რა არის GAPS დიეტა? როგორ კეთდება და რა სარგებელი აქვს?

რა არის GAPS დიეტა?

GAPS დიეტის თეორია ამბობს, რომ მარცვლეულისა და შაქრის მსგავსი ზოგი საკვებისგან თავის შეკავება აუტიზმისა და დისლექსიის მსგავსი ტვინზე მოქმედი მდგომარეობების მკურნალობას შეიძლება დაეხმაროს.

GAPS ტერმინი, Gut and Psychology Syndrome-ს (ნაწლავისა და ფსიქოლოგიის სინდრომს) ნიშნავს. GAPS დიეტა ემყარება შეხედულებას, რომ ნაწლავის ჯანმრთელობა ზოგად ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობას უკავშირდება. ამ თეორიით, ნაწლავის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებამ სხვა ჯანმრთელობის მდგომარეობებიც შეიძლება გააუმჯობესოს.

ამ სტატიაში GAPS დიეტის განცხადებები, მისი დაცვის გზა და შესაძლო სარგებელზე ჩატარებული კვლევები განვიხილეთ. ასევე წარმოვადგინეთ მენიუს გეგმების მაგალითები.

GAPS დიეტის შემქმნელ Dr. Natasha Campbell-McBride-ს სჯერა, რომ არასაკმარისი კვება და ნაწლავის გაზრდილი გამტარობა მრავალ ფსიქოლოგიურ, ნევროლოგიურ და ქცევით პრობლემაზეა პასუხისმგებელი.

GAPS დიეტის არსია, რომ ადამიანები თავს არიდებენ ძნელად მოსანელებელ და ნაწლავის ფლორის შესაძლო დამაზიანებელ საკვებს. მას ანაცვლებენ საკვები ნივთიერებებით მდიდარი პროდუქტებით, რომლებიც ნაწლავის გაჯანსაღებას ეხმარება.

შეიძლება დაგაინტერესოთ: ნაწლავის ფლორა

GAPS თეორიის მიხედვით, არაჯანმრთელი ნაწლავი მავნე ბაქტერიებსა და ტოქსინებს სისხლში გადასვლის საშუალებას აძლევს, საიდანაც ისინი ტვინში მიდის და მის მუშაობას უშლის ხელს. თეორია ამბობს, რომ ნაწლავის დამაზიანებელი საკვების გამორიცხვა აუტისტური სპექტრის აშლილობის (OSB), ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის (DEHB) და დისლექსიის მსგავსი მდგომარეობების მკურნალობას შეიძლება დაეხმაროს.

შეიძლება დაგაინტერესოთ: საშიში პროდუქტები, რომლებზეც ამბობენ, რომ აუტიზმს მკურნალობს

რა სამედიცინო მიზნებისთვის ცდიან GAPS დიეტას?

Campbell-McBride-მა GAPS დიეტა თავდაპირველად თავისი ვაჟის აუტიზმის სამკურნალოდ შექმნა. თუმცა ზოგი ზრდასრული მას საჭმლის მონელების პრობლემების გასაუმჯობესებლად იყენებს. ზოგი ადამიანი GAPS დიეტას ფსიქოლოგიური და ქცევითი მდგომარეობების ალტერნატიულ მკურნალობადაც იყენებს.

ქვემოთ ის სამედიცინო მდგომარეობებია, რომლებშიც GAPS დიეტას ცდიან:

• აუტიზმი
• DEHB
• დისლექსია
• დისპრაქსია
• ეპილეფსია
• დეპრესია
• შიზოფრენია
• ბიპოლარული აშლილობა
• ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობა (OKB)
• დარღვეული კვებითი ჩვევა
• ბავშვობის საკვების აუტანლობა და ალერგიები

Campbell-McBride-ს სჯერა, რომ ბავშვებს აუტიზმი არასაკმარისი კვებისა და გაჟონვადი (გაზრდილი გამტარობის) ნაწლავის სინდრომის გამო უვითარდებათ. GAPS დიეტას აუტიზმის ნიშნების გაუმჯობესება შეუძლია ამას აცხადებს.

აუტიზმიმრავალ ნიშანს იწვევს, რომელიც სოციალურ გარემოში ადამიანის ურთიერთობაზე მოქმედებს. მეცნიერები წარმოადგენენ მტკიცებულებას, რომ გენეტიკური და გარემო ფაქტორები აუტიზმის განვითარებაში მონაწილეობს.

