ყავის გავლენა ჯანმრთელობაზე — ყველა ასპექტი მოკლედ

წყლის შემდეგ მსოფლიოში ყველაზე ხშირად მიღებული სასმელის სტატუსის შესაბამისად, ყავა დიდი ხანია სამედიცინო მკვლევრებისთვის საყურადღებო კვლევის საგანია.

ჰარვარდის სამედიცინო სკოლის ეპიდემიოლოგიისა და კვების პროფესორის, დოქტორ უოლტერ C. უილეტის თქმით, მრავალი ადრეული მცდელობა არსებობდა იმის დასადგენად, როგორ მოქმედებს ჩვენს ჯანმრთელობაზე ამდენი ყავა, თუმცა კვლევების დიზაინის ხარვეზები მნიშვნელოვანი და დამაჯერებელი დასკვნების მიღებას გვიშლის ხელს.

უილეტი ამბობს: „ყავაზე სტატიის გამოქვეყნება ეპიდემიოლოგებისთვის თითქმის აღლუმში მონაწილეობას ჰგავს,“ და ამატებს: „მნიშვნელოვანი ისაა, რომ დროთა განმავლობაში კვლევების ხარისხი საგრძნობლად გაუმჯობესდა, ნაწილობრივ იმიტომ, რომ ახლა თითქმის ყველა პროსპექტიულია (მომავალზე ორიენტირებული), გაცილებით დიდია და დაკვირვების პერიოდიც უფრო ხანგრძლივია."

ამან ადამიანის ჯანმრთელობაზე ყავის გავლენის შესახებ ჩვენს წარმოდგენებში მნიშვნელოვანი ცვლილება გამოიწვია.

ყავის გარშემო დისკუსია 1970-80-იანი წლებიდან გრძელდება, როდესაც კიბოსა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების სიხშირემ მატება დაიწყო. კიბო და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები არაგადამდებ დაავადებათა ჯგუფს ეკუთვნის; ისინი სიკვდილიანობის მიზეზებს შორის პირველ ორ ადგილს იყოფენ და ყოველწლიურად მსოფლიოში ათეულობით მილიონ ადამიანს აზარალებენ. ამ ორ ჯგუფსა და ყავას შორის კავშირი საკმაოდ რთულია, თუმცა სარგებლის შესახებ მოსაზრება ჭარბობს.

სამეცნიერო კვლევები ყავის ჯანმრთელობაზე გავლენის შესახებ?

მსოფლიოს წამყვან სამეცნიერო სამედიცინო ჟურნალში New England Journal of Medicine(NEJM) 2020 წლის ივლისში უილეტისა და კოლეგების მიერ გამოქვეყნებული სტატიის — „Coffee, Caffeine, and Health“ — თანახმად, დღეში 3-5 ფინჯანი ყავის მიღება უკვე ჩვენი კვების ერთ-ერთი საყრდენია. ამგვარად, ჯანმრთელობის მრავალი სარგებლისა და რისკის მქონე კოფეინი ჩვენს ორგანოთა სისტემებს თითქოს მთლიანად მსჭვალავს. საბოლოოდ, ყავის ამ რაოდენობით მიღებას მრავალი ქრონიკული დაავადების პრევენციას უკავშირებენ.

გადავხედოთ უფრო დამაჯერებელ მონაცემებს ყავის შესაძლო სარგებლის შესახებ:

ყავა და ყველა მიზეზით სიკვდილის რისკი

ბოლო ათწლეულში რამდენიმე ფართომასშტაბიანი პოპულაციური ანალიზიდან მივიღეთ დამაჯერებელი მონაცემები იმის შესახებ, რომ ყავის მიღება ყველა მიზეზით სიკვდილიანობას ამცირებს. ეს კავშირი იაპონიის, გაერთიანებული სამეფოსა და ამერიკის შეერთებული შტატების მკვლევრებმა აღწერეს და სარგებელი ეთნიკური წარმომავლობის მიხედვით დაყოფის შემდეგაც ნათელია.

2019 წელს გამოქვეყნებულმა მეტაანალიზმადაადგინა, რომ ყავის სიკვდილიანობის შემამცირებელი ეფექტი თამბაქოსა და ალკოჰოლის მოხმარების, ასაკისა და წონის მსგავსი რისკფაქტორების გათვალისწინების შემდეგაც ვლინდება. სარგებელი შეინიშნება დღეში 8 ფინჯნამდე ყავის მომხმარებლებშიც, მიუხედავად იმისა, კოფეინიანია თუ უკოფეინო, ხსნადია თუ გაფილტრული/დაფქული, ასევე კოფეინის უფრო ნელი ან სწრაფი მეტაბოლიზმის მაკოდირებელი გენეტიკური პოლიმორფიზმების მქონე ადამიანებშიც.

