Bitki dərmanları ilə müalicə fitoterapiya və xərçəngin qarşısının alınması - xəyal, yoxsa həqiqət?

Tarixibəşəriyyət tarixindən belə qədim olan xərçəng xəstəliyi bu gün də dünyada aparıcı sağlamlıq problemi olaraq qalır. Başda piylənmə göstəricilərinin, sonra orta ömür müddətinin artmasıilə daha yaşlı cəmiyyətə çevrilməyimiz xərçəng tezliyini azalda bilməməyin ən mühüm iki səbəbi kimi görünür. Nəticələri dekabr 2017-də açıqlanan və 631 min şəxsin araşdırıldığı tədqiqat xərçəng diaqnozu alanların %40-da altda yatan səbəbin piylənmə və ya artıq çəki olduğunu düşündürmüşdür. Başqa sözlə, piylənmə bu gün siqaretdən daha mühüm xərçəng səbəbinə çevrilmişdir…

Tarixinin qədimliyi və son 1 əsrə qədər əhəmiyyətli müalicəsinin tapılmaması səbəbindən şüuraltı qorxularımızda dərin yer tutan xərçəng xəstəliyinin qarşısını necə alarıq sualı demək olar ki, hər kəsin fikrini məşğul edir. Əslində artıq xərçənglərin yarıdan çoxunun qarşısının alına biləcəyini bilirik: piylənmədən, siqaretdən, alkoqoldan, günəşin zərərli şüalarından və bəzi kanserogen mikroblardan (məsələn, HPV və HBV) qorunsaq, bütün xərçənglərin yarısının qarşısını ala bilərik. Lakin bunlar heç birimiz üçün asan resept deyil. Buna görə xərçəngdən necə qorunum deyə zahirən asan reseptlər axtarırıq və ilk ağla gələnlər ənənəvi və tamamlayıcı tibb üsulları olur. Bu üsullardan ən xoş görünəni isə təbii adı daşıdığı üçün bitki dərmanları ilə müalicə cəhdləri, yəni fitoterapiyadır.

Təbii molekullardan müalicə məhsulları əldə etmək dövrlərini çoxdan geridə qoymuşuq

Bitki dərmanlarının populyarlaşmasının bir çox səbəbi olsa da, tərəfdarlarının tez-tez vurğuladığı bir məqam var: müasir dərmanların mühüm hissəsinin təbii məhsullardan sintez edilməsi. Lakin 20 il əvvəl üçün qismən doğru olan bu fikrin bu gün üçün yanlış olduğunurahatlıqla deyə bilərik. Çünki təbii molekullardan müalicə məhsulları əldə etmək dövrlərini çoxdan geridə qoymuşuq. Artıq xəstəliklərin hüceyrə səviyyəsində hədəfləri müəyyən edilir və yüksək biotexnologiya ilə bu hədəflərə yönəlmiş çox xüsusi dərmanlar istehsal olunur. Bunu nümunə ilə izah etsək, köhnə döyüş silahları ilə bugünkü silahları müqayisə edək. Artıq ballistik dediyimiz, yalnız müəyyən hədəfə gedə bilən silahlara üstünlük verilir. Heç kimin ağlına təbii olduğuna görə oxlarla döyüşmək gəlmir…

Xərçəngdən qoruyan və effektivliyi sübut olunmuş digər iki üsul isə fiziki aktiv olmaq və tərəvəz-meyvə baxımından zəngin pəhrizlə qidalanmaqdır. Tərəvəz-meyvələrin bu faydası bitki mənşəli məhsullarda və onların tərkibindəki maddələrdə fayda axtarmağımızın səbəblərindən biridir. Bunlardan bəziləri yaşıl çay, likopen və selendir. Bu yazıda bitki dərmanlarının xərçəngdən qorunmada rolu müzakirə edilmişdir.

Bitki dərmanları xərçəngin qarşısını ala bilərmi?

Son illərdə ənənəvi və tamamlayıcı üsullar, xüsusilə bitki dərmanları yenidən populyarlaşıb. Dünyanın bir çox yerində bitki dərmanları çox geniş yayılıb. Bitki dərmanlarından istifadə (qida əlavələri daxil olmaqla) hətta sağlam insanlar arasında da hər gün daha populyar olur. Həmçinin mövcud dərmanların təxminən % 25-i bitki mənşəlidir; buna qarşılıq bitki məhsullarından ilhamlanmanın rolu getdikcə azalır.

Yuxarıdakı şəkildə göründüyü kimi, bu gün müasir dərmanların əksəriyyəti laboratoriya şəraitində hüceyrə səviyyəsində molekulyar hədəflərə qarşı hazırlanan sintetik dərmanlardır.

