Qəhvənin sağlamlığa təsirləri – Hərtərəfli və qısa baxış

Sudan sonra dünyada ən çox içilən içki olmasına uyğun olaraq qəhvə tibb tədqiqatçıları üçün uzun müddətdir diqqətçəkən mövzudur.

Harvard Tibb Fakültəsinin epidemiologiya və qidalanma professoru Dr. Walter C. Willett-ə görə bu qədər qəhvənin sağlamlığa təsirini müəyyənləşdirmək üçün çoxlu ilkin səy olub, lakin tədqiqat dizaynındakı qüsurlar mənalı və inandırıcı nəticəyə mane olub.

Willett "Qəhvə barədə məqalə dərc etmək epidemioloqlar üçün az qala keçid mərasimidir," deyir. "Əsas odur ki, işlərin keyfiyyəti zamanla xeyli yaxşılaşıb; qismən ona görə ki, indi demək olar hamısı prospektivdir (gələcəyə yönəlik), daha böyükdür və izləmə uzundur."

Bu, qəhvənin insan sağlamlığına təsiri barədə düşüncələrimizi mühüm dəyişdi.

Qəhvə müzakirələri xərçəng və ürək-damar xəstəliklərinin artdığı 1970-80-ci illərdən inkişaf edərək davam edir. Bu iki xəstəlik qrupu bütün səbəbli ölümlərdə ilk iki yerdə olan, hər il dünyada on milyonlarla insanı təsirləndirən qeyri-yoluxucu xəstəliklərdir. Qəhvənin faydalı olduğu fikir üstün olsa da, onlarla mürəkkəb əlaqəsi görünür.

Sağlamlığa təsirlərə dair elmi tədqiqatlar?

Dünyanın aparıcı elmi tibb jurnalı New England Journal of Medicine(NEJM) çərçivəsində iyul 2020-də Willet və həmkarlarının dərc etdiyi “Coffee, Caffeine, and Health” məqaləsinə görə gündə 3-5 fincana çatan qəhvə artıq qidalanmamızın əsas hissəsidir. Beləliklə, çoxlu fayda və riski olan kofeinlə orqan sistemlərimiz sanki yuyulur. Nəticədə bu qədər qəhvə çoxlu xroniki xəstəliyin önlənməsi ilə əlaqəli sayılır.

Təklif olunan faydalara dair daha inandırıcı məlumatlara baxaq:

Qəhvə və bütün səbəbli ölüm riski

Son on ildə qəhvənin bütün səbəbli ölümü azaltdığına dair bir neçə böyük əhali təhlilindən inandırıcı məlumatlar görüldü. Əlaqə Yaponiya, Birləşmiş Krallıq və ABŞ tədqiqatçıları tərəfindən bildirilib, etnik mənşəyə görə təsnifatdan sonra da fayda aydındır.

2019-da dərc edilən meta-təhlil, siqaret, alkoqol, yaş və çəki riskləri nəzərə alındıqdan sonra da ölüm göstəricisini azaldan təsir tapdı. Kofeinli/kofeinsiz, hazır və ya filtrli/üyüdülmüş olmasından asılı olmayaraq gündə 8 fincana qədər içənlərdə, həmçinin yavaş və ya sürətli kofein metabolizmini kodlaşdıran genetik polimorfizmli şəxslərdə fayda görünür.

Şəkərli diabet və qəhvə

Gündəlik hər əlavə 1 fincan qəhvə diabet riskində %7-yə qədər azalmaya töhfə verə bilər. Əksinə, 4 il ərzində istehlakın azalması yüksək tip 2 diabet riski ilə əlaqəli tapıldı. Qoruyucu təsir naharda içiləndə ən güclü ola bilər.

Mümkün antidiabetik təsirlər üçün müxtəlif bioloji yollar təklif olunub. Həm kofeinli, həm kofeinsiz qəhvənin qaraciyərdə insulin davamlılığını azaltdığı və qlükoza tolerantlığının pozulmasından qoruduğu görünür. Əlavə təhlillər istehlakı yağ hüceyrələrinin və qaraciyər funksiyalarının yaxşılaşması, yağ kütləsinin azalması ilə əlaqələndirib.

Qəhvəyə xas olan polifenolları, daha dəqiq xlorogen turşusudur. Qəhvə bu xüsusi polifenolların qidalanmada ən böyük mənbəyidir. Bu polifenol yəqin qəhvə və tip 2 diabetdə gördüyümüz müsbət əlaqələrin altında yatan qlükoza nəzarəti faydaları ilə bağlıdır.

