COVID-19 pnevmoniyasının diaqnozu və müalicəsi – Çin Klinik Təlimatı (7. nəşr)

Yeni koronavirusa (SARS-CoV-2) bağlı pnevmoniya (sətəlcəm) epidemiyasıHubei əyalətinin Wuhan şəhərində dekabr 2019-dan yaranıb. Yayılma ilə Çinin başqa şəhərlərində və çoxsaylı ölkələrdə oxşar hallar aşkarlandı. Çin Xalq Respublikasının infeksion xəstəliklərin profilaktikası və nəzarəti qanununa əsasən bu kəskin tənəffüs infeksion xəstəliyi B sinifli infeksion xəstəlik kimi təsnif edilib və A sinfi kimi idarə olunub. Çoxsaylı profilaktik nəzarət və tibbi müalicə tədbirlərinə baxmayaraq Çində artım müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırıla bildi. Sonra Çində əksər bölgələrdə epidemiya zəiflədi, lakin başqa ölkələrdə hal sayı sürətlə artdı.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Klinikanın, patoloji xüsusiyyətlərin daha dərindən anlaşılması və diaqnoz-müalicə təcrübəsinin artması ilə erkən diaqnoz və müalicəni gücləndirmək, sağalma sürətini artırmaq, ölümü azaltmaq və xəstəxana infeksiyasını önləmək üçün klinik təlimatın 7. nəşrinin tərcüməsini dərc edirik.

1. Etiologiya (xəstəliyin səbəbi)

Yeni növ koronavirus (SARS-CoV-2) 60-140 nanometr (nm) diametrli, dairəvi və ya oval, qılaflı virusdur və β koronavirus cinsinə aiddir. SARS-CoV-2 genetik xüsusiyyətləri SARS-CoV-1 və MERS-CoV-dan fərqlidir (SARS-CoV-1 ilə %80 oxşardır). Yarasalardan təcrid edilmiş SARS-bənzər koronavirusla (bat-SL-CoVZC45) % 85 homologiya göstərir. SARS-CoV-2 insan tənəffüs epitelində in vitro 96 saata qədər aşkarlana bilər, lakin təcrid edilib Vero E6 və Huh-7 hüceyrə xətlərində kulturası təxminən 6 gün çəkir.

SARS-CoV-2 barədə indiki biokimyəvi anlayışımız əsasən əvvəlki SARS-CoV və MERS-CoV işlərindən gəlir. SARS-CoV-2 ultrabənövşəyi işığa və istiliyə (56 °C-də 30 dəqiqə) həssasdır. Efir, %75 etanol, xlorlu dezinfektantlar və xloroform kimi yağhəlledicilərlə də fəaliyyətsizləşir. Lakin xlorheksidinin təsirsiz olduğu göstərilib.

Epidemiologiya

Epidemiologiya əhalidə xəstəlik, qəza və sağlamlıq hallarının paylanmasını, tezliyini və təsiredici göstəriciləri araşdıran tibb elmidir. Sağlamlığı yaxşılaşdırmaq və xəstəlikləri azaltmaq üçün məlumat toplamaq, şərh və istifadə etmək məqsədlərindəndir.

Aşağıda tənəffüs yolu infeksiyası yaradan virusların epidemioloji müqayisəsi görünür.

COVID-19 üçün;

1. İnfeksiya mənbəyi Simptomatik (əlamətli) və ya asimptomatik (əlamətsiz) yoluxmuş xəstələr infeksiya mənbəyidir. Asimptomatiklərin yayılmada əsas mənbə olduğu düşünülür.
2. Transmissiya (yoluxma) yolu SARS-CoV-2 tənəffüs damcıları və yaxın təmasla yayılır. Aerozol (airborne) yoluxması nisbətən qapalı yerdə yüksək konsentrasiyalı viruslu aerozollara uzun məruzqalmada baş verə bilər.
   Qeyd: aerozolhavada asılı qalan bərk və ya maye hissəciklərdir. Diametrləri 0.003 mikrometrdən 100 mikrometrə qədər ola bilər.
3. Həssas əhali Ümumən bütün insanlar COVID-19-a həssasdır. Bəzilərinin niyə əlamətsiz, bəzilərinin əlamətli və ağır olduğu hələ aydın deyil.