ექსპერტების უმრავლესობა თანხმდება, რომ აუტიზმის განკურნება არ არსებობს. მრავალი აუტისტი აუტიზმს სამკურნალო რამედ არ აღიქვამს. თუმცა კუჭ-ნაწლავის პრობლემების მქონე აუტისტი პაციენტების ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუმჯობესება შესაძლებელია.

2014 წლის კვლევაში აუტისტ ბავშვებში არააუტისტებთან შედარებით კუჭ-ნაწლავის პრობლემების მაღალი სიხშირე აღინიშნა. მკვლევრები ამბობენ, რომ აუტისტ ბავშვებს მუცლის ტკივილის, შეკრულობისა და დიარეის მსგავსი პრობლემებისადმი მეტი მიდრეკილება აქვთ.

12 წლის ბავშვის 4-კვირიანი პრობიოტიკური მკურნალობის შემდეგ კუჭ-ნაწლავისა და აუტიზმის ძირითადი ნიშნების მნიშვნელოვანი შემცირება შემთხვევის აღწერად გამოქვეყნდა.

შეიძლება დაგაინტერესოთ: რა არის პრობიოტიკი? სასარგებლოა?

თუმცა 133 ბავშვზე ჩატარებული 2014 წლის კვლევის შედეგებმა ნაწლავის გამტარობასა და აუტიზმის ნიშნებს შორის კავშირი ვერ აღმოაჩინა.

დღემდე არ არსებობს მყარი მტკიცებულება, რომ კვების ცვლილებებს აუტიზმზე დიდი გავლენა შეუძლია.

აქვს GAPS დიეტას სარგებელი?

GAPS დიეტის დაცვამ ადამიანის ნაწლავის ჯანმრთელობას შეიძლება სარგებელი მოუტანოს. რადგან ადამიანებს ნაკლები დამუშავებული საკვებისა და მეტი ხილის, ბოსტნეულისა და ბუნებრივი ცხიმების ჭამისკენ უბიძგებს. ამ მარტივმა კვებითმა ცვლილებებმა ნაწლავისა და ზოგადი ჯანმრთელობა შეიძლება გააუმჯობესოს. მაგრამ GAPS-ისგან მოლოდინი ხშირად ამას ბევრად სცდება და საკმაოდ რთული დაავადებების განკურნებას ეხება. ამ დიეტის დაცვისას ადამიანები უნდა დარწმუნდნენ, რომ კვებითი დეფიციტის თავიდან ასაცილებლად საკმარის ვიტამინებსა და მინერალებს იღებენ.

შეიძლება დაგაინტერესოთ: ვიტამინები და მინერალები

ნაწლავის ჯანმრთელობის გაუმჯობესება GAPS დიეტას ნაწლავის ჯანმრთელობის გაუმჯობესება სამი ძირითადი გზით შეუძლია:

• ხელოვნური დამატკბობლების გამორიცხვა: ცხოველებზე ზოგი კვლევის თანახმად, ხელოვნურმა დამატკბობლებმა ნაწლავის ბაქტერიების წონასწორობა შეიძლება დაარღვიოს და მეტაბოლური პრობლემების რისკი გაზარდოს.
• ხილსა და ბოსტნეულზე ფოკუსირება: 122 ადამიანის მომცველმა 2016 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ ხილ-ბოსტნეულის ჭამამ ნაწლავში პოტენციურად მავნე ბაქტერიული სახეობების ზრდა შეიძლება შეაფერხოს.
• პრობიოტიკების ჩართვა: პრობიოტიკები მრავალ სასარგებლო ბაქტერიას შეიცავს. ერთი კვლევა აჩვენებს, რომ პრობიოტიკური იოგურტის ჭამა მეტაბოლური სინდრომის მქონეებში სისხლში შაქრის შემცირებას შეიძლება დაეხმაროს.

როგორ ტარდება (როგორ კეთდება) GAPS დიეტა?

GAPS დიეტის დასაცავად კვებიდან უნდა ამოიღოთ მარცვლეულის უმრავლესობა, შაქარი, სოია, პასტერიზებული რძის პროდუქტები, სახამებლიანი ბოსტნეული და დამუშავებული საკვები.

დიეტა ძალიან შემზღუდველია და მის დასრულებას დაახლოებით 2 წელი შეიძლება დასჭირდეს!

