Qaraciyər yağlanması nədir, niyə yaranır və hansı problemlərə səbəb olur?

Qaraciyər yağlanmasını və ya tibbi baxımdan daha düzgün ifadə ilə yağlı qaraciyər xəstəliyini əvvəllər eşitməmiş şəxslər vardır, lakin onun son illərdə ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biri olduğunu desək, yəqin ki, yanılmarıq. Bu termin ingiliscədə çox vaxt Nonalcoholic Fatty Liver Diseaseifadəsinin qarşılığıdır və "alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanmasını" bildirir. ABŞ-da əhalinin təxminən yüzdə 10 ilə 46-sında yağlı qaraciyər xəstəliyi olduğu məlumdur. İrəliləmiş qaraciyər yağlanmasından sonra qaraciyərdə iltihab və ya zədələnmə yarananların nisbəti isə yüzdə 3-12 arasındadır.

Sağlam qaraciyərlə müqayisədə yağlı qaraciyər bir qədər böyümüş və özünəməxsus rəngini itirmiş vəziyyətdədir. Götürülmüş toxuma nümunələrində alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanmasına xas yağ yığıntıları görünür (soldakı şəkil).

Qaraciyər yağlanması necə yaranır?

Bədəndə həddindən artıq yağ istehsal edildikdə və ya yaranmış yağ orqanizmdə düzgün parçalanıb istifadə edilə bilmədikdə əsas toplandığı toxuma qaraciyərdir. Qaraciyər çəkisinin %5-10-undan artığı yağ olduqda qaraciyər yağlanmasından danışılır. Yağlı qaraciyər hamiləlik zamanı yarana bilər, həddindən artıq alkoqol istifadəsindən də qaynaqlana bilər. Həddindən artıq alkoqol istehlakı dedikdə gün ərzində qadınlarda 2-dən, kişilərdə 3-dən çox alkoqollu içki istehlakı nəzərdə tutulur.

Bir alkoqollu içkinin ekvivalenti isə: 

• % 5 alkoqollu içkidən 341 ml; pivə, meyvə şərabı və s. 
• % 12 alkoqollu içkidən 142 ml; şərab və s. 
• % 40 alkoqollu içkidən 43 ml; araq, viski, rakı və s. üzərində gündəlik alkoqol istehlakının "alkoqolla əlaqəli yağlı qaraciyər" yaranması ilə nəticələnmə ehtimalı yüksəkdir.

Alkoqolla əlaqəli qaraciyər zədələri qaraciyər sirrozuna və xərçənginə səbəb ola bilər (alkoqolun səbəb olduğu digər xərçənglər arasında kolon, süd vəzi, udlaq xərçəngi və s. sayıla bilər). Alkoqolla əlaqəli qaraciyər yağlanması qarşısı alına bilən xəstəlikdir və alkoqol qəbulu dayandırıldıqda adətən yaxşılaşır.

Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması

Qaraciyər yağlanmalarının çoxu bu formadadır və "qeyri-alkoqol yağlı qaraciyər xəstəliyi" adlandırılır. Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması ayrıca diaqnoz sayılır və həkimlər bu vəziyyəti fərqli şəkildə idarə edirlər. Bəzən ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olsa da, çox vaxt nəzərəçarpan şikayət yaratmır. Yenə də həyat tərzində düzgün dəyişikliklərlə (xüsusilə şəkər və trans yağ miqdarı az olan pəhrizlərlə) yağlı qaraciyəri əvvəlki sağlam vəziyyətinə qaytarmaq mümkündür.

Qaraciyər yağlanması qaraciyərin fəaliyyətini çətinləşdirə və bəzən qaraciyər xəstəliklərini başlada bilər. Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması qərb ölkələrində qaraciyər xəstəliklərinin ən geniş yayılmış səbəbidir. Çox rast gəlinməsinə baxmayaraq, təsirlənmiş hər 10 xəstədən biri və ya ikisi xəstəliyin proqressiv formasını (qaraciyərdə fibroz kimi) inkişaf etdirmək riski altındadır. Zamanla alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması olanların %10-25-ində də sirroz və ağır qaraciyər çatışmazlığı inkişaf edə bilər. Bu vəziyyət ABŞ-da qaraciyər transplantasiyasının üçüncü səbəbidir və 2020-ci illərlə birlikdə ilk sıraya yüksəlməsi gözlənilir.

Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanmasının səbəbləri və risk amilləri hansılardır?

Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması, piylənmə, insulin müqaviməti (IR) / tip 2 diabetes mellitus (T2DM) və metabolik sindrom ilə güclü əlaqəlidir.

Xüsusilə qarın çevrəsinin genişləndiyi (mərkəzi) piylənmə qaraciyər yağlanması və xəstəliyin irəliləməsi baxımından olduqca müəyyənedicidir. Piylənməsi olanların təxminən %70-ində qaraciyər yağlanması olduğu halda, arıq şəxslərdə bu nisbət %10-15 arasındadır. Ağır (morbid) piylənmədə isə demək olar ki, bütün xəstələrdə qaraciyər yağlanması inkişaf edir və üçdə birindən çoxunun qaraciyərində iltihab vardır.

