რა იწვევს შარდის ბუშტის კიბოს? 2023 წლის კვლევის შედეგები

შარდის ბუშტის კიბოზე ბოლო კვლევებმა ცნობილი მიზეზები დაადასტურა და ახალი რისკფაქტორებიც გამოავლინა, როგორიცაა ოპიუმის მოხმარება, მიკრობიომის დისბალანსი, მეხანძრეობა და დიზელის გამონაბოლქვი. ეს ინფორმაცია European Urology-ში 2023 წლის 15 მაისს გამოქვეყნებულ ახალ მიმოხილვაშია მოცემული.

გაერთიანებული სამეფოს შეფილდის უნივერსიტეტის Dr. Ibrahim Jubber-მა და კოლეგებმა 2018-2022 წლებში გამოქვეყნებული 349 კვლევა სისტემურად მიმოიხილეს.

ამ ფართო სისტემურმა მიმოხილვამ აჩვენა, რომ მოწევა და ქიმიურ კანცეროგენებთან პროფესიული ზემოქმედება შარდის ბუშტის კიბოს უდიდესი რისკფაქტორებია.

კვლევები ასევე მიუთითებს სხვა რისკფაქტორებზე: კვების გარკვეული ფაქტორები, მიკრობიომის დისბალანსი, გენებისა და გარემოს რისკფაქტორების ურთიერთქმედება, დიზელის გამონაბოლქვი და ადრე სხვა მიზეზით მენჯის (საზარდულის უბნის) რადიოთერაპია.

მოწევა

როგორც მკვლევრები აღნიშნავენ, თამბაქოს ნაწარმის გამოყენება კვლავ შარდის ბუშტის კიბოს შემთხვევების ნახევარზე პასუხისმგებელია. რისკი მოწევის ინტენსივობასა და ხანგრძლივობასთან ერთად იზრდება და მოწევის შეწყვეტით მცირდება.

მინიმალური მოწევა ან ოპიუმის გამოყენებაც კი შარდის ბუშტის კიბოს რისკს მნიშვნელოვნად, დაახლოებით 2,9-ჯერ ზრდიდა. ზოგი კვლევა ასევე ამტკიცებს, რომ ელექტრონული სიგარეტის ორთქლი კანცეროგენულ კომპონენტებს შეიცავს. თუმცა ზუსტი დასკვნისთვის შეიძლება მისი 20-30-წლიანი გამოყენების ეფექტებზე დაკვირვება დაგვჭირდეს. Cannabis-ის (კანაფის) კვლევები კი წინააღმდეგობრივ შედეგებს გვთავაზობს.

პროფესიული ზემოქმედება კანცეროგენებზე

ინდუსტრიულ ქვეყნებში სამუშაოზე ქიმიური ზემოქმედება შარდის ბუშტის კიბოს რისკფაქტორებს შორის სიხშირით მეორე ადგილზეა. პოტენციურად კანცეროგენულ ნივთიერებებთან შეხების რისკის პროფესიებია მეხანძრეები, მღებავები, ქიმწმენდის, საავტომობილო სექტორის თანამშრომლები, პარიკმახერები და ალუმინის, ლითონის, რეზინის, ტექსტილის, ბეჭდვისა და საღებავების მრეწველობის მუშაკები.

ინდუსტრიული პროცესებისა და წვის შედეგად წარმოქმნილი აირები შეიცავს აცეტალდეჰიდს, ფორმალდეჰიდს, გოგირდის დიოქსიდს, ბენზოლს, ტოლუოლსა და ეთილბენზოლს. სხვა შესაძლო პროფესიული კანცეროგენებია ქვანახშირი, ჭვარტლი, ბენზიდინი, 4-ამინობიფენილი, ორთო-ტოლუიდინი, 2-ნაფთილამინი, 4-ქლორო-ორთო-ტოლუიდინი, 2-მერკაპტობენზოთიაზოლი და ტეტრაქლორეთილენი.

