Çəhrayı Oktyabr 2024 – Süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlandırma ayında maraq doğuran 14 sual və cavabları

Çəhrayı Oktyabr

Süd vəzi xərçəngi dünyada qadınlarda ən çox diaqnoz qoyulan xərçəng növüdür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) görə 2022-ci ildə dünyada təxminən 2,3 milyon qadına süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulub və 685 mindən çox qadın bu xəstəlikdən vəfat edib. Bu göstəricilər hər il süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlandırma kampaniyalarının nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlandırma ayı (Çəhrayı Oktyabr) çərçivəsində həm xəstəliyin səbəbləri, həm erkən diaqnozun əhəmiyyəti, həm də müalicə seçimləri haqqında məlumat vermək qadınların həyatına töhfə verməkdə mühüm rol oynayır.

Erkən diaqnoz üçün skrininq göstəriciləri hələ də arzuolunan səviyyədə deyil. Dünyada qadınlar arasında ən çox rast gəlinən xərçəng olmasına baxmayaraq, mamoqrafiya və digər skrininq üsulları sayəsində süd vəzi xərçəngindən ölüm göstəricilərini 40%-ə qədər azaltmaq mümkündür. ABŞ-də 2021-ci ilin məlumatlarına görə 50-74 yaşlı qadınların təxminən 76%-i son iki ildə mamoqrafiya skrininqindən keçib. Türkiyə-də isə süd vəzi xərçəngi skrininqi göstəriciləri OECD hesabatlarına görə daha aşağıdır. 50-69 yaşlı qadınların təxminən 35%-i son iki ildə mamoqrafiya etdirib. 

2024-cü ildə də məlumatlandırma kampaniyaları davam edərkən hər qadının süd vəzi xərçənginin müalicəsindəki irəliləyişləri başa düşməsi, şəxsi və ailəvi risklərini bilməsi və müntəzəm müayinələrlə erkən diaqnoz imkanlarından faydalanması hədəflənir.

Dost ol, dostuna xatırlat!

"Dost ol, dostuna xatırlat!" kampaniyası süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlılığı artırmağa yönəlmiş təşəbbüsdür və qadınları müntəzəm süd vəzi xərçəngi skrininqindən keçməyə təşviq etməyi hədəfləyir. Sevdiklərinizlə süd vəzi xərçəngi haqqında danışmaq və onları skrininqə təşviq etmək həyatlarına çox mühüm töhfə verə bilər. Cəmi bir neçə dəqiqəlik xatırlatma və ya qəbul vaxtı təyin etməyə kömək böyük fərq yarada bilər. Kampaniyamıza qoşulun və siz də dostunuza süd vəzi xərçəngi skrininqindən keçməyi xatırladın. Birlikdə atılan kiçik addım böyük nəticələr verə bilər!

Süd vəzi xərçəngi haqqında ən çox verilən suallar və cavabları

Sual 1: Süd vəzi xərçəngi dünyada nə qədər geniş yayılıb?

Cavab: 2022-ci ildə dünyada təxminən 2,3 milyon qadına yeni süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulub. Süd vəzi xərçəngi qadınlar arasında ən çox rast gəlinən xərçəng növü olmaqla yanaşı, dünyada ağciyər xərçəngindən sonra ən çox diaqnoz qoyulan ikinci xərçəngdir. Lakin erkən diaqnoz və inkişaf etmiş müalicə imkanları sayəsində sağqalım göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Məsələn, süd vəzi xərçəngi erkən mərhələdə aşkarlandıqda 5 illik sağqalım göstəricisi 99%-ə qədər yüksəldiyi halda, bütün mərhələlər nəzərə alındıqda bu göstərici 90%-ə çatır.

Sual 2: Süd vəzi xərçəngi riskini artıran amillər hansılardır?

Cavab: Süd vəzi xərçəngi riskini artıran iki əsas amil qadın olmaq və yaşlanmaqdır. Bundan əlavə, ailədə süd vəzi xərçəngi tarixçəsi, erkən yaşda aybaşının başlaması, gec menopauza, heç övlad sahibi olmamaq və ya gec yaşda doğuş kimi reproduktiv amillər də riski artırır. Həmçinin həddindən artıq alkoqol qəbulu, siqaret çəkmək, menopauzadan sonra çəki artımı və piylənmə kimi həyat tərzi amilləri də süd vəzi xərçəngi riskini yüksəldə bilər.