დიაბეტი და ყავა

დღეში მიღებულმა ყოველ დამატებით 1 ფინჯან ყავამ დიაბეტის რისკის 7%-მდე შემცირებას შეიძლება შეუწყოს ხელი. საპირისპიროდ, 4 წლის განმავლობაში მოხმარების შემცირება ტიპი 2 დიაბეტის უფრო მაღალ რისკს უკავშირდებოდა. ყავის დამცავი ეფექტი შეიძლება ყველაზე ძლიერი იყოს სადილზე მიღებისას.

ყავის შესაძლო ანტიდიაბეტური ეფექტის ასახსნელად რამდენიმე ბიოლოგიური გზა შემოგვთავაზეს. როგორც კოფეინიანი, ისე უკოფეინო ყავა, როგორც ჩანს, ღვიძლში ინსულინრეზისტენტობას ამცირებს და გლუკოზის ტოლერანტობის დარღვევისგან იცავს. დამატებითი ანალიზებით ყავის მიღება ცხიმოვანი უჯრედებისა და ღვიძლის ფუნქციის გაუმჯობესებასა და ცხიმოვანი მასის შემცირებასაც დაუკავშირდა.

ყავას გამოარჩევს მასში არსებული პოლიფენოლები, უფრო კონკრეტულად კი ქლოროგენის მჟავა. ყავა ამ კონკრეტული პოლიფენოლების ყველაზე დიდი საკვები წყაროა. ეს პოლიფენოლი, სავარაუდოდ, გლუკოზის კონტროლზე გარკვეულ სარგებელს უკავშირდება, რომელიც ყავასა და ტიპი 2 დიაბეტს შორის დადებითი კავშირის საფუძველი შეიძლება იყოს.

გულ-სისხლძარღვთა და ცერებროვასკულური დაავადებები და ყავა

გავრცელებული მონაცემებით, ყავის მომხმარებლებს გულ-სისხლძარღვთა დაავადების განვითარების მნიშვნელოვნად დაბალი ალბათობა აქვთ და ყველაზე დიდი სარგებელი რეგულარულად დღეში 3-დან 5 ფინჯნამდე ყავის მომხმარებლებში შეინიშნება. პროსპექტიული კვლევების მეტაანალიზებმა ყავის მოხმარება კორონარული დაავადების, გულის უკმარისობისა და წინაგულების ფიბრილაციის რისკის შემცირებას დაუკავშირა.

ყავის რეგულარული მიღება, როგორც ჩანს, არტერიულ წნევაზე არ მოქმედებს და შესაძლოა ჰიპერტენზიის რისკის მცირე შემცირებაც გამოიწვიოს. სისტოლური და დიასტოლური წნევის მნიშვნელოვან შემცირებას ქლოროგენის მჟავაც იწვევს, ამიტომ ისიც შეიძლება ერთ-ერთი ფაქტორი იყოს.

ყავის მიღებამ შეიძლება შეამციროს დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინის (LDL, ცუდი ქოლესტერინი) დაჟანგვა, ანთებითი მარკერები და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან დაკავშირებული ცილოვანი მარკერების დონე, მაგალითად ლეპტინისა და ქიტინაზა-3-ის მსგავსი ცილა-1-ის.

ნაკლებად გარკვეულია, მნიშვნელოვნად ამცირებს თუ არა ყავის მოხმარება ინსულტის რისკს. 2014 წელს ჩატარებული მეტაანალიზისუსტ კავშირს აღწერდა, ხოლო 2,4 მილიონი მონაწილის მომცველმა ახალმა მეტაანალიზმა დღეში 3-დან 4 ფინჯნამდე ყავის მომხმარებლებში ინსულტის რისკის 21%-იანი შემცირება აღმოაჩინა.

ყავის გავლენა ქოლესტერინზე დიდწილად მის მიღებულ ფორმაზეა დამოკიდებული. გაუფილტრავი ყავა (მაგალითად, ესპრესო, თურქული ყავა) განსაკუთრებით მდიდარია „ადამიანის საკვებში ცნობილ ქოლესტერინის ყველაზე ძლიერად ამწევ ნაერთად“ წოდებული კაფეტოლით . კორნელისმა და კოლეგებმა 2020 წლის კვლევაში აჩვენეს, რომ გაუფილტრავი ესპრესოს ფორმულაციები LDL-ის უფრო მაღალ დონეს იწვევდა, თუმცა ეს ეფექტი სტანდარტული დაფქული ან ხსნადი ყავის მომხმარებლებში არ შეინიშნებოდა.