კვება და ვარჯიში

ფასტფუდით, შემწვარი, რაფინირებული/დამუშავებული საკვებით მდიდარი დასავლური კვება შარდის ბუშტის კიბოს რისკის ზრდას უკავშირდება, ხოლო ხმელთაშუაზღვისპირეთის დიეტა რისკის შემცირებას უკავშირდება. ბოსტნეულის, ხილისა და მარცვლეულის უხვმა მიღებამ და საშუალო ან ინტენსიურმა ვარჯიშმა შეიძლება რისკი შეამციროს. ხორცისა და ალკოჰოლის ჭარბმა მოხმარებამ და D ვიტამინის დაბალმა დონემ კი გაზარდოს.

გარემოს კანცეროგენები

სასმელ წყალში დარიშხანმა, დიზელის გამონაბოლქვმა და გარე ჰაერის დაბინძურების მაღალმა ზემოქმედებამ შარდის ბუშტის კიბოს ალბათობა შეიძლება გაზარდოს.

დეტოქსიკაცია სასიცოცხლო პროცესია, რომლითაც ორგანიზმი მავნე ნივთიერებებს – ამ შემთხვევაში კიბოს გამომწვევ კანცეროგენებს – უვნებელს ხდის. თუმცა ზოგმა გენეტიკურმა ფაქტორმა შეიძლება პროცესზე უარყოფითად იმოქმედოს და ჯანმრთელობის პრობლემები გამოიწვიოს. კერძოდ, გარკვეული გენის ვარიაციების (გენოტიპების) მქონე ადამიანებში დეტოქსიკაციის დარღვევა შეიძლება მოხდეს. შედეგად კანცეროგენები ორგანიზმს უფრო მეტად აზიანებს და შარდის ბუშტის კიბოს რისკი იზრდება. მაგალითად, თუ ასეთი ვარიაციები პროცესს ანელებს ან აჩერებს, კანცეროგენები ორგანიზმში უფრო დიდხანს დარჩება და კიბოს წარმოქმნას შეუწყობს ხელს. ამიტომ ასეთი გენური ვარიაციების მქონე პირებს კანცეროგენებთან შეხებისას შარდის ბუშტის კიბოს უფრო მაღალი რისკი შეიძლება ჰქონდეთ. 

მიკრობიომი

მიკრობიომი, ადამიანის სხეულში მცხოვრები ტრილიონობით ბაქტერიის, ვირუსისა და სხვა მიკროორგანიზმის ერთობლიობაა. ისინი ჯანსაღი ცხოვრებისთვის მნიშვნელოვან არაერთ ფუნქციას ასრულებს: იმუნურ სისტემას აძლიერებს, საკვებს შლის და დაავადებებისგანაც გვიცავს. თუმცა მათ შორის დისბალანსისას ჯანმრთელობის პრობლემები შეიძლება წარმოიშვას. სწორედ აქ ჩნდება შარდის მიკრობიომსა და შარდის ბუშტის კიბოს შორის კავშირი.

შარდის მიკრობიომის ბალანსმა შარდის ბუშტის კიბოს განვითარებაზე შეიძლება იმოქმედოს. კერძოდ, Schistosoma haematobium-ის მსგავსი პარაზიტებით ინფიცირება ამ რისკს უკავშირდება. ასევე ბაქტერიებს, როგორიცაა Pseudomonas, Micrococcus და Acinetobacter, შეუძლია პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადების კანცეროგენულ მეტაბოლიტებად გარდაქმნა. Lactobacillus-ის მსგავსი ბაქტერიების სიმრავლემ კი რისკი შეიძლება შეამციროს და ბუშტის ჯანმრთელობა დაიცვას. ამიტომ შარდის მიკრობიომის ყურადღებით მართვა და ბალანსი რისკის შემცირების მნიშვნელოვანი სტრატეგია შეიძლება იყოს.

სხვა კვლევები მიუთითებს, რომ ნაწლავის ჯანსაღი მიკრობიომი შარდის ბუშტის კიბოს რისკებს ამცირებს. Bacteroides-დომინანტური ენტეროტიპის მქონე პაციენტებს აგრესიული კიბოს უფრო მაღალი ალბათობა ჰქონდათ, ვიდრე Prevotella-დომინანტური ენტეროტიპის მქონეებს.