Patologiya

Aşağıdakı xülasə məhdud sayda autopsiya və biopsiya tapıntılarına əsaslanır.

Ağciyərlər

Ağciyərlərdə müxtəlif dərəcəli konsolidasiya görülüb. Alveol boşluqları fibrinli eksudat və hialin membran formalaşması ilə dolu idi. Eksudativ hüceyrələr əsasən mononuklear hüceyrə və makrofaqlardan ibarət idi. Çoxnüvəli nəhəng hüceyrələr geniş yayılmışdı. Tip 2 alveol epitel hüceyrələri əhəmiyyətli çoxalmış, bəziləri boşluğa tökülmüşdü. İnklüziya cisimləri tip 2 alveol epitelində və makrofaqlarda vardı. Alveol septalarında hiperemiya və ödem geniş idi. Mononuklear hüceyrə və limfosit infiltrasiyası, damardaxili hialin trombozu, ocaqlı qanaxma və ağciyər nekrozu görünürdü, hemorragik infarkt yaranmışdı. Təşkilatlanmış pnevmoniya və ağciyər interstisial fibrozunun patoloji xüsusiyyətləri parenximada görülə bilirdi.

Ağciyərdaxili bronx epitel hüceyrələri soyulmuş, bronx boşluğu selik tıxacları ilə dolu idi. Bəzi sahələrdə alveollar həddindən artıq şişmiş, septalar cırılmış və kistlər yaranmışdı.

Koronavirus hissəcikləri bronx epitelində və tip 2 alveol epitel hüceyrələrində elektron mikroskopla aşkarlandı. Bəzi alveol hüceyrələri və makrofaqlar SARS-CoV-2 antigeninə immunohistokimyəvi müsbət boyandı. SARS-CoV-2 nuklein turşuları RT-PCR ilə aşkarlandı.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Dalaq, hilar limfa düyünləri və sümük iliyi

Dalaq xeyli kiçik, limfositləri ciddi az idi. Görünən ocaqlı qanaxma və nekroz vardı. Makrofaq çoxalması və faqositoz görüldü. Düyünlərin limfositləri də az və nekrotik idi. İmmunohistokimyəvi boyama CD4 və CD8 müsbət T hüceyrələrinin həm dalaqda, həm düyünlərdə əhəmiyyətli azaldığını göstərdi. Sümük iliyində bütün hematopoetik hüceyrə sıraları azalmışdı.

Ürək-damar sistemi

Bəzi kardiomiositlər degenerasiya və nekroza uğramışdı. Az miqdarda monosit, limfosit və/və ya neytrofil miokarda daxil olmuşdu. Bəzi yerlərdə damar endotel hüceyrələri iltihab və tromboz sahələrində damar mənfəzinin divarından ayrılmışdı.

Qaraciyər və öd kisəsi

Qaraciyər həcm artımı, tünd qırmızı rəng, hepatosit degenerasiyası, neytrofil infiltrasiyalı ocaqlı nekroz, qaraciyər sinuslarında durğunluq, portal sahədə limfosit və monosit infiltrasiyası və mikrotromb yaranması ilə səciyyələnirdi. Öd kisəsi də əhəmiyyətli böyümüşdü.

Böyrək

Bowman kapsulunda zülal eksudatı vardı. Böyrək kanalcığı epiteli denaturasiya və soyulmaya uğramış, hialin silindrlər yaranmışdı. İnterstisial hiperemiya, mikrotromb və ocaqlı fibroz görünə bilirdi.

Digər orqanlar

Beyin toxuması durğun və ödemli, bəzi neyronlar degenerasiya olunmuşdu. Böyrəküstü vəzilərdə ocaqlı nekroz vardı. Qida borusu, mədə və bağırsaq epiteli müxtəlif dərəcədə denaturasiya, nekroz və soyulmaya uğramışdı.

Klinik xüsusiyyətlər

Klinika

Cari epidemioloji məlumata görə inkubasiya dövrü 1-14 gündür. Əksər xəstələr 3-7 gündə simptom göstərir.

