Ağciyər xərçənginin mərhələləndirmə sistemi dəyişdi! Gəlin bu fürsətlə əlamətlərini və müalicəsini nəzərdən keçirək

Ağciyər xərçənginin iki əsas tipi var: qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi və kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi. Hər birinin öz mərhələləndirmə sistemi var. Mərhələləndirmə xərçəngin yayılma dərəcəsini müəyyən edir; xəstəliyin hansı mərhələdə olduğunu anlamağa və həkimlərin mümkün olan ən yaxşı müalicə planını hazırlamasına kömək edir.

Bu yazımızda:

1. Ağciyər xərçənginin mərhələlərinə,
2. Əlamətlər və erkən diaqnoz üçün skrininqə,
3. Diaqnostika və müalicə mövzularına toxunacağıq

Ağciyər xərçənginin mərhələlərinin - xəstəlik mərhələlərinin müəyyən edilməsi

Hər iki əsas ağciyər xərçəngi növünün öz mərhələləndirmə sistemi var.

Ağciyər xərçəngi hallarının əksəriyyəti (təxminən %80) qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngidir (KHDAK).

Qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi - KHDAK

Qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi (KHDAK) ağciyər xərçəngi hallarının təxminən yüzdə 80-ini təşkil edir. KHDAK-nın üç əsas alt tipi var:

• Adenokarsinoma: Bu, ağciyər xərçənglərinin yüzdə 40-ını təşkil edir. Adətən ağciyərin periferik/xarici hissələrində yerləşir. Digər iki alt tipdən daha yavaş böyüməyə meyllidir, buna görə metastaz verməzdən əvvəl aşkarlanma ehtimalı daha yüksəkdir.
• Skuamoz (yastı) hüceyrəli karsinoma: Ağciyər xərçənglərinin təxminən yüzdə 25-30-unu təşkil edir. Ağciyərin hava yollarının daxili hissələrini təşkil edən (əsasən bronx) hüceyrələrdən inkişaf edir. Skuamoz hüceyrəli karsinoma ağciyərin mərkəzində yerləşməyə meyllidir.
• Böyük hüceyrəli karsinoma: Bu növ ağciyər xərçənglərinin yüzdə 10-15-ini təşkil edir. Ağciyərin istənilən yerində olur və digər alt tiplərə nisbətən daha sürətli böyüməyə və yayılmağa meyllidir.

KHDAK ən çox TNM adlandırılan sistemlə təsnif edilir:

T - şişin ölçüsü və yeri. Yeni mərhələləndirmə sistemində şiş ölçüsünün əhəmiyyəti artıb. Çünki ağciyər xərçəngində şiş ölçüsünün xəstəliyin gedişinə və sağqalım nisbətlərinə birbaşa təsir etdiyi görülüb. 1 cm-dən kiçik şişlər T1a kimi təsnif edilib (əvvəllər 2 cm-dən kiçik şişlər T1a kimi təsnif edilirdi).

Bütün kiçik şişlərin eyni şəkildə müalicə edilmədiyini, xüsusilə erkən mərhələ xəstəlik üçün bir çox müalicə seçiminin olduğunu (məsələn, SBRT, əməliyyat, krioablyasiya) vurğulamaq lazımdır. Həmçinin şişin molekulyar profili və genetik xüsusiyyətləri də qiymətləndirilməlidir.

N - əlaqəli limfa düyünlərinin sayı. Yeni sistemdə N kateqoriyasında dəyişiklik edilməyib.

M - metastaz və ya xərçəngin yayılması. Bütün metastatik qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçənglərinin eyni olmadığı, digər orqanlara yayılma sayının da vacib olduğu bu mərhələləndirmə sistemi ilə daha yaxşı anlaşılıb. Döş qəfəsindən kənar orqanlara tək metastaz M1b, çoxsaylı metastaz M1c adlandırılıb. “Oliqometastaz” da adlandırılan tək metastazlı xəstələrdə yaxşı müalicə planlaşdırılması ilə proqnozun (xəstəliyin gedişinin) daha yaxşı olduğu görülüb.

T, N və M ballarının kombinasiyası ilə KHDAK-nı dörd müxtəlif mərhələyə ayırırıq:

• Mərhələ 1şişin tək ağciyərdə olduğu və heç bir limfa düyününə (noduna) və ya uzaq orqana yayılmadığı haldır.
• Mərhələ 2xərçəngin ağciyər daxilindəki limfa düyünlərinə yayıldığı, lakin uzaq orqanlara yayılmadığı deməkdir.
• Mərhələ 3xərçəngin döş qəfəsinin mərkəzindəki (mediastinal) limfa düyünlərinə yayılıb uzaq orqanlara yayılmadığı zaman müəyyən edilir.
  • Mərhələ 3a-da xərçəng qarşı ağciyərə yayılmır.
  • Mərhələ 3b-də xərçəng qarşı ağciyərdəki limfa düyünlərinə yayılıb və baş-boyun bölgəsinə doğru körpücük sümüyünə qədər irəliləyib.
• 4-cü mərhələxərçəng bədənə yayılıbsa (metastatik mərhələ).

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi

Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi (KHAK) bütün ağciyər xərçəngi hallarının təxminən yüzdə 15-ini təşkil edir. KHAK üçün ən geniş istifadə olunan mərhələləndirmə sistemi xəstəliyi iki mərhələdə araşdırır:

• Məhdud mərhələdöş qəfəsinin yalnız bir tərəfində xərçəng olduqda (həmçinin toraksa məhdud mərhələ də adlandırılır).
• İrəli mərhələxərçəng qarşı ağciyərə və ya bədənə yayılıbsa.

KHAK sürətlə böyüyür və yayılır, bu da müalicəni çətinləşdirir. Ümumi 5 illik sağqalım nisbəti % 5-10 arasında dəyişən bu ağciyər xərçəngi növündə toraksa məhdud xəstəlik daha əhatəli qiymətləndirilməlidir.

Ağciyər xərçənginin əlamətləri və erkən diaqnoz üçün skrininq tövsiyələri

Ağciyər xərçənginin əlamətləri bronxit və ya pnevmoniyaya bənzəyir. Bu, ağciyər xərçənglərinin % 70-indən çoxunun irəli mərhələlərdə aşkarlanmasının səbəblərindən biridir.

Bununla yanaşı, ağciyər xərçəngi nə qədər erkən mərhələdə aşkarlanarsa, uğurla müalicə edilmə ehtimalı o qədər yüksək olur. Aşağıdakı əlamət və simptomlarınız varsa, həkimlə məsləhətləşməyiniz faydalıdır:

• Uzunmüddətli öskürək və ya bəlğəmdə qan
• Səs batması, döş qəfəsində ağrı, təngnəfəslik və ya xırıltılı tənəffüs
• Tez-tez tənəffüs yolu infeksiyası keçirmək
• Daim yorğun və ya halsız hiss etmək, iştahanın itməsi və səbəbsiz arıqlamaq

Ağciyər xərçəngi irəlilədikcə yeni əlamət və simptomlar yarana bilər. Bunlardan bəziləri bunlardır:

• Baş ağrısı, başgicəllənmə və ya tutmalar (xərçəngin beyinə yayılmasına bağlı)
• Sarılıq (xərçəngin qaraciyərə yayılması səbəbindən)
• Xərçəngin limfa düyünlərinə yayılması səbəbindən dəri altındakı düyünlər
• Kürək ağrısı, bud-çanaq ağrısı və ya ümumi sümük ağrısı (sümük metastazlarına bağlı)

Aşağı riskli xəstələr üçün mühüm fayda göstərilməsə də, çox siqaret çəkənlər üçün aşağı dozalı tomoqrafiya ilə xərçəng skrininqininölüm nisbətlərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda biləcəyinə dair güclü sübutlar var.

Diaqnostika və müalicə

Şübhəli hallar varsa, kompüter tomoqrafiyası (BT) və ya PET-BT müayinəsi istənilir. Bu müayinələr daha ətraflı görüntü yaradır və şişin ölçüsünü, formasını və yerini üzə çıxara bilər.

Növbəti addım şişin bədxassəli (xərçəngli) olub-olmadığını və belədirsə, daşıdığı ağciyər xərçəngi alt növünü müəyyən etmək üçün biopsiya aparmaqdır. Biopsiya ilə götürülən toxuma nümunəsi mikroskop altında araşdırılır və genetik testlər tətbiq olunur.

Toplanmış məlumatlara əsasən daha sonra müalicə planı hazırlana bilər. Müalicə ağciyər xərçənginin mərhələsi və növündən, şişin genetik quruluşundan asılı olaraq üsulların kombinasiyasını ehtiva edir.

Ənənəvi müalicə formaları əməliyyat, şüalanma və kimyaterapiyadır:

• Əməliyyat: Erkən xərçəng aşkarlanarsa, əsas şişi tam çıxarmaq mümkün ola bilər.
• Radioterapiya: X şüaları xərçəng hüceyrələrinin DNA-sına təsir edərək hüceyrələri ölümə aparır, bu şəkildə şiş kiçildilir və ya məhv edilir.
• Kimyaterapiya: Venadaxili (venadan) yeridilən dərmanlar xərçəng hüceyrəsinin DNA-sı ilə qarşılıqlı təsirə girərək böyümə və yayılmalarının qarşısını alır.

Bununla yanaşı, radioterapiya və kimyaterapiya dərmanları sağlam hüceyrələrlə xərçəng hüceyrələrini yaxşı ayıra bilmir. Nəticədə sağlam hüceyrələr də bu müalicələrdən qismən zədələnir.

Bu ənənəvi müalicələrlə yanaşı yalnız xərçəng hüceyrələrinə hücum edən yeni dərmanlar daha əlçatan olur. Adətən daha az ciddi yan təsirlərə malikdirlər və yeni müalicə seçimləri kimi xəstələrin ömür müddətinə əhəmiyyətli töhfə verirlər.

Hədəfə yönəlmiş müalicələr, ağıllı dərmanlar: Bu dərmanlar xərçəng hüceyrələrinə xas müəyyən zülalları hədəfləyir. Bu zülallar anormal DNA dəyişikliklərindən qaynaqlanır və şişlərin genetik testi ilə müəyyən edilə bilər.

İmmunoterapiya: Xərçəng hüceyrələrinin səthindəki müəyyən zülallar immun hüceyrələrinin səthindəki müəyyən zülallarla qarşılıqlı təsirə girir. Bu, sanki saxta dost əlidir. Bu qarşılıqlı təsir xərçəng hüceyrələrinin immun sistemi tərəfindən zərərli kimi qavranılmasına mane olur. İmmunoterapiya dərmanları bu zülalların qarşılıqlı təsirini əngəlləyir, beləliklə xərçəng hüceyrələrinin maskası düşür və immun sistemi xərçəng hüceyrələrinə hücum etməyə çalışır.

Kür adlandırdığımız tam müalicə təəssüf ki, həmişə mümkün olmur. Bu halda şikayətləri yüngülləşdirmək, ağrını aradan qaldırmaq və mümkün olan ən yaxşı həyat keyfiyyətini təmin etmək üçün dəstəkləyici müalicə üsulları da var. Bu növ müalicələr ümumilikdə palliativ qayğı adlandırılır.

Ağciyər xərçəngi riskini necə azalda bilərəm?

Ağciyər xərçəngi xərçəngə bağlı ölümlərin aparıcı səbəbidir. Ağciyər xərçəngi üçün ən böyük risk amili mübahisəsiz tütün istifadəsidir. Buna görə ağciyər xərçəngi riskini azaltmağın ən yaxşı yolu siqaret çəkməmək və ya siqareti buraxmaqdır.

Əlaqəli mövzu:

- Bir zamanlar çox nadir rast gəlinən xəstəlik: ağciyər xərçəngi!