Tip 2 diabet (DM) ilə qaraciyər yağlanması arasında əlaqə də çox güclüdür. Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması xəstələrində tip 2 DM 5-9 dəfə daha çox rast gəlinir. Digər tərəfdən, tip-2 diabetli xəstələrin ən azı 3-də 2-sində alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması müşahidə olunur. Tip 2 DM həmçinin xəstəliyin irəliləyib sirroz və qaraciyər xərçənginə çatması ilə də əlaqəlidir.

Alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması olan xəstələrin ən azı üçdə birində metabolik sindrom və 5 nəfərdən 4-ündə onun ən azı bir komponenti vardır.

Qaraciyər yağlanması və metabolik sindrom;

• Artıq çəki və mərkəzi piylənmə (qarın çevrəsi geniş bədən tipi),
• İnsulin müqavimətinin artması,
• Yüksək xolesterol və ya qanda yüksək yağ (triqliserid) səviyyəsi,
• Yüksək qan təzyiqi, 
• Diabet və ya qlükozaya dözümsüzlüyü olanlarla (prediabetiklər) birlikdə ürək-damar risk amilləri toplusu yaradırlar.

Piylənməsi olmayan şəxslərdə alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər yağlanması niyə inkişaf edir?

• siqaret çəkmək 
• irəli yaş 
• xərçəng müalicəsində istifadə edilən steroidlər və tamoksifen kimi bəzi dərmanlar 
• pis qidalanma vərdişləri
• sürətlə çəki itirmək 
• hepatit kimi qaraciyərə təsir edən infeksiyalar 
• qaraciyərə toksik təsir göstərən maddələrə məruz qalmaq
• genetik təsirlər

Uşaqlarda qaraciyər yağlanması

Yağlı qaraciyər xəstəliyi əsasən orta yaşlarda görülür. Lakin xəstəlik hər kəsdə, hətta uşaqlarda da görülə bilər. 2016 ilində nəşr edilmiş icmalda hər 10 uşaqdan 1-2-sində və piylənməsi olan uşaqların da %50-80-ində qaraciyər yağlanmasının gözlənildiyindən bəhs edilir.

Qaraciyər yağlanmasının əlamətləri hansılardır?

Alkoqolsuz yağlı qaraciyər xəstəliyi adətən heç bir əlamət və simptom yaratmır. Lakin sonrakı dövrlərdə aşağıdakı əlamət və şikayətlər yarana bilər.

• yorğunluq
• böyümüş qaraciyər səbəbindən qarında şişkinlik və sağ qarın nahiyəsində ağrı
• yanaşı dalağın böyüməsi
• dərinin səthinin dərhal altında genişlənmiş qan damarları
• kişilərdə süd vəzilərinin böyüməsi 
• ovucların qırmızı rəngdə olması (palmar eritema)
• dərinin və gözlərin saralması (sarılıq)

Qaraciyər yağlanmasına necə diaqnoz qoyulur?

Ultrasonoqrafiya, kompüter tomoqrafiyası və MRT (maqnit rezonans) ilə qaraciyərdə yağ olduğu göstərilə bilər; biopsiya ilə yağlı qaraciyər diaqnozu təsdiqlənə bilər. Ultrasonoqrafiya orta və irəliləmiş qaraciyər yağlanmasında daha etibarlı göstərici olsa da, yağlanma %33-dən az olduqda həssaslığının aşağı olduğu məlumdur. İrəliləmiş mərhələlərdə qaraciyərin nə dərəcədə yaxşı işlədiyi qan testləri ilə də yoxlanıla bilər.

Qaraciyər yağlanması necə müalicə edilir?

Yağlı qaraciyər xəstəliyinin tibbi müalicəsi üçün hələ təsdiq edilmiş dərman yoxdur. Metformin təsiredici maddəli dərmanların qaraciyər yağlanmasını gerilətdiyinə dair tədqiqatlar olsa da, əvvəlcə artıq çəkiliyiksə arıqlamaq, sağlam çəkiyə çatmaq və sonra ideal çəkini qorumaq müalicədə ən etibarlı yol kimi görünür.

• Sağlam pəhriz seçin. Xüsusilə Aralıq dənizi pəhrizi qaraciyər yağlanmasının həm qarşısının alınmasında, həm də müalicəsində çox mühüm yer tutur (meyvələr, tərəvəzlər, tam taxıllar və sağlam yağlar bu pəhrizin ən əsas xüsusiyyətlərindəndir).
• Sağlam şəkildə çəki verin. Piylənmənin qeyri-alkoqol qaraciyər yağlanmasının əsas səbəbi olduğu qəbul edilərsə, bədən çəkisinin cəmi %3-5 azalması belə müalicəyə kömək edəcəkdir.
• İdman! Həftənin əksər günlərində idman edilə bilər. Müntəzəm idman vərdişi qazanmaq müalicə və qorunmada vacibdir.
• Alkoqol istehlak etməmək və ya mümkün qədər azaltmaq müalicədə vacibdir. Bununla yanaşı, müntəzəm həkim yoxlamaları ilə erkən aşkarlama, erkən diaqnoz və sağlam həyat tərzi seçimləri və tətbiqləri sayəsində zədələnməni gerilətmək və aradan qaldırmaq mümkün olacaqdır.

Əlaqəli mövzular

Alkoqol qəbulunun xərçəng riskini artırdığı aydın şəkildə ortaya qoyuldu

Alkoqol istifadəsinin səbəb olduğu 12 xəstəlik

Sadəcə normal templə yerimək belə ömrü nəzərəçarpacaq dərəcədə uzadır