Sual 3: Süd vəzi xərçəngi necə erkən aşkar edilir?

Cavab: Süd vəzi xərçənginin erkən diaqnozu üçün tövsiyə olunan ən təsirli üsul müntəzəm mamoqrafiya etdirməkdir. 2024-cü ildə ABŞ-nin Profilaktik Xidmətlər üzrə İşçi Qrupu (USPSTF) bütün qadınların 40 yaşından başlayaraq hər iki ildən bir süd vəzi xərçəngi skrininqindən keçməsini tövsiyə edir. Bu yeni tövsiyə qadınların süd vəzi xərçəngindən ölüm riskini azaltmaq məqsədi daşıyır. Əvvəllər 40-lı yaşlardakı qadınlara skrininqə başlamaq qərarını həkimləri ilə fərdi şəkildə vermək tövsiyə olunurdu. Yeni təlimatda isə bütün qadınların 40 yaşından skrininqə başlaması tövsiyə edilir.

Sual 4: Süd vəzi xərçəngi riskimi azaltmaq üçün nə edə bilərəm?

Cavab:  Süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaq üçün sağlam həyat tərzi seçmək olduqca təsirlidir. Tədqiqatlar həyat tərzindəki müsbət dəyişikliklərin süd vəzi xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda biləcəyini göstərir. Sağlam qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik və ideal çəkinin qorunması süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaqda çox vacibdir. Məsələn, çəki itirmək və artıq çəkidən yayınmaq orqanizmdə estrogen səviyyəsini aşağı salaraq süd vəzi xərçəngi riskini azalda bilər. Artıq piy toxuması estrogen səviyyəsini artıraraq süd vəzi xərçəngi riskini yüksəldə bilər. Həmçinin siqaret və alkoqol istifadəsi süd vəzi xərçəngi riskini artıran digər mühüm amillərdir.

Aralıq dənizi pəhrizi: Tədqiqatlar Aralıq dənizi pəhrizinin süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaqda olduqca təsirli olduğunu göstərir. Bu pəhrizin əsas elementləri zeytun yağı, təzə tərəvəz və meyvələr, tam taxıllar, paxlalılar, balıq və çərəzlərdir. Aralıq dənizi pəhrizinə əməl edən qadınlarda süd vəzi xərçəngi riskinin 30%-ə qədər azaldığı bildirilib. Həmçinin Aralıq dənizi pəhrizi bədən çəkisini idarə etməyə kömək edir və orqanizmdə insulin və estrogen səviyyələrini tənzimləyərək xərçəng riskini azaldır.

Alkoqol qəbulu: Alkoqol qəbulu süd vəzi xərçəngi riskini artıran amillər arasındadır. Gündə 1 porsiya alkoqol qəbulu süd vəzi xərçəngi riskini 7% artıra bilər. Buna görə alkoqol qəbulunun məhdudlaşdırılması və ya tam dayandırılması tövsiyə olunur.

Müntəzəm məşq: Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli məşq süd vəzi xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Tədqiqatlar müntəzəm fiziki aktivliyin süd vəzi xərçəngi riskini 20-30% azaltdığını göstərir.

Ana südü ilə qidalandırma: Tədqiqatlar ana südü ilə qidalandırmanın süd vəzi xərçəngi riskini azaltdığını göstərib. Uşağını əmizdirən qadınlarda süd vəzi xərçəngi riskinin 4% ilə 5% azaldığı müəyyən edilib. Xüsusilə uzunmüddətli əmizdirmənin (6 ay və daha çox) riski daha da azaltdığı bildirilir.

Sual 5: Süd vəzi xərçəngi haqqında ən çox yayılmış yanlış təsəvvürlər hansılardır?