GAPS დიეტას სამი ეტაპი აქვს:

1. GAPS დიეტის შესავალი

შეზღუდვების მიუხედავად, ეს ეტაპი ნაწლავის გაჯანსაღებასა და მონელების პრობლემების სწრაფ შემცირებას ემსახურება. შეიძლება რამდენიმე კვირიდან 1 წლამდე გაგრძელდეს.

შესავალ დიეტას 6 ეტაპიაქვს. ყოველ ეტაპზე ახალი საკვები ემატება.

GAPS დიეტის მცდელმა ადამიანებმა, თუ ქვემოთ მოცემული საჭმლის მომნელებელი სისტემის ჩივილები აქვთ, შემდეგ ეტაპზე არ უნდა გადაინაცვლონ:

• დიარეა
• შებერილობა
• აირები
• შეკრულობა
• მუცლის ტკივილი

ეტაპი 1

პირველ ეტაპზე კვება მოიცავს:

• სახლში მომზადებულ ძვლის ბულიონს
• მოხარშულ ხორცს ან თევზს
• კარგად მომზადებულ ბოსტნეულს
• პრობიოტიკებს, როგორიცაა ფერმენტირებული ბოსტნეულის წვენი, იოგურტი ან კეფირი და სახლში ფერმენტირებული რძის შრატი
• ნედლი თაფლით ჯანჯაფილის ან გვირილის ჩაის
• გაწმენდილ წყალს

შეიძლება დაგაინტერესოთ:

რა არის ფერმენტირებული საკვები? სარგებელი და ზიანი

რა არის კეფირი? კეფირის სარგებელი

ეტაპი 2

მეორე ეტაპზე კვებას დაამატეთ:

• ნედლი, ორგანული კვერცხის გული
• ხორცითა და ბოსტნეულით მომზადებული ჩაშუშული
• ფერმენტირებული თევზი
• სახლში მომზადებული კარაქი

ეტაპი 3

მესამე ეტაპზე დაამატეთ:

• ავოკადო
• დამჟავებული კომბოსტო და ფერმენტირებული ბოსტნეული
• GAPS ბლინები
• ტაფაზე სახლში მომზადებული კარაქით, ბატის ან იხვის ქონით შემწვარი კვერცხი
• პრობიოტიკური დანამატები

ეტაპი 4

მეოთხე ეტაპზე დაამატეთ:

• მოხალული ან გრილზე შემწვარი ხორცი
• ცივად დაწურული ზეითუნის ზეთი
• ახლად გამოწურული სტაფილოს წვენი
• GAPS ბანანის რძე
• GAPS პური

ეტაპი 5

მეხუთე ეტაპზე კვებას დაამატეთ:

• მოხარშული ვაშლის პიურე
• ნედლი ბოსტნეული, მაგალითად სალათის ფოთოლი და გათლილი კიტრი
• ახლად გამოწურული ხილის წვენი

ეტაპი 6

მეექვსე ეტაპზე კვებას დაამატეთ:

• ნედლი, გათლილი ვაშლი
• ნედლი ხილი
• თაფლის გაზრდა
• ჩირით დატკბობილი ცომეული

შესავალი დიეტის დასრულების შემდეგ მრავალი ადამიანი სრულ GAPS დიეტაზე გადადის.

2. სრული GAPS დიეტა

GAPS დიეტისას ყველა მარცვლეულს, შაქარს, სახამებლიან ბოსტნეულს, რაფინირებულ ნახშირწყლებსა და დამუშავებულ საკვებს უნდა მოერიდოთ. ეს ეტაპი 1.5-2 წელი გრძელდება.

მისაღები GAPS საკვები მოიცავს:

• კვერცხებს
• ხორცს, თევზსა და ნიჟარიან ზღვის პროდუქტებს (მხოლოდ ახალს ან გაყინულს)
• ახალ ბოსტნეულსა და ხილს
• ნიორს
• ბუნებრივ ცხიმებს, როგორიცაა ზეითუნის ზეთი, ქოქოსის ზეთი და კარაქი
• ზომიერი რაოდენობით თხილს
• GAPS თხილის ფქვილით მომზადებულ ცომეულს

GAPS დიეტა ასევე ადამიანებს შემდეგს ურჩევს:

• ორგანული საკვები შეძლებისდაგვარად ხშირად გამოიყენეთ
• ყველა დამუშავებულ და შეფუთულ საკვებს მოერიდეთ
• ყოველ კვებაზე ფერმენტირებული საკვები ჭამეთ
• ყოველ კვებაზე ძვლის ბულიონი დალიეთ
• მოერიდეთ ჭამისას ხილის მიღებას 

ყველა ცილოვანი საკვები ბოსტნეულს შეუთავსეთ, რადგან თეორია ამბობს, რომ ეს სხეულის მჟავიანობას ნორმაში შეინარჩუნებს.