Ürək-damar, serebrovaskulyar xəstəliklər və qəhvə

Qəhvə içənlərin ürək-damar xəstəliyi yaratma ehtimalının xeyli aşağı olduğu bildirilir; ən çox fayda müntəzəm gündə 3 ilə 5 fincan içənlərdə görülür. Prospektiv işlərin meta-təhlilləri istehlakı koronar xəstəlik, ürək çatışmazlığı və qulaqcıq fibrilyasiyası riskinin azalması ilə əlaqələndirib.

Müntəzəm qəhvə qan təzyiqinə təsir etmir kimi görünür və hətta hipertoniya riskini bir qədər azalda bilər. Sistolik və diastolik təzyiqdə mühüm azalma yaratdığı üçün xlorogen turşusu da amil ola bilər.

Qəhvə aşağı sıxlıqlı lipoproteinin (LDL, pis xolesterin) oksidləşməsini, iltihab markerlərini, leptin və xitinaza-3-bənzər zülal-1 kimi ürək-damar xəstəliyi ilə əlaqəli zülal markerlərini azalda bilər.

İnsult riskini əhəmiyyətli azaldıb-azaltmadığı daha az qətidir. 2014-cü il meta-təhlili, əlaqəni zəif bildirsə də, 2,4 milyon iştirakçının yeni meta-təhlili gündə 3 ilə 4 fincan içənlərdə insult riskinin %21 azaldığını tapdı.

Xolesterinə təsir əsasən qəbul formasından asılıdır. Filtrlənməmiş qəhvələrdə (məsələn, espresso, türk qəhvəsi) "insan qidalanmasında bilinən ən güclü xolesterinartırıcı birləşmə" adlanan kafetol xüsusilə çoxdur. Cornelis və həmkarları 2020-də filtrsiz espresso tərkiblərinin LDL-ni artırdığını, lakin standart üyüdülmüş və ya hazır qəhvədə bu təsirin görünmədiyini göstərdilər.

Xərçəng və qəhvə

Qəhvənin müxtəlif xərçəng risklərini azaltmaq potensialı ədəbiyyatda böyük maraq görüb. Mövzuya dair 28 meta-təhlilin 2020-dəki çətir icmalı, ən güclü əlaqələrin uşaqlıq və qaraciyər xərçəngi ilə olduğunu göstərdi. Willett Bravi və həmkarlarının istehlak artanda hepatosellulyar karsinoma (qaraciyər xərçəngi) riskinin xeyli azaldığını tapan 2017 işini faydalara dair "ən mühüm nisbətən yeni sübut" saydığını bildirdi. Endometrial (uşaqlıq) xərçəng həm kofeinli, həm kofeinsiz qəhvə ilə azalır kimi görünsə də, hepatosellulyar karsinomada yalnız birincinin bu təsiri görünür.

Qəhvə ilə risk azalması arasında mülayim əlaqələr bu xərçənglərdə bildirilib: estrogen reseptoru mənfi və menopauzadan sonrakı süd vəzi xərçəngi, melanoma, bazal hüceyrəli dəri xərçəngi, ağız boşluğu və udlaq, kolorektal və prostat xərçəngi.

Qəhvənin nevroloji və psixiatrik təsirləri

Bu sahədə ilk geniş tədqiqat, daimi qəhvə içənlərin digərlərinə nisbətən daha yaxşı diqqət, yüksək motor nəzarəti və oyaqlıq göstərdiyini bildirib. Köhnə işlər isə koqnitiv funksiya artımı ilə əlaqə tapmamışdı.

Əhvalı yüksəldən xüsusiyyətlər psixi pozuntuları yüngülləşdirmədə rol oynaya bilər. Həm aşağı, həm yüksək qəhvə istehlakı depressiya göstəricilərində təxminən %30 əhəmiyyətli azalma verir. Diqqətçəkən tədqiqatda həftədə 1 və ya az fincan içənlərə nisbətən gündə 2 ilə 3 və 4 və daha çox fincan içənlərdə intihar riski təxminən %45 az tapıldı.

