سرفه چرا ایجاد می‌شود و چگونه برطرف می‌شود؟

سرفه چیست؟

سرفه عملی طبیعی و بازتابی است که بدن برای بیرون راندن مواد محرک، خلط یا اجسام خارجی انباشته‌شده در دستگاه تنفسی انجام می‌دهد. سرفه به‌عنوان پاسخ محافظتی بدن در برابر تحریک راه‌های هوایی یا محرکی مانند تومور عمل می‌کند.

سرفه چگونه ایجاد می‌شود؟

سازوکار سرفه چنین است: ابتدا با احساس تحریک در راه‌های تنفسی، بازتاب سرفه آغاز می‌شود. عضلات تنفسی و دیافراگم با یک نفس عمیق باز می‌شوند و سپس ناگهان منقبض می‌شوند. این انقباض با ایجاد فشار بالا در راه‌های هوایی به خروج مواد محرک، خلط یا اجسام خارجی کمک می‌کند.

سرفه معمولا با وضعیت‌هایی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا، حساسیت‌ها و عفونت‌های تنفسی همراه است. اما مشکلات جدی‌تر سلامت نیز می‌توانند سرفه ایجاد کنند؛ بنابراین ارزیابی پزشکی برای کسانی که سرفه مداوم و شدید دارند اهمیت دارد.

علل سرفه چیست؟

در میان علل سرفه، شایع‌ترین موارد، عفونت‌ها و بیماری‌های تنفسی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا، ذات‌الریه، برونشیت، سینوزیت، واکنش‌های حساسیتی و آسم هستند. افزون بر این، ورود جسم خارجی به راه‌های تنفسی، محرک‌های شیمیایی، دود سیگار و تومور نیز می‌توانند باعث سرفه شوند.

می‌توان علل اصلی سرفه را از شایع‌ترین تا نادرترین، به شکل زیر فهرست کرد:

1. عفونت‌های ویروسی: عفونت‌های راه تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا و سینوزیت، از شایع‌ترین علت‌های ایجاد سرفه هستند. این عفونت‌ها با تحریک راه‌های تنفسی فوقانی موجب سرفه می‌شوند.
2. عفونت‌های باکتریایی: عفونت‌های باکتریایی مانند برونشیت یا ذات‌الریه می‌توانند نشانه‌هایی مانند سرفه و تولید خلط ایجاد کنند.
3. واکنش‌های حساسیتی: نشانه‌های سرفه ممکن است پس از مواجهه با مواد حساسیت‌زا پدید آیند.
4. Covid-19: Covid-19 ناشی از ویروس SARS-CoV-2 که در 2019 در چین پدیدار شد و در سراسر جهان گسترش یافت، امروزه در میان شایع‌ترین بیماری‌های ایجادکننده سرفه قرار گرفته است.
5. آسم: آسم باعث تنگ شدن راه‌های تنفسی و التهاب لوله‌های نایژه می‌شود. این وضعیت می‌تواند نشانه‌هایی مانند سرفه، تنگی نفس و خس‌خس ایجاد کند.
6. KOAH: بیماری مزمن انسدادی ریه (KOAH)، بیماری‌ای است که ریه‌ها را درگیر می‌کند و می‌تواند باعث سرفه شود. ممکن است بر اثر سیگار کشیدن، آلودگی هوا، عفونت‌های تنفسی و مواجهه با سایر محرک‌های راه‌های هوایی ایجاد شود.
7. رفلاکس و بیماری بازگشت اسید معده به مری (GERH): بازگشت اسید معده، با بالا آمدن اسید در مری و پر شدن آن، می‌تواند باعث سرفه شود.
8. سیگار کشیدن: سیگار کشیدن به ریه‌ها آسیب می‌زند و آنها را تحریک می‌کند و این می‌تواند موجب سرفه شود. همچنین احتمال دارد افراد سیگاری در حملات سرفه، خلط بیشتری دفع کنند.
9. عوارض داروها: برخی داروها ممکن است عارضه ایجادکننده سرفه داشته باشند. به‌ویژه بعضی داروهای فشار خون مانند مهارکننده‌های ACE می‌توانند سرفه ایجاد کنند.
10. تحریک راه‌های تنفسی: مواد محرک راه‌های تنفسی موجود در هوا، مانند آلاینده‌ها، گردوغبار، دود سیگار و مواد شیمیایی، می‌توانند باعث سرفه شوند.
11. فیبروز کیستیک، برونشکتازی و دیگر بیماری‌های ارثی تنفسی: بیماری‌های ارثی تنفسی مانند فیبروز کیستیک و برونشکتازی نیز می‌توانند نشانه‌های تنفسی مانند سرفه، تنگی نفس و برونشیت مزمن ایجاد کنند.
12. اختلال بلع و آسپیراسیون: اختلال بلع و ورود جسم خارجی به راه تنفسی می‌توانند راه‌های هوایی را تحریک کنند و به نشانه‌های سرفه منجر شوند.
13. اجسام خارجی راه‌های تنفسی: وجود جسم خارجی در راه‌های تنفسی می‌تواند باعث سرفه، تنگی نفس و نشانه‌های دیگر شود.
14. تومورها: سرطان ریه، مزوتلیوما (سرطان پرده ریه)، لنفوم، تومورهای مدیاستن، سرطان‌های دارای متاستاز به ریه و آدنوم‌های نایژه‌ای می‌توانند سرفه و سایر نشانه‌های تنفسی ایجاد کنند. سرطان‌هایی مانند سرطان پستان، کولون، کلیه، پروستات و مثانه ممکن است به ریه متاستاز دهند. 
15. علل نادر: سرفه ممکن است با برخی وضعیت‌های نادر، مانند نارسایی قلبی، آمبولی ریه یا تومورهای ریه همراه باشد. این وضعیت‌ها، به‌ویژه اگر با نشانه‌های توضیح‌ناپذیر دیگر همراه باشند، باید بررسی شوند.
16. ترشح پشت حلق: مخاط تولیدشده در بینی و سینوس‌ها می‌تواند از پشت بینی به گلو سرازیر شود و سرفه ایجاد کند. این وضعیت علاوه بر سرماخوردگی، حساسیت و سینوزیت، در رینوسینوزیت مزمن و دیگر مشکلات سینوسی نیز دیده می‌شود.
17. عوامل روانی: عوامل روانی مانند استرس و اضطراب می‌توانند نشانه‌های سرفه ایجاد کنند.