Cavab: "Hər 8 qadından biri süd vəzi xərçənginə tutulacaq" ifadəsi çox vaxt yanlış başa düşülür. Bu cümlə hər 8 qadından birinin həyatının hər hansı dövründə süd vəzi xərçənginə tutulma riski olduğunu nəzərdə tutur. Lakin bu, hər il 8 qadından birinin süd vəzi xərçəngi olacağı demək deyil. Əslində süd vəzi xərçəngi riski yaşdan asılı olaraq artır. Məsələn, gənc qadınlarda süd vəzi xərçənginə tutulma ehtimalı daha aşağıdır, lakin yaş artdıqca bu risk əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Buna görə ömürboyu risk anlayışı müəyyən yaş aralığındakı illik risklə qarışdırılmamalıdır.

Süd vəzi xərçəngi yalnız qadınlara təsir edən xəstəlik deyil; kişilərdə də nadir hallarda müşahidə olunur. Kişilərdə süd vəzi xərçəngi hallarının payı çox aşağı olsa da, hər 100 qadına qarşılıq 1 kişinin bu xərçəngə tutulma riski var. Kişilərdə süd vəzi xərçəngi adətən qadınlardakı qədər diqqət çəkmədiyindən daha gec diaqnoz qoyula bilər və bu da müalicə prosesini çətinləşdirə bilər.

Digər geniş yayılmış yanlış təsəvvür süd vəzi xərçənginin yalnız ailə tarixçəsi olan insanlarda yarandığıdır. Halbuki süd vəzi xərçənginə tutulan qadınların təxminən 80%-ində ailədə bu xəstəliyin tarixçəsi yoxdur. Ailə tarixçəsi mühüm risk amili olsa da, süd vəzi xərçənginə səbəb ola biləcək bir çox müxtəlif amil mövcuddur. Yaş, genetik amillər, hormonlar, ətraf mühit təsirləri və həyat tərzi süd vəzi xərçənginin yaranmasında rol oynayır.

Nəhayət, bəzi insanlar yalnız kütlə hiss etdikdə və ya əlamətlər yarandıqda mamoqrafiya etdirməli olduqlarını düşünürlər. Halbuki süd vəzi xərçəngi çox vaxt əlamətlər yaranmazdan əvvəl mamoqrafiya ilə aşkar edilə bilər. Buna görə müntəzəm mamoqrafiya skrininqi xəstəliyin erkən mərhələdə aşkarlanması üçün çox vacibdir.

Sual 6: Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra nə edilməlidir?

Cavab: Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş şəxslər üçün müalicə planı xərçəngin mərhələsi, növü və pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə əsasən müəyyən edilir. Müalicə seçimlərinə cərrahi müdaxilə, kimyaterapiya, hədəfli dərmanlar, immunoterapiya, radioterapiya və hormon müalicəsi daxildir. Hədəfli dərmanlar və immunoterapiya kimi qabaqcıl üsullar da xərçəngin müalicəsində mühüm irəliləyişlər yaradıb.

Sual 7: Süd vəzi xərçəngi olan birinə necə dəstək ola bilərəm?

Cavab: Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş şəxsə dəstək olmaq onun bu çətin dövrü daha asan keçirməsinə kömək edə bilər. Rutin müayinələrini xatırlatmaq, mamoqrafiya qəbuluna birlikdə getmək, emosional dəstək vermək və sağlamlıq haqqında düzgün məlumatlara çıxışına kömək etmək bu prosesdə böyük fərq yarada bilər.

• Əlaqəli mövzu:  Xərçəng xəstələrinə nə deyilməli və nə deyilməməlidir?

Sual 8: Süd vəzi xərçəngindən sonra cinsi həyata necə təsir olunur?

Cavab: Süd vəzi xərçənginin müalicəsi hormon səviyyələrini dəyişə və cinsi həyata mənfi təsir göstərə bilər. Fiziki narahatlıq, süd vəzisində həssaslıq və ya hissiyyatsızlıq, psixoloji təsirlər və müalicənin yan təsirləri bu prosesi çətinləşdirə bilər. Lakin çanaq dibi məşqləri, vaginal nəmləndiricilər və psixoloji dəstək bu dövrdə kömək edə bilər.

Sual 9: Sıx süd vəzi nədir və süd vəzi xərçəngi riskinə necə təsir edir?

