Jenşen - Panax nədir? Faydaları, zərərləri, xərçəngdə istifadəsi
Bu məqalədə
Jenşen nədir?
Adını yunanca hər şeyi sağaldan mənasını verən Panaceasözündən alan jenşenin (Panax) Çin təbabətində uzunillik mühüm yeri var. Çoxlu sağlamlıq problemində təsirli, möcüzəvi bitki olduğuna inanılır. Sakitləşdirici, afrodiziak, antidepressant, sidikqovucu, immun sistemini stimullaşdırıcı xüsusiyyətləri olduğu; diabet, Alzheimer, erektil disfunksiya (sərtləşmə pozuntusu), infeksiyalarda təsirli olduğu iddia edilir. Son illərdə xərçəngin profilaktika və müalicəsi, şikayətlərin azaldılması önə çıxır. Lakin işlər bunları təsdiqləmir. Zökəm, diabet, Alzheimer və ereksiya pozuntusunda bəzi müsbət nəticələr olsa da, qəti sözə tezdir. Xərçəngdə yalnız xəstəlik və müalicəyə bağlı yorğunluğun azaldılmasında təsirli olduğu göstərilmişdir. Nisbətən təhlükəsiz sayılsa da, mühüm dərman qarşılıqlı təsirlərinəsəbəb ola bilər. Hazırda yalnız xərçəng yorğunluğunda istifadəsi məntiqli görünür. Bu da mütləq onkoloqun məlumatı və nəzarəti ilə olmalıdır.
Jenşenin xüsusiyyətləri nədir?
Botanik adı Panaxyunanca “hər şeyi sağaldan” Panacea-dan gəlir. İngiliscə ginseng Çin dilində renshen-dəndir. Haçalı kökləri insan ayağına bənzədiyi üçün “insan” mənalı ren və “bitki kökü” mənalı shen sözləri istifadə edilmişdir. Asiya və Şimali Amerikada yayılmış yeddi növ olsa da, əsas iki tibbi növ araşdırılır: latınca panax ginseng olan Asiya (Çin və ya Koreya) jenşeni və latınca Panax quinquefolius olan Amerika jenşeni. Asiya növü qırmızı jenşen də adlanır. Hər ikisində ginsenozid aktiv maddələri var. Çin təbabətində fərqli ginsenozidlərə görə Asiya növü isti ot (yang), Amerika növü sərinləşdirici ot (yin) sayılır.
Çoxlu problemə təsirli olduğu iddia edilən iki növ son illərdə populyarlaşmışdır. İstehlakı yayılan məhsullar toz, kapsul, tablet, yumşaq gel, maye ekstrakt, çay, qəhvə kimi hazırlanıb satılır. Hətta bəzi enerji içkilərində də var.
Uzun illər hər iki növ çoxlu problem üçün sınanır. Sakitləşdirici, afrodiziak, sinir stimullaşdırıcı, antidepressant, sidikqovucu təsirlərə dair işlər var. Fiziki və fizikomotor performans, HSV-2 infeksiyası da araşdırılmışdır. Lakin heç birində effektivlik məntiqli şübhədən o tərəfə keçməmişdir. Ereksiya pozuntusuna təsirli deyən az iş var, amma nəticə üçün yetərsizdir. İmmunitet, koqnitiv performans və qan şəkəri üzrə tapıntılar nisbətən güclü olsa da, təsdiqlənməyib. 19 nəfərlik kiçik iş Amerika jenşeninin yeməksonrası aşağı şəkərin qarşısını almağa kömək edə biləcəyini deyir. Diabetdə standart müalicəyə əlavənin uzunmüddətli təhlükəsizliyində yan təsir fərqi tapılmayıb. İmmunitet üzrə 279 nəfərlik işdə 4 ay gündə 2 kapsul qəbul edənlər almayanlardan az zökəm olub. Az xəstəli ilkin işdə yaddaşı yaxşılaşdırmışdır. Başqa işdə Asiya jenşeni Alzheimer xəstələrində koqnitiv performansı artırmışdır.
Son illərdə xüsusən xərçəng iddiaları ilə gündəmdədir. Lakin profilaktika və müalicəyə güclü sübut yoxdur. Əksinə, xəstəlik və müalicə halsızlığını azaltmaqda faydası göstərilib.
