ფილადელფიის ქრომოსომა: 50-წლიანი გზა კიბოს მიზნობრივი პრეპარატებისკენ

ისტორიიდან მიღებული გაკვეთილები მომავლისთვის

კიბოს წარმოქმნისა და მკურნალობის ხედვაში ძალიან მნიშვნელოვან გარდატეხასა და ამბავს გიზიარებთ.

ახალი ჰორიზონტების გამხსნელი აღმოჩენა 1959 წელს Fox Chase-ის კიბოს ცენტრში მოხდა, როცა მიკროსკოპით პიტერ C. Nowell -მა დავით A. Hungerford-თან ერთად ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემიის მქონე (KML) ორი პაციენტის სისხლის უჯრედების ქრომოსომებში მცირე გადახრა შენიშნა.

ეს ქრომოსომული გადახრა მოგვიანებით კიბოსთან დაკავშირებულ პირველ მუდმივ ქრომოსომულ ანომალიად — "ფილადელფიის ქრომოსომად" — გახდებოდა ცნობილი.

აღმოჩენისას Hungerford Fox Chase-ში ახალგაზრდა მკვლევარ-ასისტენტი იყო და 1961 წელს პენსილვანიის უნივერსიტეტში დოქტორანტურის შესაძლებლობა მიიღო. უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლის პათოლოგ პიტერ C. Nowell-თან თანამშრომლობით, ადამიანის ქრომოსომებზე სადოქტორო ნაშრომისთვის ლეიკემიის უჯრედებს სწავლობდა. მაშინ მიკროსკოპული კვლევისთვის ქრომოსომების მომზადების ტექნიკა ჯერ პრიმიტიული იყო. ადრინდელმა მკვლევრებმა KML პაციენტების უჯრედებში პათოლოგიური ქრომოსომა ვერ იპოვეს, ამიტომ Hungerford-მა და Nowell-მა ახალი მტკიცებულება 1960 წელს Journal of National Cancer Institute-ში ფრთხილად წარადგინეს. შემდგომმა კვლევებმა ეს გარდამტეხი დაკვირვება დაადასტურა.

ფილადელფიის ქრომოსომის აღმოჩენის თავდაპირველი სტატია 1960 წელს გამოქვეყნების შემდეგ 1682-ჯერაა ციტირებული.

ჩანდა, რომ 22-ე ქრომოსომის ნაწილი და, შესაბამისად, მასზე არსებული გენეტიკური კოდის ნაწილიც აკლდა. 1970 წელს ქრომოსომული ბანდირების ტექნიკის გამოჩენით დადასტურდა, რომ ანომალია 22 და 9 ქრომოსომებს შორის მასალის გაცვლა, ანუ ტრანსლოკაცია იყო (ქვემოთ სურათზეა ნაჩვენები). უჩვეულოდ დამოკლებული ქრომოსომა აღმოაჩინეს Fox Chase-ის კიბოს ცენტრის Hungerford-მა და პენსილვანიის უნივერსიტეტის Nowell-მა; ამიტომ მას ორივე დაწესებულების მდებარეობის ქალაქის მიხედვით ფილადელფიის ქრომოსომა ეწოდა.

ამ აღმოჩენის გავლენა მომავალზე

ჯანეტ D. Rowley-მ ადამიანის ლეიკემიასა და ლიმფომაში ციტოგენეტიკური (ან ქრომოსომული) ცვლილებების შესახებ მთელი რიგი აღმოჩენები გააკეთა. 1973 წელს KML-ში 9 და 22 ქრომოსომებს შორის ტრანსლოკაცია აღმოაჩინა, შემდეგ კი სხვა ლეიკემიებსა და ლიმფომებში რამდენიმე გავრცელებული ტრანსლოკაცია გამოავლინა.

ტრანსლოკაცია პროცესია, როცა ორი ქრომოსომა, ორივეს გაწყვეტის შემდეგ, მასალას ცვლის.

კიბოს გენეტიკური საფუძვლების შესახებ ახალი ჰორიზონტების გამხსნელი აღმოჩენებისთვის დოქტორებმა Rowley-მ და Nowell-მა Fox Chase-ის დოქტორ ალფრედ G. Knudson-თან ერთად 1998 წელს ლასკერის პრემია გაიზიარეს.

ბრაიან J. დრაკერმა, ნიკოლას B. ლიდონმა და ჩარლზ L. სოიერსმა კლინიკური კვლევები ჩაატარეს KML პაციენტებში მეტად ეფექტიან imatinib (Gleevec) სახელწოდების გენეტიკურად მიზნობრივ კიბოს პრეპარატზე; ამ მიღწევამ საბოლოოდ გზა გაუხსნა კიბოს გარდამტეხი პრეპარატების შექმნას.

დრაკერმა, ლიდონმა და სოიერსმა KML-ის საფუძვლად არსებული ცნობილი მოლეკულური დეფექტი შეისწავლეს, დაავადების ძირითადი მიზეზის მოგვარების იდეა ჩამოაყალიბეს, სპეციფიკური კინაზის ინჰიბიტორი შექმნეს და წამლისადმი რეზისტენტობისას მეორე თაობის ინჰიბიტორი შეიმუშავეს. მათმა ნამუშევარმა KML-ის ფარგლებს მიღმა მოქმედი მოდელი შექმნა. ახლა კიბოში კონკრეტულ მოლეკულებზე მიმართული ასობით პრეპარატი მუშავდება და ათეულობით უკვე დამტკიცებულია. დრაკერმა, ლიდონმა და სოიერსმა KML-ის საოცრად წარმატებული მკურნალობა და კიბოს მკურნალობის ახალი პარადიგმა შექმნეს. მათ 2009 წელს ლასკერის პრემია მიიღეს KML-ის მოლეკულურად მიზნობრივი მკურნალობების განვითარებისთვის, რომლებმაც მომაკვდინებელი კიბო მართვად ქრონიკულ მდგომარეობად აქცია.