Bununla belə, dünyanın bir çox yerində xəstəliklərdən qorunmaq və ya müalicə üçün istifadə olunan müxtəlif bitki növləri var. Bir çox ölkə ümidverici şəfalı bitki dərmanları tapmaq üçün araşdırmalar aparır. Bunlar yalnız Asiya ölkələrində deyil, Avropa və ABŞ-da da geniş yayılıb.

Xərçəng bitki mənşəli məhsulların çox istifadə olunduğu sahələrdən biridir. Xərçəng sahəsinin araşdırmaları çox bahadır. Bəzi xərçəng müalicələri ilə müqayisədə tətbiqi daha asan və ucuz olduğuna görə xəstələr, yaxınları və bəzi alimlər fitoterapiya sahəsinə böyük maraq göstərirlər. Xərçəngin qarşısını almaqda ən yaxşı həlli tapmaq üçün çoxsaylı araşdırmalar aparılmağa davam edir. Bu araşdırmalar nəticəsində daha sağlam həyat tərzindən (ideal çəki, siqaret və alkoqoldan uzaq qalmaq, günəş şüalarından qorunmaq, tərəvəz-meyvə əsaslı qidalanmaq və fiziki aktiv qalmaq və s.) başqa xərçəngin qarşısını alacaq təsirli həllər tapılmayıb. Xərçəngin qarşısını almaq üçün sübut olunmuş dərman müalicələrinin sayı isə çox azdır; bunlara hepatit B ilə bağlı qaraciyər xərçəngi və HPV ilə bağlı uşaqlıq boynu xərçəngi üçün peyvəndlər, kolon xərçəngi üçün isə aspirin istifadəsi nümunədir. Bəs bitkilər daha az yan təsir vəd edərək xərçəngdən qoruyucu rol oynaya bilərmi?

Bitki təbabəti gələcəyə qayıdışdırmı?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı ənənəvi tibbi (bitki dərmanları daxil olmaqla) müasir tibbi irəliləyişlər yaranıb yayılmazdan yüzlərlə il əvvəl mövcud olmuş və bu gün də istifadə olunan müalicə üsulları kimi müəyyən edir.

Bitki dərmanları tamamlayıcı və alternativ müalicələrin bioloji əsaslı tətbiqlərindən biridir və fitoterapiya da adlandırılır.

Bir çox insan ənənəvi dərmanların yan təsirlərindən çəkindiyi üçün bitki təbabətinə üstünlük verir, çünki otlar zərərsiz sayılır və yenə bir çox insan bitki dərmanlarından sağaldıcı təsir gözləyir. Lakin bitki dərmanlarının müsbət tərəfləri ilə yanaşı mənfi tərəflərinin də olduğunu qəbul etməliyik. Bitki dərmanları haqqında çoxsaylı araşdırmalar olsa da, hələ bəzi suallar var. Bitki dərmanlarının başqa problemi standartlaşdırmadır; eyni bitkinin tərkibi müxtəlif coğrafiyalarda və yetişdirmə formalarında dəyişə bilər və bu problem hələlik həllsiz görünür.

Bitkilərlə xərçəngin qarşısını almaq xəyaldırmı?

Xərçəng mühüm sağlamlıq problemidir və dünyada ölümlərin aparıcı səbəbidir. Dünya əhalisinin üçdə birinin həyatının bir dövründə bu xəstəliklə qarşılaşacağı və bütün ölümlərin beşdə birinin xərçəngə görə olduğu hesablanır.

Bütün xərçəngə bağlı ölümlərin ən azı % 40-nın qarşısı alına bilər kimi görünür. Xərçəngin qarşısını almaq çox mühümdür və xərçəngə nəzarət proqramlarının əsasını bu məqsəd təşkil etməlidir.

Xərçəng daxil olmaqla xroniki xəstəlikləri olan şəxslər arasında bitki qarışıqları və dərmanlarının istifadəsi çox geniş yayılıb. Ənənəvi tibbin daha geniş yayıldığı Asiya ölkələrində xərçəng göstəricilərinin Qərb ölkələrindən aşağı olmasını bitki dərmanlarının istifadəsi ilə əlaqələndirənlər var; lakin dünyaya baxdıqda xərçəng göstəriciləri piylənmə göstəriciləri ilə daha əlaqəli görünür. Aşağıdakı videoda dünyada illərə və ölkələrə görə piylənmə göstəriciləri görünə bilər.