Jenşen xərçəngin profilaktika və müalicəsində təsirlidirmi?
Jenşenin xərçəngin qarşısının alınması və müalicəsindəki təsirləri haqqında iddialar əsasən laboratoriya tədqiqatlarına əsaslanır. Aparılan az sayda klinik tədqiqatda isə bu təsirlərə dair güclü tapıntılar əldə edilməmişdir. Amerika Sağlamlıq İnstitutu da jenşenin xərçəngin profilaktika və müalicəsində təsirli olduğuna dair yetərli sübut olmadığını bildirir.
Laboratoriyada Amerika jenşen ekstraktı yoğun bağırsaq xərçəngi hüceyrə xətlərində böyüməni əngəlləmiş, 5-fluorourasil (5-FU) ilə təsir artmışdır. Gələcəkdə lazım olan 5-FU dozasını azalda biləcəyi bildirilmişdir. Başqa işdə süd vəzi hüceyrə xətlərində çoxalmanı əngəlləmişdir. Digər süd vəzi hüceyrə kulturasında metotreksat, siklofosfamid, doxorubicin və 5-fluorouracil ilə böyüməni əngəlləmişdir. Başqa işdə kolon hüceyrələrində ölümü tətikləmişdir. Siçanlarda Asiya jenşeni şişin ağciyərə yayılmasını və yeni damar yaratmasını (angiogenez) əngəlləmişdir.
2006 müşahidə işində jenşen alan süd vəzi xərçəngli qadınların həyat keyfiyyəti yüksək, sağqalması bir qədər uzun idi. Lakin növ və doza nəzərə alınmayıb. 40 sağlam iştirakçının klinik işində radiasiyadan limfa hüceyrələrini qoruya biləcəyi bildirilmişdir.
Jenşen xərçənglə bağlı halsızlıqda təsirlidirmi?
Halsızlıq xərçəngdə ən yayılmış, əziyyətverən və fiziki aktivliyi məhdudlaşdıran şikayətlərdəndir. Statistikaya görə kimyaterapiyada %59 ilə %96, radioterapiyada %65 ilə %100 xəstədə olur və diaqnozdan sonra orta 5-10 il davam edir. İltihabi hadisələr və qanda kortizolun yetərsiz nəzarəti məsul sayılır. Bəzi laboratoriya işləri jenşenin iltihabı azaltdığını və kortizolu tənzimlədiyini göstərib. Buna görə halsızlığa təsirli ola bilər. Mayo Clinic Xərçəng Mərkəzinin apardığı, 2012 ASCO (Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyəti) toplantısındakı geniş iş yüksək dozalı (2000 mg/gün) Amerika jenşeninin faydasını göstərmişdir. 40 qurumdan 364 xəstədə saf kökdən kapsullar sınanmış, 8 həftədə standart halsızlıq şkalasında 100 üzərindən 20 bal yaxşılaşma olmuşdur. Aktiv müalicə alanlar bitirənlərdən daha çox fayda görmüş, yan təsir fərqi olmamışdır. Xüsusən saf jenşen istifadə edildiyi, bazar məhsullarının alkoqolla emal zamanı estrogenəbənzər xüsusiyyət qazanıb süd vəzi xərçəngində zərərli ola biləcəyi qeyd edilmişdir. Effektiv seçimlər məhdud olduğundan Amerika jenşeninin sınaqdan keçirilə biləcəyi nəticəsinə gəlinmişdir. Asiya jenşeni işində 30 xəstəyə 29 gün yüksək doza (800 mg/gün) verilmiş, yan təsir fərqi olmadan halsızlıq xeyli azalmışdır. Oxşar xüsusiyyətlərə görə təsiri ehtimallıdır. Lakin ilkin hesabat olduğundan yeni işlərlə dəstəklənməlidir.
Jenşenin mümkün yan təsir və riskləri nədir?
Amerika Bitki Məhsulları Cəmiyyətinin təhlükəsizlik qiymətində Amerika jenşeni 1-ci kateqoriyadır, yəni uyğun istifadə ümumən təhlükəsiz sayılır. Dozadan asılı yan təsir işində 290 insan gündə 750 mg, 1000 mg, 2000 mg alan və almayan qruplara ayrılmış, izləmədə əhəmiyyətli fərq olmamışdır. Yenə də əsasən dərman qarşılıqlı təsirləri olmaqla çox bildiriş var. Ürəkbulanma, ishal, baş ağrısı, burun qanaması, yüksək və aşağı təzyiq, süd vəzi ağrısı bildirilmişdir.