Hərarət, quru öskürək və əzginlik əsas təzahürlərdir. Digərləri burun tutulması, axması, boğaz ağrısı, mialgiya və ishaldır. Ağır hallar başlanğıcdan 1 həftə içində təngnəfəslik və/və ya hipoksemiya ilə gələ bilər. Bəziləri sürətlə pisləşib ARDS, septik şok, refrakter metabolik asidoz, koaqulopatiya və çoxorqan çatışmazlığına (MOF) keçə bilər. Diqqətçəkən olaraq bəzi ağır xəstələrdə bütün dövrdə yüngül hərarət, hətta bəzilərində heç hərarət olmayıb.

Bəzi uşaqlar və yenidoğulmuşlar qusma, ishal və başqa mədə-bağırsaq narahatlıqları kimi atipik əlamətlər, yaxud yalnız yüngül yuxululuq (drowsiness) və təngnəfəslik göstəriblər.

Yüngül hallar aşağı hərarət və yüngül əzginliklə gəlib, görünən pnevmoniya əlaməti olmayıb.

Cari müşahidələrdə çoxunun proqnozu yaxşı, az hissəsi kritikdir. Yaşlı və yanaşı xəstəliklilərdə proqnoz nisbətən pisdir. Hamilələrdə COVID-19 pnevmoniyası eyni yaş qrupundakılara bənzər gedir. Uşaqlarda simptomlar nisbətən yüngüldür.

Laboratoriya müayinələri

Rutin müayinələr

Erkən dövrdə ümumi periferik leykosit sayı normal və ya aşağı, limfosit sayı aşağı ola bilər. Bəzilərində qaraciyər transaminazaları, laktat dehidrogenaza, kreatin kinaza və mioqlobin yüksəlib. Kritiklərdə troponin də yüksəlib. Çoxunda CRP və ESR yüksək, prokalsitonin adətən normaldır. Mühüm olaraq ağır hallarda D-dimer kəskin artır və periferik limfosit sayı tədricən enir. İltihabi biomarkerlər ağır hallarda adətən artmışdır.

Etioloji və seroloji müayinələr

Etioloji müayinələr: SARS-CoV-2 nuklein turşuları burun-udlaq yaxmasında, bəlğəmdə və digər aşağı tənəffüs ifrazatlarında, qan və nəcisdə RT-PCR və yeni nəsil sekvensləşdirmə (NGS) ilə aşkar edilə bilər. Aşağı tənəffüs ifrazatı daha düzgün nəticə verir. Nümunə götürülən kimi yoxlanmalıdır.

Serologiya: Başlanğıcdan 3-5 gün sonra COVID-19-a spesifik IgM müsbətləşir. Sağalmada IgG titri kəskin fazanın 4 qatıdır.

Döş qəfəsi görüntülənməsi

Erkən mərhələdə ağciyərdə yamaqlı tutqunluqlar və interstisial dəyişikliklər olur, periferiyada daha aydındır. Sonra buzlu şüşə və geniş infiltratlar yaranır. Ağır hallarda konsolidasiya görülə bilər. Plevral maye nadirdir.

Diaqnostik meyarlar

Şəkil 1: Aşağıda SARS-CoV-2 diaqnostik testləri və yaratdığı immun zədənin xülasə mexanizmi göstərilir.

SARS-CoV-2 adlı yeni koronavirus üçün iki əsas test növü var:

1. Polimeraza zəncir reaksiyası (Polymerase Chain Reaction = PCR) və
2. Sürətli diaqnostik testlər

PCR testiburun-udlaq nümunəsindən (udlaq və burun yaxması) virus genomunun – koronavirus üçün bu RNAdır – yoxlandığı testlərdir. Proses 45 - 90 dk çəkir. Buna molekulyar diaqnostik test də deyilir.

Sürətli diaqnostik testlərdə isə virusun antigenləri və ya virusa qarşı insan immun sisteminin yaratdığı anticisimlər yoxlanır. Sürətli test həm burun-udlaq yaxması, həm qanla edilə bilər. Yaxmada axtarılan virus antigeni, qanda isə virusa qarşı yaranan anticisimdir.

Şəkil 2: Aşağıda koronavirus test növləri və hansı nümunə ilə edildiyi görünür.

Şübhəli hallar

Epidemioloji tarixçə

Başlanğıcdan əvvəlki 14 gündə Wuhan və ətrafına və ya sənədləşmiş COVID-19 müsbət halı olan bölgəyə səyahət tarixçəsi.

Başlanğıcdan əvvəlki 14 gündə COVID-19 müsbət (nuklein turşusu aşkarlanması ilə) halla təmas tarixçəsi.

