Genetik dəyişdirilmiş herpes virusu ilə xərçəngdə bir daşla iki quş vurmaq

Genetik dəyişdirilmiş yeni virusun istifadə edildiyi faza-I klinik tədqiqatın ilkin nəticələri əsasında irəliləmiş xərçənglərdə "bir daşla iki quş vurulduğu" şərhi verilib.

Tədqiqatçılar ağız kənarında uçuq yaradan herpes simpleks virusunun dəyişdirilmiş versiyası olan RP2-nin müxtəlif irəliləmiş xərçəngləri olan xəstələrin dörddə birində təsirli olduğunu müəyyən ediblər.

Bu erkən mərhələli klinik tədqiqatın xəstələrində dəri, qida borusu və baş-boyun xərçəngi daxil olmaqla müxtəlif xərçənglər var idi; onlar immun nəzarət nöqtəsi inhibitoru immunoterapiyasına cavab verməmək də daxil olmaqla digər müalicə seçimlərini tükətmişdilər.

2022 Avropa Tibbi Onkologiya Konqresində (ESMO) təqdim olunan tədqiqat onkolitik (xərçəngöldürücü) virusların digər immunoterapiya formalarının işləmədiyi bəzi xəstələrə potensial ümid verə biləcəyini göstərir.

Aşağıda onkolitik virus peyvəndinin təsir mexanizmi sadə şəkildə təsvir edilib:

RP2-nin təhlükəsizlik, doza və effektivlik məlumatları

Londondakı Xərçəng Araşdırmaları İnstitutu və The Royal Marsden NHS Foundation Trust komandası davam edən faza I sınağında 9 xəstəyə xərçəngöldürücü virusu tək, ilk 30 xəstəyə isə immunoterapiya nivolumab ilə birlikdə tətbiq edib.

Dərmanın istehsalçısı Replimune tərəfindən dəstəklənən erkən mərhələli tədqiqat RP2-nin təhlükəsizliyini və dozasını yoxlamaqla yanaşı şişləri kiçiltmə qabiliyyətini qiymətləndirib.

Birbaşa şişlərə yeridilən genetik dəyişdirilmiş RP2 virusu şişlərə ikili təsir göstərmək üçün hazırlanıb:

1. Virus hüceyrələrin daxilində çoxalaraq xərçəng hüceyrələrini içəridən parçalayır və
2. həmçinin CTLA-4 adlı zülalı bloklayır – bu, immun sistemin tormozlarını açır və xərçəng hüceyrələrini öldürmə qabiliyyətini artırır.

RP2 həmçinin immun sistemi xərçəngə qarşı hərəkətə gətirmək üçün virusa əlavə imkanlar verən GM-CSF və GALV-GP-R adlı molekullar istehsal edəcək şəkildə dəyişdirilib.

10 xəstə RP2-dən faydalanıb

Yalnız RP2 ilə müalicə olunan doqquz xəstənin üçü fayda görüb və şişlərinin kiçildiyi aşkarlanıb. İrəliləmiş tüpürcək vəzi xərçəngi olan bir xəstənin müalicəyə başladıqdan 15 ay sonra şişi tam yox olub və o, xərçəngsiz qalıb.

Qrupdakı digər iki xəstədə qaraciyərə yayılmış qida borusu xərçəngi və nadir göz xərçəngi növü olan uveal melanoma var idi. Şişlərinin kiçildiyi görülüb və müalicədən 18 və 15 ay sonra hələ cavab davam edib – yəni xərçəng irəliləməyib.

Həm RP2, həm də nivolumab immunoterapiyası alan 30 xəstənin yeddisi də müalicədən faydalanıb.

Bu qrupda melanoma dəri xərçəngi olan doqquz xəstənin dördündə, uveal melanoma göz xərçəngi olan səkkiz xəstənin ikisində və baş-boyun xərçəngi olan üç xəstənin birində xərçəngin böyüməsi dayanıb və ya şiş kiçilib.

Kombinasiya alıb faydalanan yeddi xəstənin altısında 14 ay ərzində xərçəng irəliləməyib.