3. GAPS დიეტის ხელახალი ჩართვის ეტაპი

სულ მცირე 6-თვიანი ნორმალური მონელების შემდეგ ადამიანს ხელახალი ჩართვის ეტაპზე გადასვლა შეუძლია აირჩიოს.

GAPS დიეტის ბოლო ეტაპი რამდენიმე თვის განმავლობაში საკვები პროდუქტების ნელა ხელახლა გამოყენებას მოიცავს.

დიეტის დაწყებას კარტოფილითა და ფერმენტირებული მარცვლეულით ურჩევს. დაიწყეთ მცირე პორციებით და თუ მონელების პრობლემა არ არის, საკვების რაოდენობა თანდათან გაზარდეთ. გააგრძელეთ პროცესი სახამებლიანი ბოსტნეულით, მარცვლეულითა და ლობიოთი.

GAPS დიეტის დასრულების შემდეგ მრავალი ადამიანი კვლავ თავს არიდებს რაფინირებულ, დამუშავებულ საკვებს.

GAPS დიეტაზე ადამიანებს შემდეგი საკვების მიღება შეუძლიათ:

• ძვლის ბულიონი
• ხორცი, სასურველია ჰორმონების გარეშე ან ბალახით ნაკვები
• თევზი
• ნიჟარიანი ზღვის ცხოველები
• ცხოველური ცხიმები
• კვერცხები
• ახალი ხილი და სახამებლიანი ბოსტნეული
• ფერმენტირებული საკვები და სასმელები
• მყარი, ბუნებრივი ყველი
• კეფირი
• ქოქოსი, ქოქოსის რძე და ქოქოსის ზეთი
• თხილი
• მშრალი ღვინო
• თეთრი მუქი ლურჯი ლობიო

GAPS დიეტაში ასარიდებელი საკვებია:

• შაქარი და ხელოვნური დამატკბობლები
• სიროფები
• ალკოჰოლი, თუმცა ზრდასრულებს ზოგჯერ ერთი ჭიქა ღვინო შეუძლიათ.
• დამუშავებული და შეფუთული საკვები
• მარცვლეული, მაგალითად ბრინჯი, სიმინდი, ხორბალი და შვრია
• სახამებლიანი ბოსტნეული, მაგალითად კარტოფილი და კარტოფილი
• რძე
• ლობიო, თეთრი და მწვანე ლობიოს გარდა
• ყავა
• მაგარი ჩაი
• სოია

GAPS დიეტის შეჯამება

GAPS დიეტა აცხადებს, რომ აუტიზმისა და სხვა ქცევითი და ფსიქოლოგიური მდგომარეობების მკურნალობას ეხმარება. თუმცა ამ განცხადებებს არცერთი სანდო კვლევა არ უჭერს მხარს. ამიტომ ადამიანებმა ფრთხილად უნდა იმოქმედონ. უკვე ვიცით, რომ დამუშავებული საკვები ან შაქრით მდიდარი კვება სასარგებლო არ არის. მიზანი საკმარისი და დაბალანსებული კვება უნდა იყოს. სასარგებლო იქნება ნაწლავის ფლორისთვის სასარგებლო ფერმენტირებული პროდუქტების დამატება საკმარის და დაბალანსებულ კვებაში და ამის ვარჯიშით გამყარება. თუმცა პრობიოტიკების დანამატად მიღებას გარკვეული რისკები შეიძლება ჰქონდეს, განსაკუთრებით აქტიურ მკურნალობაზე მყოფ კიბოს მქონე პაციენტებში. 2019 წელს გამოქვეყნებული შედეგების კვლევაში წარმოდგენილი იყო მონაცემები, რომ პრობიოტიკური დანამატები იმუნოთერაპიის ეფექტს ამცირებს.

შეიძლება დაგაინტერესოთ: რა არის დაბალანსებული კვება?

GAPS დიეტის მსურველებმა მეტი ინფორმაციისთვის გამოცდილ დიეტოლოგთან ან ჯანდაცვის დაწესებულებებთან კონსულტაცია უნდა განიხილონ.