Başlanğıcdan əvvəlki 14 gündə Wuhan və ətrafına və ya sənədləşmiş COVID-19 halı olan bölgəyə səyahət etmiş, hərarətli və tənəffüs simptomlu xəstə ilə təmas tarixçəsi.

Qrup başlanğıcı (2 və ya çox halın ev, ofis, məktəb kimi kiçik yerlərdə 2 həftə içində hərarət və/və ya tənəffüs şikayəti yaratması)

Klinika

• Hərarət və/və ya tənəffüs simptomları.
• COVID-19 pnevmoniyası üçün yuxarıdakı radioloji tapıntılar.
• Erkən dövrdə leykosit sayının normal və ya aşağı olması.

Şübhəli hal üçün yuxarıdakı epidemioloji tarixçə meyarlarından biri və klinik meyarlardan ikisi kifayətdir. Aydın epidemioloji tarixçə yoxdursa, klinik meyarların üçü də ödənməlidir.

Təsdiqlənmiş hallar

Şübhəli hallar aşağıdakılardan birini ödəyirsə təsdiqlənmiş sayılır.

• RT-PCR ilə SARS-CoV-2 nuklein turşusu müsbətliyi
• SARS-CoV-2 ilə yüksək homologiyalı viral genin sekvensləşdirmə ilə aşkarlanması
• COVID-19-a spesifik IgM və IgG anticisimlərinin müsbətliyi
• Döş qəfəsi BT-də COVID-19 pnevmoniyasına xüsusi tapıntılar

Klinik təsnifat

1. Yüngül tip: Yüngül klinik simptomlar, döş qəfəsi radiologiyasında pnevmoniya yoxdur.
2. Orta ağırlıqlı tip: Hərarət, tənəffüs simptomları və radioloji pnevmoniya var.
3. Ağır tip:
   Bu meyarlardan birini ödəyən yetkinlər:
   - Təngnəfəslik, tənəffüs sayı (SS) ≥ 30/dk
   - İstirahətdə oksigen saturasiyası ≤ %93
   - Alveoldaxili oksigen parsial təzyiqi / nəfəsə alınan havada O2 fraksiyası (PaO2/FiO2) ≤ 300 mmHg (1 mmHg = 0,133 kPa), (yüksəklikdə (1000 metr və yuxarı) PaO2/FiO2 bu düsturla düzəldilməlidir: PaO2/FiO2×[Atmosfer təzyiqi/760]
   Bu meyarlardan birini ödəyən uşaqlar:
   - Təngnəfəslik (2 ilə 12 ay arasında SS≥60/dk; 2 yaşdan kiçiklərdə SS≥50/dk; 1 ilə 5 yaşda SS≥40/dk; 5 yaşdan böyüklərdə SS≥30/dk; ağlama və hərarətin təsiri istisna edilməlidir).
   - İstirahətdə oksigen saturasiyası ≤ %92
   - Çətin nəfəsalma (ah çəkmə, köməkçi tənəffüs əzələlərinin retraksiyası)
   - Letargiya və qıcolma
   - Əmizdirmə və ya qidalanma çətinliyi, susuzlaşma əlamətləri
4. Kritik tip:
   Aşağıdakılardan birini ödəyən xəstə;
   - Mexaniki ventilyasiya tələb edən tənəffüs çatışmazlığı
   - Şok klinikası
   - İntensiv terapiya tələb edən başqa orqan çatışmazlığı
   Ağır və kritik ağır xəstəlik üçün xəbərdaredici əlamətlər
   1. Yetkinlər
   1. Periferik limfosit sayının tədricən azalması
   2. IL-6 və CRP kimi iltihabi biomarkerlərin tədricən artması
   3. Laktatın tədricən artması
   4. Ağciyər zədələrinin qısa müddətdə irəliləməsi
   2. Pediatrik xəstələr
   1. Artmış tənəffüs sürəti
   2. Zəif zehni cavab və yuxuya meyil
   3. Laktat səviyyələrinin tədricən artması
   4. İkitərəfli və ya çoxpaylı infiltrasiya və plevral maye, yaxud qısa müddətdə ağciyər zədələrinin irəliləməsi
5. 3 aydan kiçik körpələr və ya yanaşı xəstəlikli uşaqlar (anadangəlmə ürək xəstəliyi, bronxopulmonar displaziya, tənəffüs deformasiyaları, hemoglobinopatiyalar, ağır malnutrisiya və sair), yaxud immun çatışmazlıqlı və ya uzunmüddətli immunosupressiv müalicə alan uşaqlar.