Cavab: Sıx süd vəzi süd vəzi toxumasının sıx olması deməkdir və süd vəzi xərçəngi riskini artırır. Sıx toxuma mamoqrafiyada xərçəngli toxumaların aşkarlanmasını çətinləşdirə bilər, çünki həm sıx toxuma, həm də şişlər mamoqrafiyada ağ görünür. Sıx süd vəzi qadınların 50%-ində müşahidə olunur. Lakin sıx süd vəzisi olan qadınlar mamoqrafiya skrininqini davam etdirməlidir. Bu qadınlara həkimləri əlavə görüntüləmə üsulları (ultrasəs və ya maqnit rezonans görüntüləmə - MRG) tövsiyə edə bilər.

Sual 10: Süd vəzi xərçəngi diaqnozundan sonra digər süd vəzisi ilə nə olacaq? Digər süd vəzi üçün risklər hansılardır? Hər iki süd vəzisi çıxarılmalıdırmı?

Cavab: Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra digər süd vəzi üçün risklər və onunla bağlı görülməli tədbirlər bir çox amildən asılıdır. Bunlar şəxsin ümumi sağlamlığı, genetik meyilliliyi, xərçəngin növü və mərhələsi ilə əlaqəlidir.

Digər süd vəzi üçün risklər:  Süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş qadında digər süd vəzi (kontralateral süd vəzi) üçün risk artımı ola bilər. Lakin bu risk müxtəlif amillərə görə dəyişir:

• Genetik meyillilik: BRCA1 və ya BRCA2 kimi gen mutasiyaları olan qadınlarda ikinci süd vəzisində xərçəngin yaranma riski yüksəkdir. Bu mutasiyaları daşıyan qadınlarda ikinci süd vəzi xərçənginin yaranma ehtimalı 40% ilə 60% arasında dəyişə bilər. Bununla yanaşı, irsi süd vəzi xərçəngi riskini artıran başqa genetik mutasiyalar da var. TP53, PTEN, PALB2 və CHEK2 kimi genlərdəki mutasiyalar da süd vəzi xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıran digər genetik dəyişikliklərdir.

• Yaş və xərçəngin tipi: Süd vəzi xərçəngi erkən yaşda aşkar edilibsə və ya hormon reseptorları müsbət deyilsə, digər süd vəzisində xərçəngin yaranma riski daha yüksək ola bilər.

• Xərçəngin alt növü: Xüsusilə üçlü mənfi süd vəzi xərçəngi kimi daha aqressiv növlərdə digər süd vəzisində xərçəngin yaranma riski arta bilər. Lakin aşağı riskli və yavaş böyüyən hormon reseptoru müsbət xərçəng növlərində bu risk daha aşağı ola bilər.

Hər iki süd vəzisi çıxarılmalıdırmı?  Hər iki süd vəzisinin çıxarılması (bilateral mastektomiya) çətin qərardır və hər pasiyentə uyğun olmaya bilər. Bu cür cərrahi əməliyyat adətən yüksək risk qruplarında, xüsusilə genetik mutasiya daşıyan qadınlara tövsiyə olunur. Lakin hər halda zəruri olmaya bilər.

• Kimlər üçün uyğundur? Xüsusilə BRCA1 və ya BRCA2 mutasiyası daşıyan qadınlarda xərçəngin təkrarlanma və ya digər süd vəzisində yeni xərçəngin yaranma riskini azaltmaq üçün hər iki süd vəzisinin çıxarılması nəzərdən keçirilə bilər. Bu cür qoruyucu (profilaktik) mastektomiya riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Tədqiqatlar hər iki süd vəzisinin çıxarılmasının bu yüksək risk qrupunda süd vəzi xərçəngi riskini 90%-ə qədər azalda biləcəyini göstərir.

• Fayda və risklər: Hər iki süd vəzisinin çıxarılması xərçəng riskini ciddi dərəcədə azalda bilsə də, böyük cərrahi prosedurdur və fiziki-emosional sağalma dövrü uzun ola bilər. Buna görə hər pasiyent öz risk amillərini qiymətləndirən hərtərəfli məsləhət almalıdır.

Sual 11: Süd vəzi xərçəngi nə qədər sürətlə böyüyür və yayılır?