Tədqiqatdakı bütün xəstələrdə standart müalicə seçimləri tükənmiş və ya həmin müalicələrə uyğun olmayan irəliləmiş xərçəng var idi.

Xərçəngə qarşı immun cavabın tətiklənməsi

Tədqiqatçılar RP2 inyeksiyalarından əvvəl və sonra xəstə biopsiyalarını müqayisə edib şişin immun mikromühitində – şişin yaxın ətrafında – müsbət dəyişikliklər aşkarlayıblar. İnyeksiyalar CD8+ T hüceyrələri və "xərçəngəleyhinə" immun cavabla əlaqəli aktivləşmiş genlər də daxil olmaqla həmin nahiyədə daha çox immun hüceyrəsinə səbəb olub.

Tədqiqatçılar RP2 yan təsirlərinin çoxunun yüngül olduğunu müəyyən ediblər; ən çox rast gəlinənlər qızdırma, titrəmə və yorğunluq olub. Yan təsirlərin heç biri tibbi müdaxilə tələb edəcək qədər ciddi olmayıb.

Sonra tədqiqatçılar daha çox xəstədə RP2-nin potensialını araşdırmağa davam etməyi ümid edirlər.

RP2 ilə şişlərə qarşı bir daşla iki quş

Bu tədqiqat genetik dəyişdirilmiş xərçəngöldürücü virusun şişlərə qarşı bir daşla iki quş vura bildiyini göstərir: xərçəng hüceyrələrini birbaşa içəridən məhv edərkən onlara qarşı immun sistemi də aktivləşdirir.

Erkən mərhələli klinik tədqiqatlarda belə yaxşı cavab göstəricilərini görmək nadirdir; çünki əsas məqsəd müalicənin təhlükəsizliyini yoxlamaqdır və həmin sınaqlara mövcud müalicələrin artıq təsir etmədiyi çox irəliləmiş xərçəng xəstələri daxildir.

Nəticələr herpes virusunun genetik dəyişdirilmiş formasının digər immunoterapiyalara cavab verməyənlər də daxil olmaqla bəzi irəliləmiş xərçəng xəstələri üçün potensial yeni seçim ola biləcəyini göstərir. Daha çox xəstənin iştirak edəcəyi faza II-III tədqiqatlarında faydanın davam edib-etməyəcəyi maraq doğurur.

Xərçəng müalicəsində viruslardan istifadə

Pandemiya boyunca gördüyümüz kimi viruslar insanlığın ən qədim düşmənlərindəndir. Lakin bu yeni araşdırma xərçəng hüceyrələrini yoluxdurub öldürmək üçün onların bəzi xüsusiyyətlərindən yararlana biləcəyimizi göstərir. Bu kiçik tədqiqatdır, amma ilkin tapıntılar ümidvericidir. Ümid edirəm, araşdırma genişləndikcə xəstələrin faydalanmağa davam etdiyini görəcəyik.

Bir xəstənin hekayəsi

Qərbi Londondan olan 39 yaşlı inşaatçı Krzysztof Wojkowski-yə May 2017-də tüpürcək vəzi xərçəngi növü olan mukoepidermoid karsinoma diaqnozu qoyulub. Bir çox əməliyyatdan sonra bu onkolitik virus tədqiqatına qoşulmaq imkanı verilməzdən əvvəl ona başqa müalicə seçimi qalmadığı deyilib. Krzysztof Wojkowski yaşadıqlarını belə təsvir edir:

"Mənə başqa seçimim olmadığı deyilmişdi və həyatın son dövrü qayğısı alırdım. Bu, sarsıdıcı idi; buna görə The Royal Marsden-dəki insan sınağına qoşulmaq şansı inanılmaz idi. Bu mənim son həyat xəttim idi. Beş həftə ərzində iki həftədən bir xərçəngimi tam yox edən inyeksiyalar aldım. İki ildir xərçəng əlaməti olmadan yaşayıram; bu, əsl möcüzədir, təsvir edəcək başqa söz yoxdur. Yenidən inşaatçı işləyə və ailəmlə vaxt keçirə bildim; edə bilməyəcəyim heç nə yoxdur."