Differensial diaqnoz

• Yüngül COVID-19 simptom və tapıntıları digər virusların yaratdığı yuxarı tənəffüs infeksiyalarından ayrılmalıdır.
• COVID-19 pnevmoniyası influenza, adenovirus, respirator sinsitial virus kimi digər viral və mikoplazma pnevmoniyasından ayrılmalıdır. Şübhəli hallarda virus amilləri üçün sürətli antigen və/və ya multipleks PCR istifadə edilməlidir.
• Vaskulit, dermatomiozit və təşkilatlanmış pnevmoniya kimi qeyri-infeksion xəstəliklərdən də ayrılmalıdır.

Xəstələrin müəyyənləşdirilməsi və qeydiyyatı

Şübhəli COVID-19 aşkarlananda əlavə monitorinq və müalicə üçün xəstə dərhal tək otaqda təcrid edilməlidir. Geniş qiymətləndirmədən sonra hələ şübhəlidirsə, 2 saatda CDC-yə internetlə bildirilməlidir. Həmçinin COVID-19 nuklein turşusu testi üçün nümunə alınmalıdır. Xəstə əvvəlcədən müəyyən xəstəxanalara təhlükəsiz daşınmalıdır. Şübhəli halın əvvəl COVID-19 pnevmoniyası diaqnozlu şəxslə yaxın təması varsa, başqa yayılmış tənəffüs patogenləri müsbət olsa da COVID-19 nuklein turşusu testi edilməlidir.

Ardıcıl iki COVID-19 nuklein turşusu testi mənfi gələrsə (ən azı 24 saat fasilə ilə) və başlanğıcdan 7 gün sonra COVID-19-a spesifik IgG və IgM mənfi qalarsa, COVID-19 diaqnozu istisna edilə bilər.

Müalicə

Yuxarıdakı klinik təsnifata görə müalicə yeri seçilməlidir.

• Şübhəli və təsdiqli xəstələr müəyyən xəstəxanalarda effektiv təcrid və qorunma üsulları ilə təcrid və müalicə edilməlidir.
• Kritik-ağır xəstələr ən qısa zamanda intensiv terapiyaya alınmalıdır.

Ümumi müalicə

• Xəstələr enerji ehtiyacını ödəmək üçün dəstəkləyici müalicə ilə yataq istirahətinə alınır. Su-elektrolit tarazlığı müşahidə və qeyd edilməlidir. Həyati göstəricilər və oksigen saturasiyası yaxından izlənməlidir.
• Rutin qan və sidik, CRP, biokimyəvi göstəricilər (qaraciyər, ürək fermentləri, böyrək funksiyası və sair), laxtalanma paneli, arterial qan qazı və döş qəfəsi görüntüləməsi izlənməlidir. Mümkünsə sitokin testi edilməlidir.
• Effektiv oksigen tədbirləri görülüb vaxtında verilməlidir. Bunlara burun kanyulası, oksigen maskası və yüksək axınlı burun kanyulası daxildir. Hidrogen-oksigen inhalyasiyası (H2/O2: %66.6 / %33.3) düşünülməlidir.
• Antiviral müalicə: α-interferon (yetkinə 5 milyon vahid və ya ekvivalenti, 2 ml steril su əlavə edib gündə 2 dəfə inhalyasiya), lopinavir/ritonavir (200 mg/50 mg/kapsul, yetkinlərdə gündə 2 dəfə 2 kapsul, ümumi müddət 10 günü aşmamalıdır). Ribarvirin (interferon və ya lopinavir/ritonavir kombinasiyası tövsiyə edilir, hər dəfə 500 mg gündə 2-3 dəfə IV, ümumi müddət 10 günü aşmamalıdır), xlorokin fosfat (50 kg-dan ağır yetkinlərdə gündə 2 dəfə 7 gün hər dəfə 500 mg; 50 kg-dan yüngüllərdə hər dəfə 500 mg, ilk 2 gün gündə 2 dəfə, sonra (3-7) gündə bir dəfə), Abidol (hər dəfə 200 mg, yetkinlərdə gündə 3 dəfə, 10 günü aşmamalıdır) sınana bilər. Arzuolunmaz təsirlər, əks-göstərişlər (xlorokin ürək xəstələrində istifadə edilməməlidir) və qarşılıqlı təsirlər nəzərə alınmalıdır. Eyni vaxtda 3 və ya çox antiviral preparat tövsiyə edilmir.
• Dözülməz yan təsirlərdə dərman dayandırılmalıdır. Hamilə müalicəsində hamiləlik həftəsi nəzərə alınmalı, dölə ən az təsirli dərman seçilməlidir. Uyğunsuz antibakteriallardan, xüsusilə geniş spektrlilərdən qaçılmalıdır.