Cavab:  Süd vəzi xərçənginin böyümə və yayılma sürəti bir çox amildən asılı olaraq dəyişir. Bunlara xərçəngin alt növü, pasiyentin yaşı, hormon reseptoru statusu, şişin genetik xüsusiyyətləri və ümumi sağlamlıq vəziyyəti daxildir. Süd vəzi xərçənginin əksər növləri yavaş böyüməyə meyillidir, yəni şişlərin ölçüsü müəyyən müddətdə daha yavaş artır. Lakin bəzi daha aqressiv növlər, xüsusilə üçlü mənfi süd vəzi xərçəngi və ya HER2 müsbət süd vəzi xərçəngi daha sürətli böyüməyə və yayılmağa meyilli ola bilər.

Süd vəzi xərçənginin nə qədər sürətlə yayılması da xərçəngin növü və mərhələsinə görə dəyişir. Adətən şiş limfa düyünlərinə yayılmazdan əvvəl 2-3 santimetr ölçüyə çatır, lakin bəzi şişlər daha kiçik olduqda belə limfa düyünlərinə və ya bədənin digər hissələrinə yayıla bilər. İltihabi süd vəzi xərçəngi kimi bəzi aqressiv süd vəzi xərçəngi növlərinin daha sürətli yayılma potensialı var və hətta erkən mərhələdə geniş sahəyə yayıla bilər.

Xərçəngin bədənə yayılması (metastaz) adətən əvvəlcə qoltuqaltı limfa düyünlərinə baş verir. Lakin daha irəli mərhələlərdə ağciyərlər, qaraciyər, sümüklər və beyin kimi uzaq orqanlara da yayıla bilər. Bu prosesdə xərçəngin nə qədər sürətlə böyüyüb yayılması pasiyentin müalicəsinə nə qədər erkən başlanması ilə birbaşa əlaqəlidir.

Sual 12: Süd vəzi xərçənginin müalicəsində kimyaterapiya həmişə lazımdırmı?

Cavab: Hər süd vəzi xərçəngi pasiyentinin kimyaterapiyaya ehtiyacı olmur. Bu gün genomik testlər süd vəzi xərçəngi olan pasiyentlərin təkrarlanma riskini müəyyənləşdirərək kimyaterapiya alıb-almamalı olduqlarını göstərir. Xüsusilə erkən mərhələli, hormon reseptoru müsbət və HER2 mənfi süd vəzi xərçəngi olan pasiyentlərin 70%-ində kimyaterapiyaya ehtiyac olmadığı müəyyən edilib. Bu pasiyentlər yalnız hormonları susduran müalicə ilə müalicə oluna bilər.

Sual 13: İrsi süd vəzi xərçəngi nədir və kimlər risk altındadır?

Cavab: İrsi süd vəzi xərçəngi genetik mutasiyalarla nəsildən-nəslə ötürülən genetik dəyişikliklər nəticəsində yaranır. Bütün süd vəzi xərçənglərinin təxminən 10%-i irsidir. İrsi süd vəzi xərçənglərinin təxminən 5-10%-i BRCA1 və BRCA2 kimi müəyyən genlərdəki mutasiyalardan qaynaqlanır. Bu mutasiyalar süd vəzi xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Məsələn, BRCA1 mutasiyası daşıyan qadınlarda ömürboyu süd vəzi xərçənginə tutulma riski 50-85% arasında dəyişdiyi halda, BRCA2 mutasiyası daşıyanlar üçün bu risk 40-70% təşkil edir.

Keyfiyyətə nəzarət və aşkarlama üsulları: İrsi süd vəzi xərçəngi riski daşıyan şəxslər adətən ailədə süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi tarixçəsinin güclü olduğu hallarda müəyyən edilir. Ailədə erkən yaşda (məsələn, 40 yaşından əvvəl) süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş şəxslərin olması, birdən çox ailə üzvündə süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi, kişilərdə süd vəzi xərçəngi tarixçəsi, BRCA1 və ya BRCA2 kimi mutasiyaların mövcudluğu irsi süd vəzi xərçəngi şübhəsini artırır.