საშარდე გზების ინფექცია

ნეიროგენული შარდის ბუშტის პაციენტებში ხანგრძლივმა კათეტერიზაციამ და განმეორებითმა საშარდე ინფექციებმა შეიძლება ანთება გამოიწვიოს. ეს შარდის ბუშტის კიბოს განვითარების მნიშვნელოვანი ფაქტორი შეიძლება იყოს. ზოგი კვლევა ასევე ვარაუდობს, რომ საშარდე კენჭებმა, ბუშტის დივერტიკულებმა (კედლის მცირე გამობერილობებმა) და პროსტატის კეთილთვისებიანმა ჰიპერპლაზიამაც შეიძლება კიბო გამოიწვიოს. თითოეულმა შეიძლება შარდის დაგროვება ან კედლების გაღიზიანება განაპირობოს. უჯრედების დაზიანებითა და პათოლოგიური ზრდის წახალისებით ეს მდგომარეობები საბოლოოდ კიბოსთვის ნიადაგს ქმნის. ამიტომ ასეთი ნიშნების მქონე პირებმა რეგულარული გამოკვლევა და საჭიროებისას შესაბამისი მკურნალობა უნდა ჩაიტარონ.

სამედიცინო მდგომარეობები

რამდენიმე მასშტაბურმა კვლევამ აჩვენა, რომ პროსტატის კიბოსთვის გამოყენებულმა გარეგანმა რადიოთერაპიამ და ბრაქითერაპიამ (შინაგანმა დასხივებამ) შარდის ბუშტის კიბო შეიძლება გამოიწვიოს. ასევე არსებობს მიგნებები გინეკოლოგიური და არასემინომური სათესლის კიბოს მკურნალობაში გამოყენებული რადიოთერაპიისა და ცისპლატინზე დაფუძნებული ქიმიოთერაპიის მიერ რისკის გაზრდაზე.

ასევე არაერთი კვლევა უკავშირებს შარდის ბუშტის კიბოს რისკს სიმსუქნეს, მეტაბოლურ სინდრომს, დიაბეტს, ჰიპერტენზიას, ჰიპერლიპიდემიას, ინსულტს, ასთმას, აუტოიმუნურ და რევმატოლოგიურ მდგომარეობებსა და მყარი ორგანოების გადანერგვას. თუმცა კვლევები ხშირად შეზღუდულია მნიშვნელოვანი ფაქტორების ნაკლებობით. ისინი შეიძლება საჭირო იყოს თითოეული მდგომარეობის გავლენისა და მათ სამკურნალო კონკრეტული წამლების რისკზე ზემოქმედების დასადგენად. ამიტომ არსებული ცოდნა სრულ და ზუსტ სურათს ჯერ არ იძლევა და მეტი დეტალური, ყოვლისმომცველი კვლევაა საჭირო.

წამლები

კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს (IARC) თანახმად, შარდის ბუშტის კიბოსა და ციკლოფოსფამიდსა და klorafazin-ს შორის (ორივე სხვადასხვა ტიპის გამოყენების წამალია) "საკმარისი მტკიცებულება" არსებობს. ეს გვაფიქრებინებს, რომ მათი ხანგრძლივი ან ინტენსიური გამოყენება რისკს შეიძლება ზრდიდეს. 

წინასწარი კვლევები ასევე ვარაუდობს შესაძლო კავშირს შარდის ბუშტის კიბოს რისკსა და პიოგლიტაზონს (დიაბეტის წამალს), რანიტიდინს (კუჭის მჟავიანობის პრობლემების წამალს), ლევოთიროქსინს (ფარისებრი ჰორმონის ჩანაცვლების წამალს) და ანგიოტენზინის 2 რეცეპტორის ბლოკატორებს (მაღალი წნევისა და გულის დაავადებისთვის გამოყენებულ პრეპარატთა ჯგუფს) შორის. თუმცა დასადასტურებლად მეტი კვლევაა საჭირო.

ანდროგენული დეპრივაციული თერაპიისა (ხშირად პროსტატის კიბოს სამკურნალოდ) და 5-ალფა რედუქტაზის ინჰიბიტორების (ხშირად პროსტატის გადიდების სამკურნალო წამლების) კავშირი შარდის ბუშტის კიბოს რისკთან უფრო გაურკვეველია. ბევრმა კვლევამ აჩვენა, რომ ამ მკურნალობებმა რისკი შეიძლება გაზარდოს კიდეც და შეამციროს კიდეც. ამიტომ დასკვნისთვის მეტი და უფრო მკაცრი კვლევებია საჭირო.