Alkoqolla emal edilmiş məhsullar estrogenəbənzər təsir göstərə bilər. Buna görə estrogendən çəkinməli şəxslərin istifadə etməməsi vurğulanmışdır (36, 37, 38). Həmçinin laboratoriyada jenşen süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin böyüməsini tətikləmişdir.
Əsas narahatlıq dərman qarşılıqlı təsirləridir. Aktiv ginsenozidlər məsul tutulur. Monoamin oksidaza inhibitorları ilə təsir göstərilmişdir. Nifedipinlə də iş var. Warfarinlə (Kumadin) qanaxma pozuntusu, imatiniblə qaraciyər zədəsi, antidepressantlarla maniya başlanmasına səbəb ola bilər. 20 sağlam insanda klinik iş Amerika jenşeninin warfarinin laxtalanmaəleyhinə təsirini azaltdığını göstərmiş, həkimlərin resept zamanı jenşen istifadəsini soruşması vurğulanmışdır.
Bəs nə etmək lazımdır?
Jenşen çoxlu problemin profilaktika və müalicəsində təsirli olduğu iddia edilən bitki məhsuludur, lakin çox təsir göstərilməyib. Zökəm, diabet, Alzheimer, ereksiya işləri ümidverici olsa da, klinik tətbiqə yetərsizdir. Xərçəng profilaktika və müalicəsi işləri əsasən laboratoriyadır və çox məhduddur. Rolu, uyğun doza, yan təsir və qarşılıqlı təsir profilini aydınlaşdırmaq üçün əlavə işlər lazımdır. Xərçəngdə indiyədək yeganə dəqiq fayda halsızlığın azalmasıdır. Mövcud seçimlər məhdud olduğundan bunu qiymətləndirmək məntiqli ola bilər. Lakin dərman təsirlərinə çox diqqət lazımdır. Xüsusən bəzi kommersiya formaları estrogenəbənzər təsirlə süd vəzi xərçəngində zərər verə bilər. Buna görə həkimlər bilməli və yaxından izləməli, xəstələr də həkimin məlumat və nəzarəti olmadan heç bir sağlamlıq məhsulu qəbul etməməlidir.
*
- Bitki dərmanı ilə fitoterapiya və xərçəng profilaktikası - xəyal, yoxsa həqiqət?
Mənbələr
2) Stavro PM, Woo M, Heim TF, Leiter LA, Vuksan V. North American ginseng exerts a neutral effect on blood pressure in individuals with hypertension. Hypertension. 2005; 46:406-11.
3) Oxford Dictionaries Online, s.v. "ginseng". https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/ginseng
4) Li B, Wang CZ, He TC, Yuan CS, Du W. Antioxidants potentiate American ginseng-induced killing of colorectal cancer cells. Cancer Lett. 2010; 289:62–70.
5) Jang DJ, Lee MS, Shin BC, Lee YC, Ernst E. Red ginseng for treating erectile dysfunction: a systematic review. Br J Clin Pharmacol. 2008; 66:444-50.
6) Wang X, Sakuma T, Asafu-Adjaye E, Shiu GK. Determination of ginsenosides in plant extracts from Panex ginseng and Panex quinquefolius L. by LC/MS/MS. Anal Chem. 1999; 71:1579–1584.
7) Attele AS, Wu JA, Yuan CS. Ginseng pharmacology: multiple constituents and multiple actions. Biochem Pharmacol. 1999; 58:1685–1693.
8) Yap KY, Chan SY, Weng Chan Y, Sing Lim C. Overview on the analytical tools for quality control of natural product-based supplements: a case study ofginseng. Assay Drug Dev Technol. 2005; 3:683-99.
9) Clauson KA, Shields KM, McQueen CE, Persad N. Safety issues associated with commercially available energy drinks. J Am Pharm Assoc. 2008; 48:55–63.
10) Ernst E. The risk-benefit profile of commonly used herbal therapies: Ginkgo, St. John’s wort, ginseng, echinacea, saw palmetto, and kava. Ann Intern Med. 2002; 136:42-53.