Qeyd: Cari tədqiqatlar xlorokin və hidroksixlorokinin (Plaquenil) faydasını göstərməyib. Hətta hidroksixlorokin alanların tənəffüs funksiyasının nəzarətdən pis getdiyi və istifadəsinin ölümü azaltmadığı bildirilib.

Ağır və kritik ağır xəstələrin müalicəsi

Simptomatik müalicədən əlavə ağırlaşmaları effektiv önləmək, əsas xəstəlikləri müalicə etmək, ikincili infeksiyanı önləmək və orqan funksiyasını dəstəkləmək mühümdür.

• Oksigen müalicəsi: Ağır xəstəyə burun kanyulası və ya maska ilə oksigen başlanmalı, tənəffüs distressi və/və ya hipoksemiyanın zamanla yaxşılaşması yoxlanmalıdır.
• Yüksək axınlı burun kanyulası və ya qeyri-invaziv mexaniki ventilyasiya: Standart oksigenlə yaxşılaşmayanlarda düşünülməlidir. Bu üsullara baxmayaraq qısa müddətdə (1-2 saat) pisləşmə və ya yaxşılaşmama varsa, endotraxeal intubasiya və invaziv mexaniki ventilyasiyaya keçilməlidir.
• İnvaziv mexaniki ventilyasiya: Ventilyatora bağlı ağciyər zədəsindən qaçmaq üçün qoruyucu strategiya seçilməlidir: kiçik tənəffüs həcmi (6-8 mL/kg-ideal bədən çəkisi) və aşağı hava yolu plato təzyiqi (≤30 cm H2O). Plato təzyiqi ≤35 cm H2O saxlananda ventilyator yüksək PEEP-ə uyğun tənzimlənə bilər. Hava yolu nəm və isti saxlanmalıdır. Uzun sedasiyadan qaçılmalı, xəstə tez oyadılıb ağciyər reabilitasiyasına başlanmalıdır. Mexaniki ventilyasiyada sinxronlaşma problemi varsa sedasiya və əzələ relaksantları uyğun istifadə edilməlidir. İfrazat yolu bağlayırsa bəlğəm sorulmalı, lazım olduqda bronxoskopiya edilməlidir.
• Xilasetmə müalicəsi: Ağır ARDS-də ağciyər genişləndirilməsi tövsiyə edilir. Üzüstə mexaniki ventilyasiya gündə 12 saatdan çox edilməlidir. Effektiv olmazsa mümkünsə ekstrakorporal membran ağciyər oksigenləşdirilməsi (ECMO) ən qısa zamanda düşünülməlidir. Nisbi göstərişlər: (1) FiO2≥ %90 olarkən PaO2-nin 80 mmHg altında ən azı 3-4 saat qalması, (2) hava yolu plato təzyiqi ≥35 cm H2O ikən tənəffüs çatışmazlığı; VV-ECMO seçilməli, qan dövranı dəstəyi də lazımdırsa VA-ECMO seçilməlidir. Əsas xəstəlik nəzarətə alınıb ürək-ağciyər funksiyası yaxşılaşanda tədrici ayırma rejimi başlanmalıdır.
• Qan dövranı dəstəyi: Yetərli maye reanimasiyasından sonra vazoaktiv dərman düşünülməlidir. Arterial qan qazında laktat və əsas defisiti, sidik çıxışı, qan təzyiqi və ürək sürəti yaxından izlənməlidir. Maye tarazlığı diqqətlə izlənməlidir. Ürək sürəti bazaldan %20 artarsa və ya təzyiq bazalın %20-dən çox azalarsa, zəif dəri perfuziyası və azalmış sidik də varsa septik şok, mədə-bağırsaq qanaxması və ağır ürək çatışmazlığına qarşı ayıq olmaq lazımdır.
• Böyrək çatışmazlığı və böyrək əvəzedici müalicə: Böyrək çatışmazlığında hipoperfuziya və dərmanlar kimi əsas səbəblər təhlil edilməlidir. Maye, turşu-qələvi və elektrolit tarazlığı təmin edilməlidir. Qida dəstəyində azot tarazlığına diqqət edilməlidir. Ağır xəstədə böyrək əvəzedici müalicə düşünülməlidir. Göstərişlər: (1) hiperkalemiya, (2) asidoz, (3) ağciyər ödemi və ya artıq maye, (4) MOF zamanı maye tarazlığının idarəsidir.
• Sağalmış xəstələrdən plazma müalicəsi: Sürətlə irəliləyən ağır və kritik ağır xəstələrdə uyğundur.
• Qan təmizləmə müalicəsi: Plazma mübadiləsi, adsorbsiya, perfuziya, qan/plazma filtrasiyası və sair daxildir. İltihab amillərini azaldaraq sitokin qasırğasını önləyə, beləliklə cavabın orqanizmə zərərini azalda bilər. Erkən və ya orta sitokin qasırğasında ağır və kritik ağır hallarda istifadə edilə bilər.
• İmmunoterapiya: Geniş ağciyər zədəsi və yüksək IL-6-da tosilizumab sınana bilər. İlk doza 4-8 mg/kg-dır. Tövsiyə 400 mg-dır və 100 ml fizioloji məhlulda həll edilməlidir. İnfuziya 1 saatdan çox çəkməlidir. İlk müalicə effektiv olmazsa 12 saat sonra eyni dozada təkrar edilə bilər. Ümumi tətbiq 2 dəfədən, tək maksimum doza 800 mg-dan çox olmamalıdır. Allergiya nəzərə alınmalıdır. Vərəm kimi başqa fəal infeksiyada tövsiyə edilmir.
• Digər müalicə tədbirləri: Oksigenləşmə göstəriciləri pisləşən və həddindən artıq iltihabi cavablılarda 3-5 günlük qlükokortikoid düşünülməlidir. Metilprednizolon gündə 1-2 mg/kg-dan çox olmamalıdır. Yüksək dozanın koronavirus təmizlənməsini uzadacağı xatırlanmalıdır. Bağırsaq mikrobiotası tarazlanmalı, ikincili bakterial infeksiya önlənməlidir. Ağır və kritik ağır uşaqlarda IVIG düşünülməlidir. Ağır və kritik ağır hamilələrdə hamiləliyi sonlandırma ehtimalı qiymətləndirilməlidir. Doğuşda C/S edilməlidir. Təşviş üçün psixiatrik və psixoloji dəstək verilməlidir.