Qəhvənin müxtəlif neyrodegenerativ vəziyyətlərdən qoruyucu faydası irəli sürülüb. Yüngül koqnitiv pozuntuda qəhvə demensiya riskinin azalması və ya başlanmasının gecikməsi ilə əlaqəli göstərilib. Davamlı istehlakın Parkinson xəstəliyi riskini azaltdığı göstərilib və Lewy cisimciklərini önləmədə rol oynaya bilər.

Lakin müşahidə olunanlar əsasən məlum neyroprotektiv (sinir sistemi qoruyucu) xüsusiyyətli, serotonin və dopamin aktivliyini dəyişərək qısa əhval təsiri verən kofeindən yarana bilər. Xüsusilə kofeinsiz qəhvə Parkinson və intihar riskində qoruyuculuq və ya koqnitiv fəaliyyət artımı göstərməyib.

Qaraciyər xəstəliyi və qəhvə

Çoxlu sağlamlıq nəticələrinə təsiri araşdıran meta-təhlillərin 2017 çətir icmalı ən yüksək müsbət əlaqələrin qaraciyər nəticələrində olduğu qənaətinə gəlib.

Gündəlik istehlakı 2 fincan artırmaq alkoqollu sirrozu və onun ölüm göstəricisini xeyli azaldır. Qəhvə içənlər yalnız alkoqolsuz qaraciyər piylənməsi xəstəliyi riskini azaltmır, həmin xəstəliyi olanlar varsa qaraciyər fibrozundan da daha yaxşı qorunur. İrəliləmiş hepatit C xəstələrində qaraciyər xəstəliyi irəliləməsini də yavaşladır kimi görünür.

Mümkün mexanizmlər belədir: qəhvə adenozin reseptoru antaqonisti kimi toxuma yenidənqurulmasını tənzimləyərək potensial qaraciyər fibrozunu önləyən, kollagenin qaraciyərdə toplanmasını məhdudlaşdıran kofeinin mühüm mənbəyidir.

COVID-19 və qəhvə

Birləşmiş Krallıqda aparılıb may 2021-də Nutrients jurnalında dərc edilən tədqiqatdagündə 1 və ya çox fincan içənlərdə içməyənlərə nisbətən COVID-19 riski %10 az tapıldı. Qəhvə yaşlılarda pnevmoniya (sətəlcəm) riskini də azaldır. Prospektiv olmasa da, araşdırmağa dəyər müsbət nəticədir.

Niyə qəhvə?

Daha keyfiyyətli məlumat gəldikcə sağlamlığın çox sahəsini yaxşılaşdıra biləcəyinə dair fikir birliyi artıb. Lakin içindəki 1000-dən çox məlum birləşmədən hansının bu təsirlərlə bağlı olduğunu müəyyən etmək üçün daha çox iş lazımdır.

Willet "Qəhvənin toxum, toxumun əsas işinin isə canlı bitki embrionunu mikroblardan qorumaq olduğunu unutmamalıyıq" dedi. "Buna görə toxumlarda ümumən antioksidant və iltihabəleyhinə çoxlu komponent var; qəhvə toxumlarında polifenollar və digər antioksidantlar qeyri-adi dərəcədə çoxdur. Faydalara bunlar səbəb ola bilər, amma hələ əmin deyilik."

Qəhvə risksiz deyil

Qəhvə risksiz deyil: kofeinli qəhvə qlaukoma riskini artıra, vərdişi olmayanlarda təzyiq və nəbzi yüksəldə, yuxunu poza, təşviş, disforiya, nadir hallarda psixotik və ya manik əlamətlər yarada bilər. Aşağı doğum çəkisi və hamiləlik itkisi ilə əlaqəsinə görə hamiləlikdə kofein azaldılmalı və ya kəsilməlidir. Bütün qəhvələrin eyni olmadığını da unutmayaq. Yerli şəbəkə mağazasından çox şəkərli içki isti filtrli qara qəhvə ilə eyni deyil.

Digər tərəfdən kofeinin sağlamlığı onsuz da pis olanlara və ya uşaqların inkişaf edən beyninə təsirini həqiqətən bilmirik.

Amma çoxumuz qəhvə fasiləsindən narahat olmadan zövq ala bilərik.

Willett "İstehlak barədə narahat olan xəstələr üçün düşünürəm ki, həkimlər içkidən zövq alanları arxayınlaşdıra bilər" dedi.

Bir fincan qəhvə günün ağırlığını almaq və ayıltmaqdan çoxunu edə bilər.