11) Sparreboom A, Cox MC, Acharya MR, Figg WD. Herbal remedies in the United States: potential adverse interactions with anticancer agents. J Clin Oncol. 2004; 22:2489-503.
12) Vuksan V, Sievenpiper JL, Koo VY, Francis T, Beljan-Zdravkovic U, Xu Z, Vidgen E. American ginseng (Panax quinquefolius L) reduces postprandial glycemia in nondiabetic subjects and subjects with type 2 diabetes mellitus. Arch Intern Med 2000; 160:1009-13.
13) Mucalo I, Jovanovski E, Vuksan V, Božikov V, Romić Z, Rahelić D. American Ginseng Extract (Panax quinquefolius L.) Is Safe in Long-Term Use in Type 2 Diabetic Patients. Evid Based Complement Alternat Med. 2014; 2014:969168.
14) Predy GN, Goel V, Lovlin R, Donner A, Stitt L, Basu TK. Efficacy of an extract of North American ginseng containing poly-furanosyl-pyranosyl-saccharides for preventing upper respiratory tract infections: a randomized controlled trial. CMAJ. 2005; 173:1043-8.
15) Scholey A, Ossoukhova A, Owen L, Ibarra A, Pipingas A, He K, Roller M, Stough C. Effects of American ginseng (Panax quinquefolius) on neurocognitive function: an acute, randomised, double-blind, placebo-controlled, crossover study. Psychopharmacology (Berl). 2010; 212:345-56.
16) Lee ST, Chu K, Sim JY, Heo JH, Kim M. Panax ginseng enhances cognitive performance in Alzheimer disease. Alzheimer Dis Assoc Disord. 2008; 22:222–226.
17) U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine, Drugs, Herbs and Supplements; Ginseng, Panax. https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/1000.html
18) Barton DL, Liu H, Dakhil SR, Linquist B, Sloan JA, Nichols CR, McGinn TW, Stella PJ, Seeger GR, Sood A, Loprinzi CL. Wisconsin Ginseng (Panax quinquefolius) to improve cancer-related fatigue: a randomized, double-blind trial, N07C2. J Natl Cancer Inst. 2013; 105:1230-8.
19) Li XL, Wang CZ, Sun S, Mehendale SR, Du W, He TC, Yuan CS. American ginseng berry enhances chemopreventive effect of 5-FU on human colorectal cancer cells. Oncol Rep. 2009; 22:943-52.
20) King ML, Murphy LL. American ginseng (Panex quinquefolius L.) extract alters mitogen-activated protein kinase cell signaling and inhibits proliferation of MCF-7 cells. J Exp Ther Oncol. 2007; 6:147–155.
21) Duda RB, Zhong Y, Navas V, Duda RB, Zhong Y, Navas V, Li MZ, Toy BR, Alavarez JG. American ginseng and breast cancer therapeutic agents synergistically inhibit MCF-7 breast cancer cell growth. J Surg Oncol. 1999; 72:230–239.
22) M. Mochizuki, Y.C. Yoo, K. Matsuzawa, K. Sato, I. Saiki, S. Tono-Oka, K.I. Samukawa, I. Azuma. Inhibitory effect of tumor metastasis in mice by saponins, ginsenoside-Rb2, 20(R)- and 20(S)-ginsenoside-Rg3, ofRed ginseng. Biol Pharm Bull. 1995; 18:1197–1202.
23) Yuan CS, Wei G, Dey L, Karrison T, Nahlik L, Maleckar S, Kasza K, Ang-Lee M, Moss J. Brief Communication: American Ginseng reduces Warfarin’s effect in healthy patients. Annals of Internal Medicine. 2004; 141:23-27.
24) Cui Y, Shu XO, Gao YT, Cai H, Tao MH, Zheng W. Association of ginseng use with survival and quality of life among breast cancer patients. Am J Epidemiol. 2006; 163:645-53.
25) Lee TK, O'Brien KF, Wang W, Johnke RM, Sheng C, Benhabib SM, Wang T, Allison RR. Radioprotective effect of American ginseng on human lymphocytes at 90 minutes postirradiation: a study of 40 cases. J Altern Complement Med. 2010; 16:561-7.
