Sidik kisəsi xərçənginin səbəbləri nələrdir? 2023-cü il araşdırmasının nəticələri

Sidik kisəsi xərçəngi üzrə son tədqiqatlar məlum səbəbləri təsdiqləməklə yanaşı opium (tiryək) istifadəsi, tarazlığı pozulmuş mikrobiom, yanğınsöndürənlik və dizel işlənmiş qazları kimi yeni risk amillərini ortaya çıxarıb. Bu məlumatlar European Urology-də 15 may 2023-cü ildə yayımlanmış yeni icmalda verilib.

Birləşmiş Krallıqda Sheffield Universitetindən Dr. Ibrahim Jubber və həmkarları 2018-2022-ci illərdə yayımlanmış 349 tədqiqatı sistematik araşdırıblar.

Bu geniş sistematik icmal göstərdi ki, siqaret çəkmə və kimyəvi kanserogenlərə peşə ilə bağlı məruzqalma sidik kisəsi xərçəngi üçün ən böyük risk amilləridir.

Tədqiqatlar müəyyən qidalanma amilləri, tarazlığı pozulmuş mikrobiom, gen–ətraf mühit risk amili qarşılıqlı təsirləri, dizel işlənmiş qazlarına məruzqalma və çanaq nahiyəsinə (əvvəllər digər səbəblərlə qasıq nahiyəsinə) radioterapiyanın da risk amilləri olduğunu irəli sürür.

Siqaret çəkmə

Tədqiqatçıların qeyd etdiyi kimi tütün məhsullarından istifadə hələ də sidik kisəsi xərçəngi hallarının yarısına cavabdehdir. Risk siqaret çəkmənin intensivliyi və müddəti ilə artır, siqareti tərgitdikdə azalır.

Hətta minimal siqaret və ya opium (tiryək) istifadəsinin sidik kisəsi xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə, təxminən 2,9 dəfə artırdığı görüldü. Bəzi tədqiqatlar elektron siqaret buxarında kanserogen komponentlər olduğunu da iddia edir. Lakin qəti nəticə üçün elektron siqaretlərin 20-30 illik istifadəsinin təsirlərini müşahidə etməyimiz lazım ola bilər. Cannabis (marixuana) istifadəsinə dair araşdırmalar isə ziddiyyətli nəticələr verir.

Peşə ilə bağlı kanserogenə məruzqalma

Sənayeləşmiş ölkələrdə iş yerində kimyəvi maddələrə məruzqalma sidik kisəsi xərçəngi risk amilləri arasında ikinci ən çox rast gəlinən amildir. Potensial kanserogenlərə məruzqalma riski olan peşə qruplarına yanğınsöndürənlər, rəngsazlar, kimyəvi təmizləmə işçiləri, avtomobil sektoru əməkdaşları, bərbərlər, alüminium, metal, kauçuk, tekstil, çap və boya sənayesində çalışanlar daxildir.

Sənaye proseslərindən və yanmadan yaranan qazlara asetaldehid, formaldehid, kükürd dioksid, benzol, toluol və etilbenzol daxildir. Digər mümkün peşə kanserogenləri arasında kömür, his, benzidin, 4-aminobifenil, orto-toluidin, 2-naftilamin, 4-xloro-orto-toluidin, 2-merkaptobenzotiazol və tetraxloroetilen var.

Qidalanma və fiziki məşq

Fast-food, qızartma və rafinə edilmiş/emal olunmuş qidalar üstünlük təşkil edən Qərb tipli qidalanma sidik kisəsi xərçəngi riskinin artması ilə, Aralıq dənizi pəhrizi isə riskin azalması ilə əlaqəlidir. Çoxlu tərəvəz, meyvə və taxıl qəbulu, orta və yüksək intensivlikli fiziki məşq riski azalda bilər. Çox ət və alkoqol istehlakı, D vitamini səviyyəsinin aşağı olması riski artıra bilər.

Ətraf mühit kanserogenləri

İçməli sudakı arsen, dizel işlənmiş qazlarına və çöldəki hava çirklənməsinə yüksək məruzqalma sidik kisəsi xərçəngi ehtimalını artıra bilər.

Detoksifikasiya bədənin zərərli maddələri, bu halda xərçəng yaradan kanserogenləri zərərsizləşdirdiyi həyati prosesdir. Lakin bəzi genetik amillər bu prosesə mənfi təsir edib sağlamlıq problemləri yarada bilər. Xüsusilə müəyyən gen variantları (genotiplər) olan şəxslərdə detoksifikasiya prosesində pozuntu yarana bilər. Nəticədə kanserogenlər bədəndə daha çox zərər verərək sidik kisəsi xərçəngi riskini artıra bilər. Məsələn, gen variantları detoksifikasiyanı ləngitsə və ya dayandırsa, kanserogenlər bədəndə daha uzun qalıb xərçəngə səbəb ola bilər. Buna görə belə gen variantları olanlar kanserogenlərə məruz qaldıqda sidik kisəsi xərçəngi riski daha yüksək ola bilər. 

Mikrobiom

Mikrobiom insan bədənində yaşayan trilyonlarla bakteriya, virus və digər mikroorqanizmin topluluğudur. Bu mikroorqanizmlər sağlam həyat üçün mühüm funksiyalar yerinə yetirirlər: immun sistemini gücləndirir, qidaları parçalayır, hətta bizi xəstəliklərdən qoruyurlar. Lakin aralarında tarazlıq pozulduqda müəyyən sağlamlıq problemləri yarana bilər. Burada sidik mikrobiomu ilə sidik kisəsi xərçəngi arasındakı əlaqə önə çıxır.

Sidik mikrobiomunun tarazlığı sidik kisəsi xərçənginin inkişafına təsir edə bilər. Xüsusilə Schistosoma haematobium kimi müəyyən parazitlərlə yoluxma sidik kisəsi xərçəngi riski ilə əlaqəlidir. Bundan əlavə, Pseudomonas, Micrococcus və Acinetobacter kimi bakteriyalar xərçəng yarada bilən polisiklik aromatik karbohidrogenləri kanserogen metabolitlərə çevirə bilər. Lakin Lactobacillus kimi bakteriyaların bol olması riski azalda və sidik kisəsinin sağlamlığını qoruya bilər. Buna görə sidik mikrobiomunun diqqətlə idarə edilməsi və taraz saxlanılması sidik kisəsi xərçəngi riskini azaltmaq üçün mühüm strategiya ola bilər.

Digər tədqiqatlar sağlam bağırsaq mikrobiomunun sidik kisəsi xərçəngi risklərini azaltdığını bildirir. Bacteroides-dominant enterotipli xəstələrdə aqressiv sidik kisəsi xərçəngi ehtimalı Prevotella-dominant enterotiplilərdən daha yüksək idi.

Sidik yolu infeksiyası

Neyrogen sidik kisəsi olan xəstələrdə xroniki kateter istifadəsi və təkrarlayan sidik yolu infeksiyaları kimi hallar sidik yollarında iltihaba səbəb ola bilər. Bu iltihablanma sidik kisəsi xərçənginin yaranmasında mühüm amil ola bilər. Bəzi tədqiqatlar sidik daşları, sidik kisəsi divertikulları (divarda kiçik çıxıntılar) və benign prostat hiperplaziyası (prostatın xoşxassəli böyüməsi) kimi halların da sidik kisəsi xərçənginə səbəb ola biləcəyini irəli sürür. Hamısı sidiyin kisədə yığılmasına və ya divarların qıcıqlanmasına gətirə bilər. Bunlar hüceyrələri zədələyərək və qeyri-normal böyüməni tətikləyərək nəticədə sidik kisəsi xərçənginə zəmin yaradır. Buna görə belə simptomları olan şəxslərin müntəzəm sağlamlıq yoxlamalarından keçməsi və lazım gəldikdə uyğun müalicə alması vacibdir.

Tibbi vəziyyətlər

Bir neçə böyük tədqiqat prostat xərçənginin müalicəsində istifadə olunan xaricdən şüa müalicəsi və braxiterapiyanın (daxildən şüa müalicəsi) sidik kisəsi xərçənginin yaranmasına səbəb ola biləcəyini göstərib. Həmçinin ginekoloji xərçənglər və qeyri-seminomatoz xaya xərçənginin müalicəsində tətbiq olunan radioterapiya və sisplatin əsaslı kimyaterapiyanın da sidik kisəsi xərçəngi riskini artırdığına dair tapıntılar var.

Bundan əlavə, sidik kisəsi xərçəngi riskini piylənmə, metabolik sindrom, diabet, hipertoniya, hiperlipidemiya, insult, astma, autoimmun xəstəliklər, revmatoloji vəziyyətlər və solid orqan transplantasiyası kimi müxtəlif tibbi hallarla əlaqələndirən tədqiqatlar var. Lakin bunlar adətən bəzi kritik amillər haqqında məlumatın olmaması ilə məhdudlaşır. Həmin amillər hər vəziyyətin sidik kisəsi xərçəngi riskinə təsir dərəcəsini və müalicədə istifadə olunan konkret dərmanların riskə təsirini müəyyənləşdirmək üçün lazım ola bilər. Buna görə mövcud məlumatlar hələ tam və qəti mənzərə vermir, daha ətraflı və geniş araşdırmalara ehtiyac var.

Dərmanlar

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinə (IARC) görə sidik kisəsi xərçəngi ilə siklofosfamid və klorafazin (hər ikisi müxtəlif növlərdə istifadə olunan dərmanlar) arasında "kifayət qədər sübut" var. Bu sübutlar həmin dərmanların uzunmüddətli və ya intensiv istifadəsinin sidik kisəsi xərçəngi riskini artıra biləcəyini düşündürür. 

İlkin araşdırmalar sidik kisəsi xərçəngi riski ilə pioqlitazon (diabet dərmanı), ranitidin (mədə turşusu problemləri üçün dərman), levotiroksin (qalxanabənzər vəzi hormon əvəzetməsi üçün dərman) və angiotenzin 2 reseptor blokerləri (yüksək təzyiq və ürək xəstəliyində istifadə olunan dərman qrupu) arasında potensial əlaqə də irəli sürür. Lakin bu əlaqələrin dəqiqləşməsi üçün əlavə tədqiqat lazımdır.

Androgen məhrumetmə müalicəsi (adətən prostat xərçəngində istifadə olunur) və 5-alfa reduktaza inhibitorları (adətən prostat böyüməsini müalicə edən dərmanlar) ilə sidik kisəsi xərçəngi riski arasındakı əlaqə daha qeyri-müəyyəndir. Bir çox tədqiqat bu müalicələrin riski həm artıra, həm azalda bildiyini göstərib. Buna görə nəticəyə gəlmək üçün daha çox və daha ciddi araşdırmalar lazımdır.