انواع سرفه چیست؟

شناخت انواع سرفه، درک علت‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای آن را آسان‌تر می‌کند. می‌توان انواع سرفه را چنین برشمرد:

• سرفه حاد: سرفه حاد معمولا ناگهانی آغاز می‌شود و کمتر از سه هفته طول می‌کشد. سرماخوردگی، آنفلوانزا و دیگر عفونت‌های تنفسی فوقانی می‌توانند سرفه حاد ایجاد کنند.
• سرفه تحت‌حاد: سرفه تحت‌حاد، سرفه‌ای است که بین 3 و 8 هفته طول می‌کشد. این نوع معمولا حملات سرفه ادامه‌یافته پس از عفونت‌های تنفسی فوقانی است.
• سرفه مزمن: سرفه مزمن بیش از 8 هفته طول می‌کشد. ممکن است با بیماری‌ها و مشکلات جدی‌تر تنفسی مانند آسم، رینیت حساسیتی، بیماری بازگشت اسید معده به مری (GERD)، برونشیت مزمن، KOAH یا تومور ریه مرتبط باشد.

سرفه را همچنین می‌توان بر اساس تولید خلط و ویژگی صدای آن دسته‌بندی کرد:

• سرفه خشک (بدون خلط): در این نوع سرفه، خلط تولید نمی‌شود. سرفه خشک ممکن است با وضعیت‌هایی مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا و واکنش حساسیتی مرتبط باشد. بیماری بازگشت اسید معده به مری (GERH) و مصرف دارو نیز می‌توانند سرفه خشک ایجاد کنند. تومورهایی که بر راه‌های هوایی فشار می‌آورند هم باعث سرفه خشک می‌شوند.
• سرفه مرطوب (خلط‌دار): سرفه مرطوب با تولید خلط مشخص می‌شود. این نوع در عفونت‌ها و بیماری‌های تنفسی مانند برونشیت، ذات‌الریه، KOAH و برونشیت مزمن دیده می‌شود.
• سرفه شبانه: سرفه شبانه، حملات سرفه‌ای است که به‌ویژه هنگام خواب رخ می‌دهد. وضعیت‌هایی مانند آسم، GERH و نارسایی قلبی می‌توانند باعث سرفه شبانه شوند.
• سرفه حمله‌ای: سرفه حمله‌ای با حملات شدید و پیاپی سرفه مشخص می‌شود. این نوع به‌طور معمول در عفونت‌های مشخصی مانند سیاه‌سرفه دیده می‌شود.
• سرفه اسپاستیک: سرفه اسپاستیک، حملات سرفه همراه با انقباض‌های ناگهانی و قوی است. این نوع می‌تواند به‌دلیل تحریک یا عفونت راه‌های تنفسی ایجاد شود.