26) Hofman M, Ryan JL, Figueroa-Moseley CD, Jean-Pierre P, Morrow GR. Cancer-related fatigue: the scale of the problem. Oncologist. 2007; 12:4–10.
27) Harrington CB, Hansen JA, Moskowitz M, Todd BL, Feuerstein M. It's not over when it's over: long-term symptoms in cancer survivors—a systematic review. Int J Pych Med. 2010; 40:163–181.
28) Jin Y, Hofseth AB, Cui X, Windust AJ, Poudyal D, Chumanevich AA, Matesic LE, Singh NP, Nagarkatti M, Nagarkatti PS, Hofseth LJ. American ginseng suppresses colitis through p53-mediated apoptosis of inflammatory cells. Cancer Prev Res (Phila). 2010; 3:339–347.
29) Kang A, Hao H, Zheng X, Liang Y, Xie Y, Xie T, Dai C, Zhao Q, Wu X, Xie L, Wang G. Peripheral anti-inflammatory effects explain the ginsenosides paradox between poor brain distribution and anti-depression efficacy. J Neuroinflammation. 2011; 8:100.
30) Yang CS, Ko SR, Cho BG, Shin DM, Yuk JM, Li S, Kim JM, Evans RM, Jung JS, Song DK, Jo EK. The ginsenoside metabolite compound K, a novel agonist of glucocorticoid receptor, induces tolerance to endotoxin-induced lethal shock. J Cell Mol Med. 2008; 12:1739–1753.
31) Yennurajalingam S, Reddy A, Tannir NM, Chisholm GB, Lee RT, Lopez G, Escalante CP, Manzullo EF, Frisbee Hume S, Williams JL, Cohen L, Bruera E. High-Dose Asian Ginseng (Panax Ginseng) for Cancer-Related Fatigue: A Preliminary Report. Integr Cancer Ther. 2015; 14:419-27.
32) Blumenthal M, Brinckmann JA, Wollschlaeger B. The ABC Clinical Guide to Herbs. Austin, TX, American Botanical Council, 2003.
33) Barton DL, Soori GS, Bauer BA, Sloan JA, Johnson PA, Figueras C, Duane S, Mattar B, Liu H, Atherton PJ, Christensen B, Loprinzi CL. Pilot study of Panex quinquefolius (American ginseng) to improve cancer-related fatigue: a randomized, double-blind, dose-finding evaluation: NCCTG trial N03CA. Support Care Cancer. 2010; 18:179–187.
34) "Ginseng definition - Medical Dictionary definitions of some medical terms defined on MedTerms. 2012. https://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=17671
35) Kiefer D, Pantuso T. Panax ginseng. Am Fam Physician. 2003; 68:1539–42.
36) Chan RY, Chen WF, Dong A, Guo D, Wong MS. Estrogen-like activity of ginsenoside Rg1 derived from Panax notoginseng. J Clin Endocrinol Metab. 2002; 87:3691–5.
37) Lee YJ, Jin YR, Lim WC, Park WK, Cho JY, Jang S, Lee SK. Ginsenoside-Rb1 acts as a weak phytoestrogen in MCF-7 human breast cancer cells. Arch Pharm Res. 2003; 26:58–63.
38) Lee Y, Jin Y, Lim W, Ji S, Choi S, Jang S, Lee S. A ginsenoside-Rh1, a component of ginseng saponin, activates estrogen receptor in human breast carcinoma MCF-7 cells. J Steroid Biochem Mol Biol. 2003; 84:463–8.
39) Amato P, Christophe S, Mellon PL. Estrogenic activity of herbs commonly used as remedies for menopausal symptoms. Menopause. 2002; 9:145-50.
40) Izzo AA, Ernst E. Interactions between herbal medicines and prescribed drugs: a systematic review. Drugs. 2001; 61:2163–75.
41) Smith M, Lin KM, Zheng YP. An open trial of nifedipine-herb interactions: Nifedipine with St. John’s wort, ginseng or Ginkgo biloba. Clin Pharmacol Ther. 2001; 69:86.
42) Fugh-Berman A. Herb-drug interactions. Lancet. 2000; 355:134–8.
43) Bilgi N, Bell K, Ananthakrishnan AN, Atallah E. Imatinib and Panax ginseng: a potential interaction resulting in liver toxicity. The Annals of Pharmacotherapy. 2010; 44:926–8.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.