Evə buraxılma meyarları və sonrakı tədbirlər

Evə buraxılma meyarları

• 3 gündən çox bədən temperaturunun normallaşması
• Tənəffüs simptomlarında aydın yaxşılaşma
• Ağciyər görüntüsündə kəskin eksudativ zədələrin aydın yaxşılaşması
• Bəlğəm, burun-udlaq yaxması və başqa tənəffüs nümunələrində nuklein turşusu testinin 2 ardıcıl dəfə (ən azı 24 saat ara ilə) mənfi olması

Bütün meyarları ödəyənlər evə buraxıla bilər.

Evə buraxılmadan sonrakı tədbirlər

• Xəstəxanalar ilkin səhiyyə mərkəzləri ilə xəstə barədə yaxşı əlaqə saxlamalı, lazım olduqda tibbi təfərrüat paylaşmalıdır.
• Evə buraxıldıqdan sonrakı 14 gün təcrid davam etməlidir. Xəstə çölə çıxmamalı, əllərini tez-tez yumalı, yaxşı havalandırılan tək otaqda qalmalı, ailə təması mümkün qədər kəsilməlidir.
• Evə buraxıldıqdan sonrakı 2. və ya 4. həftədə xəstəxanaya izləmə müraciəti tövsiyə edilir.

*

 - BÜTÜN KORONAVİRUS YAZILARIMIZ 

*

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin