Sikka sindromu (quruluq sindromu da adlanır; ağız və gözlərdə quruluq)
• Vertiqo
• Bədən ağrıları
• Konfuziya (şüur bulanıqlığı)

Tədqiqatlardan əldə edilən məlumatlarda aşağıdakı markerlərin də artdığı bildirilmişdir;

• D-dimer (%20)
• NT-proBNP (%11)
• C-reaktiv zülal (CRP) (%8)
• Serum ferritini (%8)
• Prokalsitonin (PCT) (%4)
• IL-6 (%3)

Covid-19-un niyə uzunmüddətli təsirləri var?

Bəzi xəstələrin COVID-19-dan sonra uzunmüddətli əlamətlər yaşamasının səbəbi aydın deyil. Bu, genetik meyillilik, xəstənin yaşı, infeksiyanın dozası və yolu, iltihabəleyhinə hüceyrələrin girişi və zülallar, yanaşı infeksiyalar, keçmişdə çarpaz reaktiv maddələrə məruzqalma daxil virus infeksiyasının nəticəsinə təsir edən, sahib orqanizmin nəzarətindəki amillərlə qismən izah edilə bilər.

SARS-CoV-2-nin, HIV, hepatit C virusu (HCV), hepatit B virusu (HBV) və müəyyən herpesviruslar kimi viruslarda sağalma dövründə müşahidə edilən xroniki zədələr kimi, xəstəliyin xroniki formasına səbəb olan əhəmiyyətli toxuma zədəsi yarada bilib-bilməyəcəyi hələ məlum deyil.

*

ƏLAQƏLİ VİDEO: Covid-19 əlamətləri? Neçənci gün hansı əlamətlər olur?

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

• Covid-19 Dünya və Türkiyə cari statistika
• Koronavirus barədə son xəbərlər və elmi inkişaflar

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin