Aralıq Dənizi Pəhrizi və Baş-Boyun Xərçəngi

Baş və boyun xərçəngləri adətən baş və boyundakı nəmli selikli səthləri (məsələn, ağız, burun və boğaz) əhatə edir. Beyin, göz, qida borusu və qalxanabənzər vəzi ilə yanaşı baş dərisi, əzələlər və baş-boyun sümüklərinin xərçəngləri adətən bu kateqoriyaya daxil deyil. Siqaret, alkoqol və insan papilloma virusu (HPV) infeksiyasının baş-boyun xərçənglərinin ən mühüm 3 risk amili olduğunu deyə bilərik. Halların ən azı %75-i siqaret və alkoqol istifadəsindən qaynaqlanır; bununla yanaşı HPV-nin baş-boyun xərçənglərində əhəmiyyəti getdikcə artır. İnsan papilloma virusu (HPV) təkcə ABŞ-da hər il təxminən 14 milyondan çox insanı təsirləndirən, cinsi yolla və dəri təması ilə ötürülən virus infeksiyasıdır. Bütün HPV infeksiyalarının yarıya yaxını genital nahiyəni tutur və cinsi fəal insanların təxminən %80-i həyatının hansısa anında HPV infeksiyasına yoluxa və virusu yaya bilər. Cinsi əlaqə zamanı ağızın tərəfdaşın genital nahiyəsinə təması (oral seks) ilə HPV ağıza və boğaza keçə bilər. HPV tək virus deyil. Təxminən 200 növü var və bunların 30-40-ı insanda infeksiya yaradır.

Son tədqiqatlarda baş-boyun xərçənglərinin %25-inin, orofarinks (ağız boşluğu və udlaq) xərçənglərinin %60-ının HPV mənşəli olduğu göstərilmişdir.

Baş-boyun xərçəngləri və pəhriz əlaqəsi

Pəhriz amillərinin və bədən kütlə indeksinin (VKİ) baş-boyun xərçənglərində mühüm rol oynadığı düşünülür. Bəzi tədqiqatlarda artmış VKİ daha yüksək baş-boyun xərçəngi riski ilə əlaqələndirilmişdir. Lakin məhdud sayda tədqiqat pəhrizlə baş-boyun xərçəngi arasındakı əlaqəni araşdırmışdır.

Konservləşdirilmiş və duzlu qidalar baş-boyun xərçəngləri üçün risk amili kimi göstərilmişdir. Cənub-Şərqi Asiyada istifadə edilən betel bibərinin də güclü risk yaratdığı bilinməlidir.

Baş-boyun xərçəngi riskini azaltmaq üçün necə qidalanmalıyıq?

International Journal of Cancer jurnalında yüksək qida lifi istehlakının baş-boyun xərçəngləri riskini azaltdığı yayımlanmışdı (baxın: müvafiq məqalə barədə ətraflı şərhimiz).

Aralıq dənizi pəhrizi qida lifi ilə zəngin ən sağlam qidalanma forması hesab edilir. Aralıq dənizi tipli qidalanmanın baş-boyun xərçəngi riskini azaltmaqda təsirli ola biləcəyini düşünərək sizin üçün araşdırdıq. Tədqiqatlar adətən xəstələrin qidalanma vərdişlərini araşdırmaqla və qida istehlakı qeydləri tutmaqla aparılmışdır.

İtaliya və İsveçrədə hal-nəzarət tədqiqatı aparıldı. Tədqiqata baş-boyun xərçəngi diaqnozlu 768 xəstə və 2078 sağlam insandan ibarət nəzarət qrupu qatıldı. İştirakçıların əvvəlki 2 ildəki qidalanma vərdişləri və qida istehlakı soruşuldu. Nəticədə meyvə, tərəvəz, paxlalılar, balıq, təkdoymamış yağlar (zeytun və avokado yağı kimi), daha az süd və qırmızı ət istehlakının baş-boyun xərçəngi riskini azaltdığı aşkarlandı. Aralıq dənizi pəhrizinin müsbət təsiri daha gənc və siqareti tərgitmiş insanlarda daha güclü idi.

İtaliyada aparılan başqa tədqiqata baxaq. Bu tədqiqata diaqnoz qoyulmuş 500 xəstə və 433 nəfərlik nəzarət qrupu qatıldı. İştirakçıların əvvəlki bir ildə Aralıq dənizi pəhrizinə uyğunluğu, siqaret və alkoqol istifadəsi soruşuldu. Onlar 12 il izlənildi. Aralıq dənizi pəhrizi hər iki cinsdə bütün baş-boyun xərçəngi növlərinə qarşı qoruyucu təsir göstərdi. Artan yaş, siqaret, alkoqol və qırmızı ət istehlakının riski artırdığı görüldü. Tərəvəz, meyvə və paxlalıların istehlakı riski azaltmaqda rol oynadı. Tədqiqatın diqqətçəkən məqamı Aralıq dənizi pəhrizinin baş-boyun xərçəngi riskini azaltmaqla yanaşı ölüm göstəricilərini də %60 azaltması idi.

22 hal-nəzarət tədqiqatını araşdıran meta-analiz yüksək tərəvəz, meyvə və daha az qırmızı ət istehlakı ilə səciyyələnən Aralıq dənizi pəhrizinin baş-boyun xərçəngi riskini azaltdığını aşkar etdi. Digər tədqiqatlardakı kimi onun qoruyucu təsiri siqaret çəkənlərlə müqayisədə heç çəkməyənlərdə daha çox olmuşdur.

Qidaların baş-boyun xərçənginə təsir mexanizmi necədir?

Aralıq dənizi pəhrizində çoxsaylı faydalı mikroqida maddələri ilə zəngin tərəvəz və meyvələr tez-tez istehlak edilir. Taxıl, çərəzlər, paxlalılar, balıq və əsas yağ mənbəyi kimi zeytun yağı istifadə edilir. Qırmızı ət və süd məhsulları nisbətən azdır. Tədqiqatlarda tərəvəz və meyvələrin qoruyucu rolu C vitamini, E vitamini və flavonoidlərlə əlaqələndirilmişdir. Aralıq dənizi ölkələrində tez-tez istehlak edilən zeytun yağının olein turşusu, a-tokoferol və E vitamini kimi antioksidantlar ehtiva etməsi baş-boyun xərçənglərində müsbət təsirini göstərmişdir.

Balıq və qabıqlı dəniz məhsullarında bol olan omeqa-3 yağ turşularının laboratoriya siçanlarında şişin yaranmasını və böyüməsini azaltdığı görülmüşdür. Baş-boyun xərçənglərinə təsiri hələ dəqiq deyil. Bir çox tədqiqat balıq və qabıqlı dəniz məhsullarının riski azalda biləcəyini proqnozlaşdırır və sağlam pəhrizin bir hissəsi kimi istehlakını tövsiyə edir. Bununla yanaşı, son illərdəki çoxsaylı tədqiqatlar antioksidant və vitaminlərin əlavə kimi deyil, sağlam qidalanmanın bir hissəsi olaraq qidalarla təbii istehlak edildikdə arzu olunan sağlamlıq faydalarını göstərdiyini düşündürür.

Ətin nisbətən mənfi sayıla biləcək təsiri yağ turşusu tərkibi və nitritlərin, N-nitrozo birləşmələrinin, heterosiklik aminlərin və polisiklik aromatik karbohidrogenlərin mövcudluğu ilə əlaqələndirilmişdir.

Süd və süd məhsulları, taxıllar və şəkərlər kimi digər pəhriz komponentlərinin baş-boyun xərçənglərində rolu barədə məlumatlar hələ dəqiq deyil.

Baş-boyun xərçənginin rastgəlmə tezliyinin Şimali Avropa ilə müqayisədə Aralıq dənizi ölkələrində daha az olması da Aralıq dənizi pəhrizinin rolunu yaxşı izah edə bilər.

Bəs Amerika qitəsində vəziyyət necədir? Qidalanma vərdişləri və baş-boyun xərçənglərinin araşdırıldığı illərlə davam edən tədqiqat bizi məlumatlandıra bilər.

Amerika cəmiyyətində aparılan bu tədqiqat 10 il davam etmişdir. 494.967 insanın qida istehlak tezliyi alınaraq Aralıq dənizi pəhrizinə uyğunluğu araşdırılmışdır. Bu insanlar uzun müddət izlənmiş və zamanla baş-boyun xərçəngi inkişaf etdirib-etdirmədiklərinə baxılmışdır. Nəticədə 295.299 kişidən 1466-sında (%0.49), 199.668 qadından isə 402-sində (%0.20) baş-boyun xərçəngi bildirilmişdir.

Qida istehlakı qeydləri araşdırıldıqda hər iki cinsdə Aralıq dənizi pəhrizinə uyğunluqla baş-boyun xərçəngi riskinin azaldığı görüldü. Həmçinin bu pəhrizə uyğun qidalananların siqaret və alkoqol istifadə etməməyə meyilli olduğu görüldü. Bu, sağlam pəhriz qədər sağlam həyat amillərinin də riskə təsir etdiyini göstərir. Baş-boyun xərçəngləri cins və irq bərabərsizlikləri ilə səciyyələnir. Qadınlarla müqayisədə kişilər, ağdərililərlə müqayisədə afrikalı amerikalılar daha çox təsirlənir. Lakin cins və irq fərqlərini tam araşdırmaq üçün gələcəkdə daha çox tədqiqat lazımdır.

Xülasə və nəticə

Aralıq dənizi pəhrizinin bir çox xərçəng və xəstəliklərdə faydalı rolu var. Tədqiqatlarla baş-boyun xərçənginə müsbət təsirinin bir qədər də aydınlaşdığını deyə bilərik. Alkoqol və siqaret istifadəsinin baş-boyun xərçəngində ciddi risk yaratdığını gördük. Riski azaltmaq üçün ilk addım siqaret və alkoqolu tərgitməkdir. Həmçinin HPV infeksiyasının ötürülmə yollarına diqqət etmək və çox təsirli HPV vaksini etdirmək HPV ilə əlaqəli baş və boyun xərçəngi riskini azaldır. 12 iyun 2020-ci ildə ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) baş və boyun xərçənglərindən qorunmaq üçün doqquzvalentli HPV vaksini Gardasil-9-u təsdiqləmişdir. Sağlam pəhrizi mənimsəməyin, alkoqol və siqaret istifadə etməməyin idarə edilə bilən risk amilləri arasında olduğunu xatırlatmaq istəyirik. Bunlar həmçinin həyat boyu özünüzü daha yaxşı hiss etməyə və bədəninizin güclü qalmasına kömək edə bilər.