HPV və prostat xərçəngi – Naməlum əlaqəni araşdıran alimlər

Prostat xərçəngi dünyada ağciyər xərçəngindən sonra kişilərdə ən çox rast gəlinən ikinci xərçəngdir. Türkiyədə hər il təxminən 20 min prostat xərçəngi diaqnozu qoyulur; bu, kişilərdə bütün xərçəng hallarının 15%-inə bərabərdir.

Prostat xərçənginin inkişafına töhfə verən çoxlu risk amili olsa da, xərçəngi başladan amillər hələ müəyyən edilməyib. Bu, həmin xərçənglə əlaqəli yeni səbəb amillərinin axtarışını təşviq edib.

İnsan papillomaviruslarının (HPV) xüsusilə yüksək riskli növləri insanlarda kanserogen (xərçəng yaradan) amillər kimi müəyyənləşdirilib. HPV dərini və genital nahiyəni yoluxdura bilən, hiperproliferativ zədələnmələrə (ziyil və ya papilloma adlanır) səbəb olan kiçik, qişasız viruslardır. İndiyədək 200-dən çox HPV tipi kəşf edilib və xərçəngin inkişafı ilə əlaqəsinə görə "aşağı riskli" və ya "yüksək riskli" kimi təsnif olunub. Aşağı riskli HPV tipləri xoşxassəli törəmələrə səbəb olur, yüksək risklilər isə kanserogen xüsusiyyət göstərir.

Xərçəngin inkişafı üçün virusun uzunmüddətli qalması orqanizmin immun hücumundan və təmizlənməsindən yayınmasını tələb edir. HPV-nin insan immun sistemini zəiflətmək üçün E5, E6 və E7 kimi üç əsas onkoproteinlə qarşılıqlı təsirə girdiyi göstərilib. Adətən infeksiyalar müəyyən gecikmədən sonra immun sistemi tərəfindən vaxtında təmizlənir, lakin virus uyğun mühit şəraitində immunitetdən yayına və xərçəngləşmə yarada bilər.

Yüksək riskli HPV tipləri uşaqlıq boynu xərçəngi hallarının 95%-i üçün ən mühüm səbəb amili sayılır. HPV-nin bir çox digər xərçəngin də səbəbi olduğu müəyyən edilib. Bu nəticələr HPV-nin ilkin infeksiya yerindən digər orqanlara daşına və müxtəlif orqanlarda xərçəngin inkişafına cavabdeh ola biləcəyini göstərə bilər.

HPV ilə prostat xərçəngi arasındakı əlaqə bir neçə səbəbdən əhəmiyyətli sayılır. 

1951-ci ildə Ravich cinsi yolla ötürülən xəstəliklərin (CYBH) prostat xərçənginin inkişafına töhfə verə biləcəyini irəli sürdü. O vaxtdan CYBH ilə prostat xərçəngi arasındakı əlaqə barədə çoxlu araşdırma aparılıb. CYBH adətən prostatda iltihaba və sonra xərçəngin inkişafına səbəb olaraq riski artırır. 2019-cu ildə Vignera və həmkarları prostatitli xəstələrin 82%-sinin spermasında davamlı yüksək riskli HPV DNA-sı olduğunu bildirdilər.

Yaxın vaxtlara qədər tədqiqatların nəticələri xeyli mübahisəli idi və prostat xərçəngində HPV-nin mövcudluğuna dair konkret dəlillər çatışmırdı. Yüksək riskli HPV tipləri ilə prostat xərçəngi arasındakı əlaqəyə geniş maraq nəzərə alınarsa, dünyada prostat toxumalarında 16 və 18-dən başqa HPV tiplərinin də tezliyini təsdiqləmək çox əhəmiyyətli sayılır.

Prostat xərçənginin dünyada geniş yayılması və yüksək riskli HPV-nin mümkün başladıcı amil ola bilməsi nəzərə alınarsa, Birləşmiş Krallıqda HPV infeksiyasının prostat xərçənginə təsiri barədə araşdırma aparılmaması təəccüblüdür. Bu məlumat boşluğunu doldurmağı hədəfləyən, HPV-xərçəng əlaqəsi üzrə beynəlxalq səviyyədə tanınan alim Hossein Ashrafinin rəhbərlik etdiyi komanda mühüm tədqiqat apardı. Ashrafinin doktorantı Yahya Ahmed əsas müəllifdir və komandada türk alimi Muharrem Okan Çakır da var. Komanda Birləşmiş Krallıqda toplanmış xoşxassəli və xərçəngli prostat toxumalarında 12 yüksək riskli HPV tipinin mövcudluğunu həssas molekulyar üsullarla ətraflı araşdırdı. Bu tədqiqat HPV-nin prostat xərçənginə mümkün təsirini anlamaqda mühüm addımdır.

Tədqiqatın təfərrüatları

Müəlliflər həssas molekulyar təhlillə İngiltərədə 49 kişidən alınmış prostat toxumalarında HPV DNA-sının mövcudluğunu aşkar etdilər.

Tədqiqatın qısa nəticələri:

• HPV DNA-sı bütün prostat toxumalarının 32,7%-sində tapıldı. Xərçəngli prostat toxumalarının isə 35,7%-sində HPV DNA-sı aşkar edildi.
• Prostat toxumalarında ən çox rast gəlinən HPV tipləri HPV 16, 31, 33 və 35 idi.
• Xərçəngli prostat toxumalarında xoşxassəli prostat böyüməsi (BPH) olan kişilərin toxumalarından daha çox HPV DNA-sı tapıldı.

Müəlliflər nəticələrin HPV-nin prostat xərçənginin inkişafında rol oynaya biləcəyini göstərdiyi qənaətinə gəldilər və bunun yeni müalicələrin hazırlanmasına təsir edə biləcəyini bildirdilər. Nəticələri təsdiqləmək və HPV-nin dəqiq rolunu müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalar lazım olduğunu da vurğuladılar.

İndiyədək prostat xərçəngi yüksək riskli HPV infeksiyası kimi qarşısını ala biləcəyimiz risk amilləri ilə aydın əlaqələndirilməmişdi. Lakin bu araşdırmanın nəticələri yüksək riskli HPV-nin prostat toxumasında olduğunu göstərir.

Bu tədqiqat illərlə davam edən bioloji aktiv HPV infeksiyasının prostat xərçənginin inkişafında rolunu düşündürür. Nəticələr əhəmiyyətlidir, çünki HPV-nin qarşısını ala biləcəyimiz risk amili ola biləcəyini irəli sürür. Təsdiqlənərsə, prostat xərçənginin profilaktikası və müalicəsi üçün yeni strategiyalara yol aça bilər.