Hədəfə yönəlmiş xərçəng müalicələrində indiyədək əldə edilmiş ən yaxşı nəticələr: ProfiLER tədqiqatı

Xərçəngdə hədəfə yönəlmiş müalicələr genetik testlər nəticəsində əhəmiyyətli molekulyar hədəf tapılan xəstələrin ömür müddətini və həyat keyfiyyətini artıra bilir. ASCO 2017-də təqdim edilmiş ProfiLER tədqiqatı hədəfə yönəlmiş xərçəng müalicələrinin təsiri barədə aparılmış ən aktual və geniş tədqiqatdır.

Tədqiqata 5 illik həyat gözləntisi aşağı olan irəliləmiş mərhələli kolon (yoğun bağırsaq), süd vəzi, beyin, baş və boyun xərçəngi xəstələri, ginekoloji xərçəng növləri olan xəstələr və yumşaq toxuma sarkomalı xəstələr daxil edilib. Xəstələrdən götürülmüş şiş nümunələrinə genetik testlər tətbiq edilib və şişlərin %52-sində hədəflənə bilən DNA zədələri tapılıb. Daha sonra xəstələrə hədəfə yönəlmiş müalicə tətbiq edilib.

Tədqiqatın sonunda hədəfə yönəlmiş müalicə tətbiq edilmiş xəstələrin təxminən %54-ünün 3 il sonra, təxminən %35-inin 5 il sonra həyatda qaldığı müşahidə edilib.

Hədəfə yönəlmiş müalicə almayan xəstələrdə bu nisbətlər müvafiq olaraq təxminən %46 və %28-də qalıb. Eyni tədqiqatda xəstəliyin irəliləmədiyi orta müddət təxminən 3 ay müəyyən edilib. Bununla belə, xəstələrin %24-ündə 6 ay ərzində xəstəliyin irəliləməsi müşahidə edilməyib.

Bu tədqiqat klinik baxımdan nə ifadə edir?

• Hədəfə yönəlmiş müalicələr, fərdiləşdirilmiş tibb modelinin inkişafında ən mühüm addımlardan biridir. Hədəfə yönəlmiş müalicə alan xəstələrin ömür müddətində nəzərəçarpacaq artım müşahidə edilib.
• Klinik istifadədə hədəfə yönəlmiş müalicə seçimləri olduqca məhduddur. Xərçəngdə yeni nəsil bioloji göstəricilərin kəşfi və müəyyən xərçəng növlərinə xas genetik fərqlərin tapılması hədəfə yönəlmiş dərmanların kəşfini sürətləndirəcək.
• Hədəfə yönəlmiş dərmanların hansı xəstə qrupuna veriləcəyinin müəyyən edilməsində rol oynayan genetik testlərdir. Lakin genetik test nəticələri test mərkəzlərinə görə dəyişir, etibarlılıqda problemlər yaşanır. Bu səbəbdən bir çox xəstə ya hədəfə yönəlmiş müalicələrdən yararlana bilmir, ya da yanlış müalicəyə məruz qalır.
• Hədəfə yönəlmiş müalicələrin planlaşdırılmasında molekulyar genetika mütəxəssisləri ilə birlikdə multidissiplinar iş lazımdır. .

Hədəfə yönəlmiş dərman nədir?

Xərçəngdə hədəfə yönəlmiş müalicə xərçəngin mövcudluğunu davam etdirməsini və irəliləməsini təmin edən müəyyən zülalları, genləri və ya toxumaları hədəfləyən müalicə növüdür. Bu müalicələr yalnız xərçənglə bağlı hüceyrə hadisələrini hədəflədiyindən normal hüceyrə və toxumalar çox az zərər görür. Lakin belə müalicələr hələ hər xəstədə və hər xərçəng növündə istifadə edilə bilmir. Xəstənin sağlamlıq vəziyyəti, xərçənginin irəliləmə sürəti və klinik tətbiqlər üçün uyğunluğu ona hədəfə yönəlmiş müalicələrin tətbiqində mühüm rol oynayır.

Xərçəngdə hədəfə yönəlmiş dərman müalicəsi üçün iki tip dərman var:

1) Monoklonal anticisimlər: Monoklonal anticisimlər xərçəng hüceyrəsindəki antigenlərə bağlanaraq immun sisteminin aktivləşməsini təmin edir. Monoklonal anticisimlər reseptorlara bağlana bildikləri kimi reseptor aktivləşməsini təmin edən liqandlara bağlanaraq onları təsirsizləşdirir. Monoklonal anticisimlər xərçəng hüceyrələrinə 3 şəkildə təsir edir.

• İmmun sisteminin aktivləşməsi ilə şiş hüceyrəsinə hücum edilməsi
• Xərçəng hüceyrəsinin böyümə və çoxalmasına cavabdeh molekullara (liqand) və ya reseptorlara bağlanaraq şişin böyüməsinin və yayılmasının əngəllənməsi
• Toksin/dərman daşıyaraq xərçəng hüceyrəsini birbaşa məhv etmək

2) Kiçik molekul inhibitorları: Xərçəng hüceyrəsində daxili siqnal yollarında vəzifə daşıyan zülalları və ya fermentləri hədəfləyərək nəzarətsiz çoxalmanı əngəlləyir. Kiçik molekul inhibitorları adətən ağızdan/oral yolla qəbul edilir və yarımparçalanma müddətləri qısa olur. Kiçik molekul inhibitorları monoklonal anticisimlərdən daha az seçicidir.

Aşağıdakı sxemdə xərçəngdə klinik istifadədə olan hədəfə yönəlmiş dərmanların və mexanizmlərinin bir hissəsi göstərilir