Bence-Jones proteini nədir? Adı haradan gəlir?

Bence-Jones proteini nədir?

Bence-Jones proteini anticisim istehsal edən ağ qan hüceyrələri olan plazma hüceyrələri tərəfindən hazırlanan kiçik bir zülaldır. Plazma hüceyrələrindən başlayan hematoloji xərçəng olan çoxsaylı miyeloması olan insanların əksəriyyətinin sidiyində bu zülal çox miqdarda olur.

Başqa sözlə, Bence-Jones zülalları immunoqlobulinin monoklonal sərbəst yüngül zəncirləridir.

Bence-Jones zülalı səviyyəsinin artması adətən xərçəng xəstəliyində müşahidə olunur. Sidikdə Bence-Jones zülalları çoxsaylı miyeloma diaqnozundan əlavə, Waldenstrom makroqlobulinemiyası, xroniki limfotik leykoz və digər B hüceyrəli xərçəngləri olan xəstələrdə də müşahidə edilir.

Bence-Jones zülalının adı haradan gəlir?

Bence-Jones zülalına adını verən Henry Bence Jones, 1813-cü ildə İngiltərənin Suffolk bölgəsində dünyaya gəldi. Bakalavr, magistr və tibb təhsilini Cambridge Universitetində tamamladı.

1845-ci ildə Dr. Bence Jones St. George Xəstəxanasında rezident həkim və müəllim kimi təyin edildi. Həmin il qəfil və davamlı döş qəfəsi ağrıları yaşayan Londonlu baqqal Thomas Alexander McBean-dən alınan sidik nümunəsini təhlil etməsi istənildi.

McBean-i müalicə edən həkim William MacIntyre vəziyyəti periferik ödem kimi qeyd etmişdi. Nefrotik sindromdan şübhələnən MacIntyre xəstənin sidiyini qızdırıb soyudaraq və nitrat turşusu əlavə edərək albumini çökdürməyə çalışdı. Nümunənin qızdırılması albuminin ayrılmasını təmin etdi, lakin nitrat turşusu əlavə edildikdə çöküntü yox oldu. Sidik şəffaflaşdı və 1-1,5 saat belə qaldı. Daha sonra nümunə yenidən qızdırıldıqda həll olan bərk, sarı bir maddəyə çevrildi.

Bu termolabilliyin səbəbini müəyyənləşdirə bilməyən Dr. MacIntyre sidik nümunəsini Dr. Bence Jones-a göndərdi. O da sonradan öz adını verəcəyi bu qızdırılıb çökdürülmüş zülalın albumindən fərqli bir zülal olduğu qənaətinə gəldi.

McBean 1846-cı ildə vəfat etdi və autopsiyada qabırğa sümüklərinin yumşaq və kövrək olduğu görüldü. Dr. Bence Jones sonradan sidikdəki tapıntılar barədə nəşr etdiyi 2 məqaləsində oxucularına hazırda çoxsaylı miyeloma kimi tanınan “mollities ossium” hallarında bu zülalı axtarmağı tövsiyə etdi.

“Bence-Jones protein” termini ilk dəfə Dr. Richard Fleischer tərəfindən 1880-ci ildə istifadə edildi. Sidikdəki tapıntıları vurğuladığı üçün Dr. Bence Jones zülalı kəşf edən şəxs kimi şərəfləndirildi.

Dr. Bence Jones 1873-cü ildə, 60 yaşında ürək çatışmazlığından vəfat etdi. Vəfatı elan edilərkən sonradan onun adını alan sidik zülalları üzərində apardığı tədqiqatlardan bəhs edilmədi.

Dr. Bence Jones-dan illər sonra, 1956-cı ildə Leonard Korngold və Rose Lipari çoxsaylı miyeloma xəstələrinin serumunda aşkarlandıqdan sonra Bence-Jones zülallarının monoklonal təbiətini kəşf etdilər.

*

Çoxsaylı miyelomanın müalicəsində gəlinən son nöqtə – Xülasə

Diaqnozun təsdiqlənməsi: Çoxsaylı miyeloması (MM) olan yeni xəstənin qiymətləndirilməsində ilk addım diaqnozu təsdiqləməkdir, çünki miyelomanın premalign mərhələləri, yəni əhəmiyyəti qeyri-müəyyən monoklonal qammopatiya (MGUS) və smoldering çoxsaylı miyeloma (SMM) asanlıqla səhvən MM kimi diaqnozlaşdırıla bilər.

• SMM-nin idarə olunması risk təsnifatından asılıdır.
• Əsas plazma hüceyrəsi pozğunluğuna və ya miyelomanı müəyyənləşdirən digər biomarkerlərə aid edilə bilən son orqan zədələnməsi olan xəstələrin müalicəyə ehtiyacı vardır.
• MM-si təsdiqlənmiş bütün xəstələr dərhal müalicəyə başlamalıdır. Effektiv müalicə olmadan simptomatik xəstələrin gözlənilən ömrü bir ildən azdır.

Risk təsnifatı: Xüsusi translokasiyalar və müəyyən digər testlər üçün flüoressent in situ hibridləşmə (FISH) nəticələrinə əsasən hallar risk təbəqələrinə ayrılır. Bu risk təsnifatının mühüm proqnostik dəyəri vardır və həmçinin ilkin ​​müalicənin seçiminə istiqamət verməyə kömək edir.