კიბო და ყავა

ლიტერატურაში დიდი ინტერესი გამოიწვია ყავის პოტენციალმა, შეამციროს სხვადასხვა კიბოს რისკი. ამ თემაზე 2020 წელს გამოქვეყნებულმა 28 მეტაანალიზის ქოლგისებრმა მიმოხილვამაჩვენა, რომ ყველაზე ძლიერი კავშირები საშვილოსნოსა და ღვიძლის კიბოსთან იყო. უილეტმა აღნიშნა, რომ ყავის ჯანმრთელობის სარგებლის შესახებ „ყველაზე მნიშვნელოვან, შედარებით ახალ მტკიცებულებად“ მიაჩნია ბრავისა და კოლეგების 2017 წლის კვლევა, რომელმაც ყავის მოხმარების მატებასთან ერთად ჰეპატოცელულური კარცინომის (ღვიძლის კიბოს) რისკის მნიშვნელოვანი შემცირება აღმოაჩინა. ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს) კიბოს მაჩვენებლები, როგორც ჩანს, როგორც კოფეინიანი, ისე უკოფეინო ყავით მცირდება, ჰეპატოცელულურ კარცინომაზე კი ეს ეფექტი მხოლოდ პირველს აქვს.

ყავის მიღებასა და სხვადასხვა კიბოს რისკის შემცირებას შორის ზომიერი კავშირები აღწერილია შემდეგი ტიპებისთვის: ესტროგენის რეცეპტორებზე უარყოფითი და მენოპაუზის შემდგომი ძუძუს კიბო, მელანომა, კანის ბაზალურუჯრედოვანი კიბო, პირის ღრუსა და ხახის კიბო, კოლორექტული კიბო და პროსტატის კიბო.

ყავის ნევროლოგიური და ფსიქიატრიული ეფექტები

ამ საკითხზე პირველმა ფართომასშტაბიანმა კვლევამაჩვენა, რომ ყავის ხანგრძლივ მომხმარებლებს, არარეგულარულ მომხმარებლებთან შედარებით, უკეთესი კონცენტრაცია, მოტორული კონტროლი და სიფხიზლე ჰქონდათ. უფრო ძველმა კვლევებმა ყავასა და შემეცნებითი ფუნქციების გაუმჯობესებას შორის კავშირი ვერ აღმოაჩინა.

ყავის განწყობის გამაუმჯობესებელმა თვისებებმა შესაძლოა ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევების შემსუბუქებაში ითამაშოს როლი. ყავის როგორც მცირე, ისე დიდი რაოდენობით მიღება დეპრესიის მაჩვენებლის დაახლოებით 30%-იან, შედარებით მნიშვნელოვან შემცირებას უზრუნველყოფს. ერთ საყურადღებო კვლევაში, კვირაში 1 ან ნაკლები ფინჯნის მომხმარებლებთან შედარებით, დღეში 2-დან 3-მდე და 4 ან მეტ ფინჯან ყავის მომხმარებლებში თვითმკვლელობის რისკი დაახლოებით 45%-ით ნაკლები აღმოჩნდა.

გამოითქვა მოსაზრება, რომ ყავის მიღება სხვადასხვა ნეიროდეგენერაციული მდგომარეობისგან დაცვას უზრუნველყოფს. მსუბუქი შემეცნებითი დარღვევების მქონე ადამიანებში ყავის მიღება დემენციის რისკის შემცირებას ან მისი დაწყების გადავადებას უკავშირდებოდა. აჩვენეს, რომ ყავის მუდმივი მოხმარება პარკინსონის დაავადების რისკს ამცირებს და შესაძლოა ლევის სხეულაკების პრევენციაშიც ჰქონდეს როლი.

მიუხედავად ამისა, ასეთი დაკვირვებული ეფექტები შესაძლოა ძირითადად კოფეინის როლით აიხსნას: მას ცნობილი ნეიროპროტექტორული (ნერვული სისტემის დამცავი) თვისებები აქვს და სეროტონინისა და დოფამინის აქტივობის შეცვლით განწყობაზე მოკლევადიანად მოქმედებს. კერძოდ, უკოფეინო ყავამ პარკინსონის დაავადებისა და თვითმკვლელობის რისკის მხრივ დამცავი მნიშვნელობა ან შემეცნებითი შესრულების გაუმჯობესება არ აჩვენა.

ღვიძლის დაავადება და ყავა

ყავის ჯანმრთელობის მრავალ შედეგზე გავლენის შემსწავლელი მეტაანალიზების 2017 წლის ქოლგისებრმა მიმოხილვამ დაასკვნა, რომ ყველაზე ძლიერი დადებითი კავშირები ღვიძლის შედეგებთან იყო.