Bu hallarda genetik testlərlə şəxsin həmin mutasiyaları daşıyıb-daşımadığı müəyyən edilə bilər. Genetik testlər pasiyentin şiş toxuması və ya qan nümunəsi üzərində aparılır və BRCA1, BRCA2 və ya süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəli digər genlərdəki mutasiyalar araşdırılır.

Kimlər genetik test etdirməlidir? Genetik test tövsiyə olunan şəxslər adətən aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik ola bilər:

• Ailədə birinci dərəcəli qohumlarda (ana, bacı, ata, qardaş) süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi tarixçəsi varsa,
• Ailədə kişidə süd vəzi xərçəngi tarixçəsi varsa,
• Gənc yaşda (məsələn, 40 yaşından əvvəl) süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulmuş şəxslər varsa,
• Eyni şəxsdə həm süd vəzi, həm yumurtalıq xərçəngi müşahidə olunubsa,
• Ailədə birdən çox nəsildə süd vəzi xərçəngi halları varsa,
• Üçlü mənfi süd vəzi xərçəngi kimi daha aqressiv növlər mövcuddursa.

Riskin azaldılması üsulları: İrsi süd vəzi xərçəngi riski daşıyan şəxslər üçün bəzi profilaktik tədbirlər və izləmə üsulları var. Bu şəxslərə:

1. Müntəzəm və erkən yaşda skrininq: Yüksək risk qrupundakı qadınlar üçün mamoqrafiya və ya maqnit rezonans görüntüləmə (MRG) ilə skrininq proqramlarına 25-30 yaşlarında başlamaq olar.

2. Riski azaldan cərrahiyyə (profilaktik mastektomiya): Yüksək risk daşıyan qadınlarda hər iki süd vəzisinin qoruyucu məqsədlə çıxarılması süd vəzi xərçənginin yaranma riskini 90%-dən çox azalda bilər. Bu prosedur Angelina Jolie-nin də etdirdiyi və dünyada diqqət çəkən qoruyucu tədbir kimi tanınır.

3. Riski azaldan dərmanlar (kimyəvi profilaktika): Xüsusilə tamoksifen kimi dərmanlar süd vəzi xərçənginin yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

4. Genetik məsləhət: İrsi süd vəzi xərçəngi riski daşıyan şəxslər genetik məsləhət alaraq öz risklərini daha yaxşı başa düşə, izləniləcək müalicə və ya profilaktik addımlar barədə məlumatlı qərarlar verə bilər.

Sual 14: Süd vəzi xərçəngində biomarker (genetik və genomik) testləri hansı pasiyentlərə aparılmalıdır?

Cavab: Genetik və genomik testlər süd vəzi xərçəngi pasiyentlərində müalicə qərarlarını fərdiləşdirməyə kömək edən mühüm vasitələrdir. Bu testlər xərçəngin təkrarlanma riskini, şişin bioloji xüsusiyyətlərini və müalicəyə cavab ehtimalını müəyyənləşdirməkdə mühüm rol oynayır. Ümumilikdə bu testlər üç əsas kateqoriyaya ayrılır: irsi genetik testlər, genomik biomarker testləri və xərçəngin təkrarlanma balı testləri.

İrsi genetik testlər (germinal xətt testləri): İrsi genetik testlər şəxsin qanında və ya ağız suyunda aparılan testlərdir və müəyyən gen mutasiyalarının xərçəng riskini artırıb-artırmadığını müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Bu testlər, xüsusilə BRCA1, BRCA2 və digər irsi xərçəng genlərində aparılan analizlərlə pasiyentin ailəvi genetik meyilliliyini üzə çıxarır. Testlər xüsusilə ailə tarixçəsi olan qadınlara və gənc yaşda süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulanlara tövsiyə edilir.

Şişin genomik testləri (NGS - Növbəti nəsil sekvensləmə):  Genomik testlər şişin biologiyasını daha yaxından anlamaq üçün istifadə olunur və adətən şişdən götürülmüş toxuma nümunələri ilə aparılır. Şiş toxumasını əldə etmək mümkün olmadıqda qanla da aparıla bilər. Bu testlər şişdəki genetik dəyişiklikləri (mutasiyalar, amplifikasiyalar, delesiyalar və s.) üzə çıxarır və pasiyentin hansı müalicələrə (məsələn, hədəfli müalicələrə) cavab verə biləcəyini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Genomik testlər xüsusilə hədəfli dərmanlar və immunoterapiya üçün uyğun biomarkerləri araşdırmaq məqsədi daşıyır.

