İntraperitoneal—qarındaxili isti kimyaterapiya nədir? Necə tətbiq edilir? Yan təsirləri hansılardır?

İntraperitoneal (qarındaxili) kimyaterapiya qarın nahiyəsindəki xərçənglər üçün tətbiq edilən müalicədir. Bu müalicə kimyaterapiya dərmanlarını birbaşa qaraciyər, mədə və bağırsaqları əhatə edən peritoneal (qarın) boşluğa çatdırır.

İntraperitoneal kimyaterapiya zamanı mütəxəssislər tərəfindən periton boşluğuna kimyaterapiya dərmanları və mayelər yeridilir. Bu, orqanizmin qalan hissəsində yan təsirlərin minimuma endirilməsi ilə yanaşı, lazımi dərmanların daha yüksək dozalarda verilməsinə də imkan yaradır.

Onkoloqlar yumurtalıq, mədə, kolon, düz bağırsaq, mədəaltı vəzi və ya appendiks xərçəngi olan insanlara intraperitoneal kimyaterapiya tövsiyə edə bilərlər.

İntraperitoneal kimyaterapiyanın 3 növü var: HİPEK (isti kimyaterapiya), PİPAK (təzyiqli aerozol kimyaterapiyası) və gündəlik ambulator tətbiq olunan intraperitoneal kimyaterapiya. Aşağıda bu üsullar ətraflı nəzərdən keçirilsə də, bu yazı əsasən HİPEK üzərində dayanır.

İntraperitoneal kimyaterapiya nədir?

İntraperitoneal kimyaterapiya mütəxəssislərin kimyaterapiya dərmanlarını infuziya ilə birbaşa insanın periton boşluğuna yeritdiyi xərçəng müalicəsidir. Ənənəvi intravenoz (IV, venadaxili) tətbiqdə kimyaterapiya dərmanları həmişə xərçəngdən təsirlənmiş nahiyələrə çata bilmədiyindən qarındakı xərçənglərin müalicəsində təsirsiz qala bilər. İntraperitoneal kimyaterapiya ilə dərmanlar birbaşa xərçəng nahiyəsinə gedir və istənilən şişin daha dərin nöqtələrinə qədər nüfuz edə bilər.

İntraperitoneal kimyaterapiya üçün hansı xəstələr uyğundur?

İntraperitoneal kimyaterapiya millimetr ölçülü (2,5 mm və ya daha kiçik) şişlərdə effektiv görünür. Buna görə cərrahlar intraperitoneal kimyaterapiyaya başlamazdan əvvəl əməliyyatda çata bildikləri bütün şişləri çıxarmalıdır. Qarındaxili şişlərin effektiv təmizlənməsi intraperitoneal kimyaterapiyanın uğurunu müəyyən edən ən mühüm amillər sırasındadır. Bu məqsədlə aparılan əməliyyatlara sitoreduktiv cərrahiyyə deyilir.

İntraperitoneal kimyaterapiyanın 3 növü var;

1. Hipertermik intraperitoneal kimyaterapiya (HİPEK): Bu tətbiqə qarındaxili isti kimyaterapiya da deyilir. Əməliyyatdan sonra bir dəfə tətbiq olunur. HİPEK-də şişlərin cərrahi təmizlənməsindən sonra qarın boşluğuna verilən kimyəvi məhlul 42-43°C-yə qədər qızdırılır və müalicə 1 – 2 saat davam edir. Bu ilk müalicədən sonra mütəxəssislər adətən venadaxili yolla sistemik kimyaterapiya tövsiyə edirlər. Bununla yanaşı, xərçəngin nahiyəsindən və mərhələsindən asılı olaraq insan yenidən intraperitoneal müalicə ala bilər. HİPEK-in aşağıdakı digər iki üsulla müqayisədə elmi sübutları daha güclüdür.
2. İntraperitoneal kimyaterapiya: Bu tətbiqdə kimyaterapiya qızdırılmır, gündəlik ambulator kimyaterapiya mərkəzlərində ənənəvi kimyaterapiyalar kimi müəyyən tezlikdə tətbiq edilir.
3. PİPAK: PİPAK qarın boşluğunda durulaşdırılmış aerozol kimyaterapiyanın təzyiqlə tətbiqidir. Peritoneal karsinomatoz, başda qarındaxili orqanların və peritonun (qarın qişasının) öz xərçəngləri olmaqla, bir çox xərçəng növündə son mərhələ xəstəliyi təmsil edir və peritonda geniş xərçəng tutulması olan xəstələrin çoxu altı ay ərzində həyatını itirir. Peritona metastaz vermiş bir çox xərçəngdə platin əsaslı sistemik kimyaterapiya effektiv müalicə seçimidir, lakin xəstənin ümumi funksional vəziyyətinin aşağı olması, residiv (xərçəngin təkrarlanması), kimyaterapiyaya davamlılığın yaranması və müalicənin yan təsirləri bu xəstələrdə ən mühüm problemlərdir. Bununla yanaşı, peritoneal karsinomatozlu xəstələrin bir hissəsinin ümumi funksional vəziyyəti yaxşı, gözlənilən ömrü isə bir neçə aydan çox olduğundan həm həyat müddətinə, həm də keyfiyyətinə töhfə verə biləcək palliativ müalicə axtarışları davam edir. Bu çərçivədə son illərdə sınanan müalicələrdən biri də PIPAC (Pressurized IntraPeritoneal Aerosol Chemotherapy = Təzyiqli İntraPeritoneal Aerozol Kimyaterapiya) adlanan cərrahi üsuldur. Son illərdə populyarlaşan üsul olsa da, elmi sübutları zəif və ya ziddiyyətlidir.

Aşağıda HİPEK tətbiqi təsvir olunub:

Hansı xərçəng növlərində intraperitoneal kimyaterapiya tətbiq olunur?

İntraperitoneal kimyaterapiya qarın nahiyəsində xərçəngi olan insanlar üçün effektiv ola biləcək müalicədir. Bu xərçəng növlərinə aşağıdakılar daxildir;

• Yumurtalıq (qadın yumurtalığı) yumurtalıq xərçəngi
• Kolorektal şişlər, kolon və düz bağırsaq xərçəngləri
• Mədə xərçəngi
• Appendiks xərçəngi

İntraperitoneal kimyaterapiya necə işləyir?

Şişin kiçildilməsi əməliyyatı zamanı cərrahlar qarın boşluğuna çıxış verən dəliyə bağlı kateter yerləşdirirlər. Periton boşluğunun hansı hissəsinin hədəflənməsindən asılı olaraq giriş dəliyi qabırğaların aşağı hissəsi və çanaq (qasıq nahiyəsi) yaxınlığına birləşdirilir.

Müalicə zamanı mütəxəssislər kimyaterapiya dərmanlarını dəliyə yeridirlər və dərmanlar qarın nahiyəsinə sızaraq yayılır.

İntraperitoneal kimyaterapiya prosesi

İntraperitoneal kimyaterapiya stasionar və ya ambulator müalicə proseduru kimi tətbiq edilə bilər. HİPEK (əməliyyatdan sonrakı isti kimyaterapiya) isə yalnız əməliyyatxana şəraitində tətbiq olunur. Müalicələrin sayı və dərman növləri insanın xərçəng növündən asılı olaraq dəyişə bilər. Həkimlər müalicə zamanı nələrin olacağı barədə sizə lazımi izahatları verəcəklər.

İntraperitoneal kimyaterapiyadan əvvəlki proses

Bəzi insanlar müalicədən sonra özlərini xəstə hiss edə bilərlər. Buna görə istənilən kimyaterapiyaya başlamazdan əvvəl müalicə alan şəxsin təhlükəsiz şəkildə evə gedə biləcəyini bilmək vacibdir.

• İnsanlar şişkinliklə əlaqəli narahatlığı minimuma endirməyə kömək etmək üçün geniş və rahat geyimlər geyinə bilərlər.
• Müalicədən əvvəlki axşam və səhər yüngül yeməklər yemək də bu baxımdan kömək edə bilər.
• Müalicənin nə qədər davam edəcəyindən asılı olaraq xəstələr müalicə otağına yemək və içki, yüngül qəlyanaltılar gətirə bilərlər.

İntraperitoneal kimyaterapiya zamanı

İntraperitoneal kimyaterapiya alan insanların müalicə zamanı uzanması lazım gələcək, lakin ehtiyac olduqda tualetə piyada gedə bilərlər.

Mütəxəssislər kimyaterapiya dərmanlarının çoxunu tətbiq nöqtəsindəki dəlik və kateter vasitəsilə qarın boşluğuna gedən duzlu məhlulla (serumla) qarışdırırlar. Tibb işçisi dəri altına şprislə daxil olacaq. Şprisi burada lentlə sabitləyə bilər. Maye qarın nahiyəsinə çatdıqda adətən insanlardan vəziyyətini dəyişmək və ya 15 dəqiqədən bir o tərəfə və bu tərəfə dönmək istənilir. Bu, kimyaterapiya dərmanlarının nahiyəyə yayılmasına kömək edir və mümkün qədər çox orqana çatmasına imkan verir.

İntraperitoneal kimyaterapiyadan sonrakı proses

İntraperitoneal kimyaterapiyadan sonra mütəxəssislər adətən insanlara dincəlməyi, susuz qalmamaq üçün bol maye qəbul etməyi, az və müntəzəm yemək yeməyi tövsiyə edirlər.

İnsanlar tətbiq nöqtəsini müntəzəm yoxlamalı və hər hansı qızartı və ya şişkinlik olduqda mütəxəssislərə müraciət etməlidirlər.

Dəlik üçün açılmış kəsik sağaldıqdan sonra insanların çoxu çimə və gündəlik fəaliyyətlərini adi şəkildə yerinə yetirə bilər.

İntraperitoneal kimyaterapiyanın yan təsirləri hansılardır?

Şişkinlik və ya daha tez-tez sidiyə çıxma ehtiyacı kimi intraperitoneal kimyaterapiyanın ən yayğın yan təsirlərindən bəziləri qarındakı artıq mayedən qaynaqlana bilər.

Kimyaterapiyanın digər yayğın yan təsirləri bunlardır;

• Ürəkbulanma və qusma
• Yorğunluq
• Qəbizlik və ya ishal
• Diqqəti cəmləməkdə çətinlik
• İştahanın azalması
• Əhval dəyişiklikləri

Nə vaxt həkimə müraciət etməli?

Hər kəs kimyaterapiyaya fərqli reaksiya verir, lakin bəzi xəbərdaredici əlamətlər tibbi müdaxilə tələb edir. İntraperitoneal kimyaterapiyadan sonra aşağıdakı əlamətlər yaşandıqda mütəxəssisə müraciət edilməlidir;

• Tətbiq nöqtəsinin ətrafında ağrı, şişkinlik və ya sızma
• 24 saatdan uzun sürən ürəkbulanma və ya qusma
• 38 °C və ya daha yüksək hərarət
• 24 saatdan uzun sürən ishal
• Şiddətli qəbizlik
• Davamlı və ya şiddətli qarın ağrısı
• 24 saatdan çox iştahanın azalması (yemək yeyə və ya içki içə bilməmək)

Xülasə

İntraperitoneal kimyaterapiya insanların qarın nahiyəsindəki xərçəng növləri üçün aldığı müalicədir. Kimyaterapiya dərmanlarının məhlul içində birbaşa qarın boşluğuna verilib bütün sahələrə çatdığı üsuldur. Mütəxəssislər adətən daha kiçik şişlərə qarşı daha effektiv olduğu üçün istənilən şişi azaltmaq və ya çıxarmaq məqsədilə aparılan əməliyyatdan sonra intraperitoneal kimyaterapiya tövsiyə edirlər.

İntraperitoneal kimyaterapiyanın şişkinlik və daha tez-tez sidiyə çıxma ehtiyacı kimi yan təsirləri ola bilər. İnsan özünü yaxşı hiss etmirsə, hərarəti varsa və ya tətbiq nahiyəsində ağrı varsa, dərhal mütəxəssisə müraciət etməlidir.

Bəzi xərçəng halları üçün tədqiqatlar hipertermik intraperitoneal kimyaterapiya (HİPEK) tətbiq edilən insanların digər insanlarla müqayisədə həyatda qalma ehtimalının daha yüksək ola bildiyini göstərir.

Lakin hər kəs kimyaterapiyaya fərqli cavab verir. Buna görə insanlar xərçəng müalicəsində kimyaterapiyanın nə qədər effektiv ola biləcəyini onkoloqları ilə müzakirə etməlidirlər.

*

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR:

Mədə və yumurtalıq xərçəngində qarındaxili isti kimyaterapiya tətbiqində yeni inkişaflar

HİPEK kolon və düz bağırsaq xərçəngində faydalıdırmı?