سرفه چگونه برطرف می‌شود؟ درمان‌های سرفه

سرفه نشانه‌ای است که می‌تواند بر اثر علت‌های فراوان پدید آید. سرفه ممکن است نشانه بیماری‌های متعددی مانند حساسیت، سرماخوردگی، آنفلوانزا، ذات‌الریه، KOAH، آسم و دیگر عفونت‌های تنفسی باشد. درمان نشانه سرفه با درمان علت زمینه‌ای آن ارتباط نزدیک دارد. بنابراین به‌جای اقدام مستقیم برای رفع سرفه، مهم است ابتدا علت زمینه‌ای بررسی و راه‌حل متناسب با آن به کار گرفته شود.

عفونت‌های تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا از شایع‌ترین علل سرفه‌اند. این عفونت‌ها معمولا ویروسی هستند و نشانه‌هایی مانند سرفه، آبریزش بینی، گلودرد و سردرد دارند. عفونت‌های ویروسی معمولا خودبه‌خود بهبود می‌یابند و تنها درمان علامتی، یعنی درمان معطوف به نشانه‌ها، انجام می‌شود. این درمان‌ها می‌توانند شامل مصرف مایعات فراوان، استراحت در بستر، داروهای تب‌بر و شربت‌های ضدسرفه باشند.

Covid-19 ممکن است با سرفه همراه باشد و مدیریت نشانه‌های سرفه در طول این عفونت، بسته به علت‌های زمینه‌ای متفاوت است. درمان سرفه در بیماران دارای عفونت Covid-19، علاوه بر درمان اصلی، بر درمان علامتی (معطوف به نشانه‌ها) نیز تمرکز دارد. درمان علامتی ممکن است داروهایی مانند شربت سرفه، گشادکننده‌های نایژه (بازکننده راه‌های هوایی) و کورتیکواستروئیدها (داروهای کورتیزونی مانند prednol) را شامل شود.

علت دیگر سرفه، آسم است. آسم بیماری مزمن تنفسی ناشی از التهاب راه‌های هوایی است. نشانه‌های آن شامل تنگی نفس، احساس فشار قفسه سینه، سرفه و خس‌خس است. برای درمان آسم از داروهایی مانند استنشاقی‌های گشادکننده راه هوایی و استروئیدها استفاده می‌شود.

سرفه گاهی می‌تواند نشانه واکنش حساسیتی باشد. سرفه حساسیتی، پس از مواجهه با مواد حساسیت‌زا پدید می‌آید. در اینجا دوری از ماده یا مواد حساسیت‌زای عامل سرفه اهمیت دارد. سرفه‌های حساسیتی با آنتی‌هیستامین‌ها یا معمولا داروهایی مانند شربت‌های سرفه درمان می‌شوند.

بیماری‌های مزمن تنفسی مانند آسم یا KOAH در افراد مبتلا، با مصرف منظم دارو قابل مدیریت‌اند و می‌توان نشانه‌های سرفه را تحت کنترل نگه داشت.

برای بعضی علل سرفه، واکسن وجود دارد. برای مثال، واکسن سالانه آنفلوانزا علیه ویروس آنفلوانزا می‌تواند به پیشگیری از نشانه‌های سرفه ناشی از آن کمک کند.

در موارد نادر، علت سرفه ممکن است وضعیت پزشکی جدی باشد و به مداخله جراحی نیاز داشته باشد. برای مثال، اگر سرفه به‌دلیل تومور ایجاد شده باشد، می‌توان تومور را با جراحی برداشت یا با پرتودرمانی کوچک کرد.

درمان علامتی سرفه

گزینه‌های فراوانی برای درمان علامتی سرفه، یعنی درمان معطوف به نشانه‌ها، وجود دارد. داروهایی مانند شربت سرفه، خلط‌آورها، آنتی‌هیستامین‌ها، ضداحتقان‌ها و استروئیدها می‌توانند به کاهش نشانه‌های سرفه کمک کنند.

• شربت‌های سرفه، به‌ویژه برای سرفه خشک مؤثرند.
• خلط‌آورها، به کاهش نشانه‌های سرفه همراه با تولید خلط کمک می‌کنند.
• آنتی‌هیستامین‌ها و ضداحتقان‌ها، به‌ویژه برای نشانه‌های سرفه حساسیتی مؤثرند.
• استروئیدها، به‌ویژه در بیماری‌های مزمن تنفسی مانند آسم استفاده می‌شوند.

افزون بر این، برخی اقدامات در خانه نیز می‌توانند به کاهش نشانه‌های سرفه کمک کنند:

• رطوبت‌سازها، ممکن است به کاهش نشانه‌های سرفه کمک کنند. این روش با مرطوب کردن هوا، راه‌های تنفسی را مرطوب نگه می‌دارد و سرفه را کاهش می‌دهد. برای ایجاد رطوبت می‌توان از حمام بخار، دستگاه رطوبت‌ساز یا حوله خیس ساده استفاده کرد.
• نوشیدن مایعات فراوان، رطوبت بدن را افزایش می‌دهد و به پاک شدن راه‌های تنفسی کمک می‌کند. این موضوع ممکن است نشانه‌های سرفه را کاهش دهد.
• نوشیدنی‌های گرم، می‌توانند برای تسکین سرفه استفاده شوند. به‌ویژه نوشیدنی‌های گرم حاوی عسل، لیمو و زنجبیل ممکن است به کاهش سرفه کمک کنند.
• عسل، می‌تواند درمانی طبیعی برای تسکین سرفه باشد. عسل با آرام کردن سرفه، گلو را نرم می‌کند و نشانه‌های سرفه را کاهش می‌دهد.
• قرص‌های مکیدنی گلو، می‌توانند برای تسکین نشانه‌های سرفه استفاده شوند. این قرص‌ها گلو را نرم می‌کنند و سرفه را کاهش می‌دهند.
• اقدامات فردی: استراحت بیمار و دوری از محرک‌های سرفه، مانند دود سیگار یا محیط پرگردوغبار، نیز می‌تواند نشانه‌های سرفه را کاهش دهد.
• فیزیوتراپی تنفسی: روشی برای کاهش نشانه‌های سرفه است. این روش برای شل کردن مخاط عامل سرفه، پاک کردن راه‌های هوایی و آسان‌تر کردن تنفس استفاده می‌شود و تکنیک‌هایی مانند ماساژ قفسه سینه را در بر می‌گیرد.

احتیاط در درمان سرفه کودکان

داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی را در کودکان، به‌ویژه کودکان زیر 4 سال، مگر با تجویز متخصص استفاده نکنید. مصرف بیش از حد و نادرست این داروها می‌تواند عوارض جدی و بالقوه تهدیدکننده زندگی ایجاد کند. همچنین ممکن است علت زمینه‌ای سرفه را پنهان کند.

در نتیجه، چون سرفه کودکان می‌تواند نشانه بیماری زمینه‌ای باشد، باید حتما زیر نظر متخصص درمان شود. اقدامات خانگی تنها به کاهش نشانه‌ها کمک خواهند کرد.

اطلاعات مهم درباره سرفه مرتبط با سرطان

سرفه مرتبط با سرطان در نتیجه گسترش سلول‌های سرطانی به راه‌های هوایی یا تأثیر بر ساختارهای تنفسی مانند ریه، حنجره و غدد لنفاوی ایجاد می‌شود. این سرفه به‌ویژه در سرطان‌هایی مانند سرطان ریه و لنفوم شایع است. معمولا مداوم، خشک و گاهی همراه خلط است و ممکن است نشانه‌های دیگری مانند درد، تنگی نفس و ضعف هم داشته باشد.

پرتودرمانی روشی برای درمان سرطان است که می‌تواند به کاهش سرفه مرتبط با سرطان کمک کند. از پرتوهای ایکس پرانرژی یا انواع دیگر پرتو برای کشتن سلول‌های سرطانی یا کند کردن رشد آنها استفاده می‌کند. با کنترل سرفه مرتبط با سرطان می‌تواند کیفیت زندگی بیمار را افزایش دهد و مشکلات تنفسی را کاهش دهد.

برای کاهش سرفه در بیماران مبتلا به سرطان می‌توان از برخی داروهای با نسخه یا بدون نسخه استفاده کرد.

Fenokodin، دارویی با اثر ضدسرفه و ضددرد است. هر قرص حاوی 20 mg کدئین و 10 mg دیونین است. Fenokodin با تبدیل شدن در بدن به داروی ضددرد اپیوئیدی دیگری به نام مورفین، به تسکین درد و سرفه کمک می‌کند. نسخه سبز ترکیه برای دریافت این دارو لازم است و حتما باید با توصیه و نسخه پزشک مصرف شود.

موارد احتیاط و عوارض مصرف Fenokodin عبارت‌اند از:

• مقدار مصرف: دوز Fenokodin با سن، وزن و سلامت عمومی بیمار تغییر می‌کند. دارو باید به شکل و مقدار توصیه‌شده پزشک مصرف شود. معمولا روزانه 2 یا 3 بار، هر بار 1 عدد مصرف می‌شود.
• موارد منع مصرف: Fenokodin در برخی وضعیت‌ها منع مصرف دارد. به‌ویژه در صورت وجود سرکوب تنفسی، نارسایی شدید کبد و کلیه، سردرد و میگرن با پزشک خود مشورت کنید.
• عوارض جانبی: Fenokodin ممکن است عوارضی مانند تهوع، استفراغ، سرگیجه، بی‌خوابی و یبوست ایجاد کند. همچنین احتمال عوارض جدی‌تر مانند واکنش حساسیتی، دشواری تنفس و فشار خون پایین وجود دارد.
• تداخل‌های دارویی: داروهای سرکوب‌کننده دستگاه عصبی مرکزی، مانند الکل، آرام‌بخش‌ها، داروهای ضداضطراب، خواب‌آورها، ضدروان‌پریشی‌ها و ضدافسردگی‌ها. مصرف این داروها همراه کدئین می‌تواند خطر سرکوب تنفسی، فشار خون پایین و آرام‌بخشی (خواب‌آلودگی) را افزایش دهد.

نکته‌هایی برای پیشگیری از سرفه

برخی نکته‌های پیشگیری از سرفه عبارت‌اند از:

• بهداشت: با شست‌وشوی مکرر دست و استفاده از ضدعفونی‌کننده‌های ضدباکتری دست، از انتشار میکروب‌ها جلوگیری کنید.
• دستگاه ایمنی: دو راه بهتر تقویت دستگاه ایمنی، تغذیه سالم و ورزش هستند. رژیم غذایی گیاه‌محور، مانند رژیم مدیترانه‌ای، و ورزش منظم از دستگاه ایمنی در برابر بسیاری از بیماری‌ها حمایت می‌کنند.
• سیگار و آلودگی هوا: سیگار نکشید و از دود سیگار دوری کنید. بکوشید در مکان‌های دارای آلودگی هوای زیاد وقت نگذرانید.
• دوری از مواد حساسیت‌زا: اگر زمینه حساسیت دارید، از تماس با مواد عامل حساسیت مانند گرده، گردوغبار، موی حیوانات و مانند آن پرهیز کنید. خانه را مرتب تهویه و تمیز نگه دارید.
• محافظت در هوای سرد: در هوای سرد، پوششی بپوشید که سر، گردن و قفسه سینه را محافظت کند.
• مایعات کافی: با نوشیدن آب فراوان و نوشیدنی گرم، راه‌های تنفسی را مرطوب نگه دارید و به رقیق شدن مخاط کمک کنید.
• رطوبت‌ساز: در هوای خشک، برای افزایش رطوبت فضای زندگی، استفاده از رطوبت‌ساز را در نظر بگیرید.
• خواب منظم: با خواب کافی به تقویت دستگاه ایمنی و افزایش توان بدن برای مبارزه با عفونت‌ها کمک کنید.

تعیین دقیق علت سرفه مهم است، زیرا سرفه می‌تواند نشانه مشکلات جدی سلامت باشد. افراد دارای سرفه شدید و مداوم نباید مراجعه به پزشک را نادیده بگیرند.

خلاصه

سرفه یک نشانه است و روش درمان به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد.

روش‌های درمان سرفه شامل شناسایی و درمان علت آن هستند. برای کاهش نشانه‌ها روش‌های خانگی نیز وجود دارد، اما امتحان کردن هر روشی می‌تواند مشکلات جدی‌تری برای سلامت بیمار ایجاد کند. بنابراین اگر نشانه‌های سرفه برای مدتی طولانی مانند 7-10 ادامه یابد، مهم است برای بررسی علت زمینه‌ای و دریافت درمان درست با متخصص سلامت مشورت شود.

بهترین راه پیشگیری از سرفه، داشتن سبک زندگی سالم است. پرهیز از سیگار، رعایت بهداشت و ورزش منظم می‌توانند در برابر سرفه و عفونت‌های تنفسی نقش محافظتی داشته باشند.