• Kimlərə aparılır?

  • Hormon reseptoru müsbət, HER2 mənfi süd vəzi xərçəngi olan pasiyentlərdə müalicə seçimlərini müəyyənləşdirmək üçün.
  • Metastatik və ya irəli mərhələli süd vəzi xərçəngi olan pasiyentlərdə hədəfli müalicə və ya immunoterapiyaya uyğunluğu müəyyənləşdirmək üçün.
  • Əvvəlki müalicələrə cavab verməyən pasiyentlərdə yeni müalicə seçimlərini qiymətləndirmək üçün.

• Nümunələr:

  • NGS panel testləri: Genomik testlərlə şişlərdə PIK3CA, AKT1, PTEN kimi gen mutasiyaları aşkar edilərək hədəfli müalicələr planlaşdırıla bilər. Məsələn, PIK3CA mutasiyası olan pasiyentlərə alpelisib (PI3K inhibitoru) kimi müalicələr tövsiyə oluna bilər.
  • İmmunoterapiya biomarker testləri: PD-L1 ekspressiyası, TMB (şişin mutasiya yükü) və MSI kimi immunoterapiya biomarkerləri immunoterapiyaya cavab verə biləcək pasiyentləri müəyyən edir. İrəli mərhələli süd vəzi xərçəngi olan bəzi pasiyentlərdə immunoterapiyanın təsirli olub-olmayacağını anlamaq üçün bu biomarkerlər təhlil edilir.

Xərçəngin təkrarlanma balı testləri (təkrarlanma riski balı testləri):  Bu testlər xüsusilə erkən mərhələli süd vəzi xərçəngi pasiyentlərində xərçəngin təkrarlanma riskini və müalicə seçimlərini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Adətən pasiyentin kimyaterapiya alıb-almayacağını müəyyən etmək üçün aparılır. Şiş toxuması üzərində aparılan bu testlər xərçəngin bioloji davranışını və təkrarlanma ehtimalını üzə çıxarır.

• Kimlərə aparılır?
  • Erkən mərhələli, hormon reseptoru müsbət, HER2 mənfi və limfa düyünü metastazı olmayan süd vəzi xərçəngi pasiyentlərinə.
  • Bu pasiyentlərdə kimyaterapiyanın lazım olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün.
• Ən geniş istifadə olunan testlər:
  • Oncotype Dx: 21 genin analizinə əsaslanan bu test xərçəngin təkrarlanma riskini müəyyənləşdirir və kimyaterapiya ehtiyacını qiymətləndirir. Oncotype balı aşağı olduqda pasiyentə kimyaterapiya verilmir; yüksək olduqda kimyaterapiya tövsiyə edilə bilər.
  • MammaPrint: 70 genin analizinə əsaslanan bu test xüsusilə erkən mərhələli süd vəzi xərçəngi olan pasiyentlərdə təkrarlanma riskini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Aşağı riskli pasiyentlərə kimyaterapiya tətbiq olunmaya bilər.
  • EndoPredict və Prosigna: Bu testlər süd vəzi xərçənginin biologiyasını təhlil edərək hormon müalicəsindən sonrakı uzunmüddətli təkrarlanma riskini qiymətləndirir və müalicə qərarlarına istiqamət verir.

Nəticə

Süd vəzi xərçəngi barədə məlumatlandırma ayı qadınların öz risklərini anlaması və müntəzəm skrininqin həyat xilas edən əhəmiyyətini dərk etməsi üçün fürsətdir. Yeni skrininq təlimatları ilə 40 yaşından süd vəzi xərçəngi skrininqinə başlanması erkən diaqnozu artıraraq daha çox həyat xilas edə bilər. Sıx süd vəzi toxuması kimi xüsusi hallarda da həkiminizlə məsləhətləşərək əlavə skrininq seçimlərini qiymətləndirmək vacibdir. Unutmayın, erkən diaqnoz həyat xilas edir!