მოხმარების დღეში 2 ჭიქით გაზრდა მნიშვნელოვნად ამცირებს ალკოჰოლურ ციროზსა და მასთან დაკავშირებულ სიკვდილიანობას. ყავის მომხმარებლებს არა მხოლოდ ღვიძლის არაალკოჰოლური ცხიმოვანი დაავადების განვითარების რისკი უმცირდებათ მნიშვნელოვნად, არამედ ამ დაავადების მქონე ადამიანებში ღვიძლის ფიბროზისგან დაცვაც უკეთესია, თუკი ფიბროზი არსებობს. ასევე, როგორც ჩანს, ის ანელებს ღვიძლის დაავადების პროგრესს მოწინავე C ჰეპატიტის მქონე პაციენტებში.

ყავის ამ ეფექტებს, როგორც ჩანს, შემდეგი შესაძლო მექანიზმები უდევს საფუძვლად: ყავა კოფეინის მნიშვნელოვანი წყაროა; კოფეინი ადენოზინის რეცეპტორების ანტაგონისტად მოქმედებს და ქსოვილის რემოდელირებას ასტიმულირებს, რითაც შესაძლოა ღვიძლის ფიბროზს უშლიდეს ხელს და ღვიძლში კოლაგენის დაგროვების უნარსაც ზღუდავდეს.

COVID-19 და ყავა

გაერთიანებულ სამეფოში ჩატარებულ და 2021 წლის მაისში Nutrients ჟურნალში გამოქვეყნებულ კვლევაშიდღეში 1 ან მეტი ფინჯანი ყავის მომხმარებლებში COVID-19-ის რისკი არამომხმარებლებთან შედარებით 10%-ით ნაკლები აღმოჩნდა. ყავის მიღება ხანდაზმულებში პნევმონიის (ფილტვების ანთების) რისკსაც ამცირებს. მიუხედავად იმისა, რომ კვლევა პროსპექტიული არ იყო, ეს შესწავლის ღირსი დადებითი შედეგია.

რატომ ყავა?

უფრო მაღალი ხარისხის მონაცემების გამოჩენასთან ერთად გაიზარდა თანხმობა, რომ ყავამ ადამიანის ჯანმრთელობის მრავალი სფერო შეიძლება გააუმჯობესოს. თუმცა ყავაში არსებული 1000-ზე მეტი ცნობილი ნაერთიდან რომელია ამ ეფექტებთან დაკავშირებული, ამის დასადგენად გაცილებით მეტი კვლევა იქნება საჭირო.

უილეტმა თქვა: „უნდა გვახსოვდეს, რომ ყავა თესლია, თესლის ძირითადი ფუნქცია კი ცოცხალი მცენარეული ემბრიონის მიკრობებისგან დაცვაა“. „ამიტომ თესლებს ზოგადად მრავალი ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედების კომპონენტი აქვს, ყავის თესლებში კი პოლიფენოლები და სხვა ანტიოქსიდანტები უჩვეულოდ ბევრია. შეიძლება ხილულ სარგებელზე სწორედ ისინი იყვნენ პასუხისმგებელი, თუმცა ჯერ დარწმუნებული არ ვართ."

ყავის მოხმარება რისკისგან თავისუფალი არ არის

ყავის მოხმარება რისკისგან თავისუფალი არ არის: კოფეინიანმა ყავამ შეიძლება გლაუკომის რისკი გაზარდოს, მოუჩვეველ ადამიანებში არტერიული წნევა და გულისცემა მოამატოს, ძილის ხარისხი გააუარესოს და შფოთვა, დისფორია და — იშვიათ შემთხვევებში — ფსიქოზური ან მანიაკური სიმპტომები გამოიწვიოს. დაბალ დაბადების წონასა და ორსულობის დაკარგვასთან კავშირის გათვალისწინებით, ორსულობისას კოფეინის მიღება უნდა შემცირდეს ან გამოირიცხოს. მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ ყველა ყავა ერთნაირად არ მზადდება. ადგილობრივი ქსელური მაღაზიის ძალიან შაქრიანი ტკბილი სასმელი იგივე არ არის, რაც ცხელი, გაფილტრული შავი ყავა.

ამასთან, სინამდვილეში არ ვიცით, როგორ მოქმედებს კოფეინი უკვე შერყეული ჯანმრთელობის მქონე ადამიანებზე ან ბავშვების განვითარებად ტვინზე.

თუმცა უმეტესობას შეგვიძლია ყავის შესვენებებით ტკბობა წუხილის გარეშე გავაგრძელოთ.

უილეტმა თქვა: „იმ პაციენტებისთვის, რომლებიც ყავის მიღების შესახებ შეშფოთებას გამოხატავენ, ვფიქრობ, ექიმებს შეუძლიათ ამ სასმლის მოყვარულები დაამშვიდონ“.

ერთი ფინჯანი ყავა შეიძლება გაცილებით მეტს აკეთებდეს, ვიდრე დატვირთული დღისგან განტვირთვა და გამოფხიზლებაა.