• Yüksək riskli miyeloma: FISH ilə t(4;14), t(14;16), t(14;20), del17p13 və ya 1q əlavə olunması göstərilən xəstələri, laktat dehidrogenazası (LDH) yuxarı həddin ≥2 qatı olanları və birincili plazma hüceyrəli leykoz xüsusiyyətlərinə malik olanları əhatə edir.
• Standart riskli miyeloma: Yüksək riskli sitogenetik anomaliyaların və ya xüsusiyyətlərin heç biri olmayan xəstələri əhatə edir. Buraya trisomiya, t(11;14) və t(6;14) olan xəstələr daxildir.

Nəqlə uyğunluğun müəyyənləşdirilməsi: Bütün xəstələr nəqlsiz strategiyalarla müqayisədə həm hadisəsiz, həm də ümumi sağqalımı uzatdığı görülən autoloji hematopoetik hüceyrə nəqlinə (HCT) uyğunluğu müəyyənləşdirmək üçün qiymətləndirilir. HCT-yə uyğunluq müəssisələr arasında fərqlənir. Təlimatlar təqdim olunsa da, uyğunluq risk-fayda qiymətləndirilməsini və xəstənin ehtiyac və istəklərini nəzərə almalıdır.

HCT-yə uyğun xəstələr sümük iliyində və periferik qanda şiş hüceyrələrinin sayını azaltmaq, simptomları yüngülləşdirmək və son orqan zədələnməsini azaltmaq üçün kök hüceyrə toplanmasından üç-dörd ay əvvəl induksiya müalicəsi alırlar. Kök hüceyrə toplanmasından sonra bərpanı izləyərək xəstələr birbaşa autoloji HCT-yə keçə bilər (erkən nəql strategiyası) və ya adətən induksiya üçün istifadə edilən rejimlə müalicəyə davam edə, autoloji HCT-ni ilk residivə qədər saxlaya bilərlər (gecikdirilmiş nəql strategiyası).

Standart riskli miyelomada müalicəyə yanaşma: Standart riskli MM-nin müalicəsi HCT-yə uyğunluqdan və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır.

• HCT-yə uyğun olan standart riskli MM xəstələri kök hüceyrə toplanmasından əvvəl üç-dörd ay ərzində üçlü rejimlə müalicə edilir.
  • Kök hüceyrə toplanmasından sonra təkcə kimyaterapiya və ya allogen HCT (Grade 1B) əvəzinə erkən və ya gecikdirilmiş autoloji HCT tövsiyə olunur.
  • Erkən və gecikdirilmiş nəql strategiyalarını qiymətləndirən tədqiqatlar oxşar sağqalım göstəriciləri nümayiş etdirmişdir, buna görə əksər xəstələr üçün hər iki seçim məqbuldur. Qərar xəstənin seçimi, yaşı, ilkin kimyaterapiyaya cavabı və dözümlülüyü, eləcə də logistika amilləri nəzərə alınaraq fərdiləşdirilir. Daha əhəmiyyətlisi, nəqli təxirə salmağı seçən xəstələrdə gələcəkdə onları nəqlə yararsız edən bir hadisə və ya ağırlaşma baş verə bilər.
  • Erkən nəqllə davam edənlərə nəqldən sonra ən azı iki il saxlayıcı müalicə təklif olunur. HCT-ni ilk residivə qədər təxirə salmağı seçənlər ümumilikdə 8 ilə 12 dövr üçlü müalicəni, ardınca isə residivə qədər lenalidomid əsaslı saxlayıcı müalicəni tamamlayırlar.
• HCT-yə uyğun olmayan əksər xəstələr üçün 8 ilə 12 dövr ərzində bortezomib əsaslı üçlü rejim, ardınca lenalidomid əsaslı saxlayıcı müalicə tövsiyə olunur. Zəif və üçlü müalicəyə namizəd olmadığı düşünülən xəstələrdə 9 dövrdən sonra tək agent lenalidomidə keçidlə birlikdə lenalidomid və aşağı dozalı deksametazonla ikili müalicə tövsiyə olunur.

Yüksək riskli miyeloma: Yüksək riskli MM xəstələri bütün ənənəvi müalicə seçimlərində uğursuz nəticə əldə etdiklərindən, yeni terapevtik strategiyaları araşdıran klinik tədqiqatda iştiraka təşviq edilməlidirlər. Klinik tədqiqatdan kənarda məlumatlar məhduddur və mütəxəssislər yanaşmalarında fərqlənirlər. Nəqlə uyğun xəstələr üçün induksiya müalicəsindən sonra erkən autoloji HCT və proteazom inhibitoru əsaslı saxlayıcı müalicə tövsiyə olunur. Nəqlə uyğun olmayan xəstələrə 8 ilə 12 dövr üçlü əsaslı induksiya müalicəsi, ardınca proteazom inhibitoru əsaslı saxlayıcı müalicə təklif olunur.

Tamamlayıcı müalicə: Bədxassəli klona yönəlmiş müalicəyə əlavə olaraq, MM xəstələrinin əksəriyyətinin idarə olunması skelet hadisələrinin, böyrək zədələnməsinin, infeksiyaların və trombozun tezliyini azaltmaq üçün profilaktik tədbirləri əhatə edir. MM xəstələrində hiperkalsemiya, anemiya və neyropatiyanın idarə olunması üçün də xüsusi müdaxilələr tələb oluna bilər.

Cavabın qiymətləndirilməsi: Xəstələr xəstəliklərinin müalicəyə necə cavab verdiyini müəyyən etmək üçün hər müalicə dövründən əvvəl qiymətləndirilməlidir.

Residivləşən xəstəlik: Residivləşən və ya refrakter MM adətən rutin müşahidə zamanı müəyyən edilir. Müalicə əvvəlki müalicəyə, cavaba və xəstəliyin əvvəlki agentlərə həssas və ya davamlı olma ehtimalına görə fərdiləşdirilir.