Cəmiyyət düzgün qidalanmanı xərçəng riskini azaltmaq üçün ən mühüm həyat tərzi kimi qəbul edir. Buna görə meyvələr, tərəvəzlər və ədviyyatlar kimi təbii qida maddələri xərçəngin qarşısını alma xüsusiyyətləri ilə həm elmi baxımdan, həm də ümumi əhali arasında diqqət çəkmişdir. Meyvə və tərəvəzlər lif və vitaminlərlə yanaşı polifenollar və alkaloidlər kimi maddələri də təmin edir. Meyvə və tərəvəzlərdə olan mikroqida maddələrinin xərçəng tezliyini azaltdığını göstərmək üçün çoxlu tədqiqat aparılır. Cəmiyyətin müşahidəsinə yönəlmiş bəzi (epidemioloji) tədqiqatlar bir çox xərçəng növünün riski ilə tərəvəz-meyvə istehlakı arasında tərs əlaqə göstərmişdir. Lakin diqqət yetirilməli ən mühüm məqam bitki dərmanları üzrə sınaqların əksəriyyətinin laboratoriya tədqiqatı səviyyəsində qalmasıdır.

Qida əlavələrinin xərçəngin qarşısının alınması və müalicəsində də faydalı olduğunu göstərmək üçün vitaminlər, minerallar, dərman bitkilərinin komponentləri bütöv qida formalarında və ya qida əlavələri kimi geniş şəkildə sınaqdan keçirilir. Lakin elmi sübutlara əsasən, xərçəngdən qorunmaq üçün müəyyən qida əlavələri tövsiyə edilmir, hətta beta-karotin və selen əlavələrinin bəzi xərçənglərin riskini artırdığı göstərilmişdir.

Bitki mənşəli qidaların bol lif və zəngin qida maddələri ilə yanaşı az kalori ehtiva etməsi onları üstün mövqeyə gətirir. Eyni zamanda, bəzi xərçənglərdən qorunmaq və çəkiyə nəzarət etmək üçün nişastasız tərəvəzlər (brokoli, kök, şalğam və s.) tövsiyə edilir. Elmi ədəbiyyatda müsbət və mənfi tərəfləri olmasına baxmayaraq, sübuta əsaslanan təlimatlar xərçəngin qarşısının alınması üçün xüsusi qidalanma “əlavələri” tövsiyə etmir. Həmçinin vitaminlər və minerallar daxil olmaqla qida əlavələrinin yan təsirlər və dərman qarşılıqlı təsirləri baxımından zərər-fayda nisbətinə görə qiymətləndirilməsi tövsiyə edilir.

Xərçəng əleyhinə bitkilər və törəmələrinə bəzi nümunələr

Bir çox bitki və törəməsi xərçəngin qarşısının alınmasına təsirlərinə görə qiymətləndirilir. Bunların arasında kurkumin, likopen, kapsaisin, zingerol, katexinlər, izotiosianatlar, izoflavonlar, E və C vitaminləri və selen kimi bioloji aktiv maddələr vardır. Bu agentlərin kanserogenezə (xərçəngin yaranmasına) təsir göstərə biləcək iltihab əleyhinə təsirinin ola biləcəyi düşünülür. Xərçəng əleyhinə dərmanların bir qisminin tarixən təbii məhsullardan hazırlanması və ya onlardan ilham alınması – bunların çoxunu hələ də kimyaterapiya kimi istifadə edirik – bitki dərmanlarına marağı canlı saxlayır.

Taninlər müəyyən dozalarda xərçəng hüceyrələrində hüceyrə ölümünü təşviq edərək xərçəngin qarşısını aldığı düşünülən yaşıl çayın təbii komponentləridir. İzoprenoidlərin leykoz hüceyrələrinin çoxalmasını basqıladığı göstərilmişdir. Fitosterolların ürək-damar xəstəliklərinə və xərçəngin irəliləməsinə qarşı qoruyucu agentlər olduğu düşünülərək tədqiqatlar aparılmışdır.

Məsələn, onilliklər ərzində ağciyər xərçənginin qarşısını ala biləcək bir əlavə araşdırılmışdır. Bu tədqiqatlar nəticəsində A, C, E vitaminləri və selen dəstəyinin ağciyər xərçəngi riskini azaltdığını irəli sürən hər hansı sübut tapılmamışdır. Əksinə, beta-karotin qəbulu ilə siqaret çəkən və ya asbestə məruz qalan şəxslərdə ağciyər xərçəngi riskinin artması arasında əlaqə müəyyən edilmişdir.

Gündəlik 1g kalsium əlavəsi qəbulunun yoğun bağırsaq poliplərinə qarşı orta dərəcədə qoruyucu təsiri görülmüş, lakin yoğun və düz bağırsaq xərçənginə qarşı qoruyucu təsirinin olmadığı müəyyən edilmişdir. Başqa bir genişmiqyaslı (randomizə olunmuş klinik) tədqiqatda da həzm sistemi xərçənglərinə qarşı antioksidant əlavələrinin (beta-karotin, A vitamini, C vitamini, E vitamini və selen; plasebo ilə müqayisədə) qoruyucu təsiri aşkar edilməmişdir. Hətta bu əlavələrin ölüm göstəricisini (həyat itkisi riskini) artırdığı görülmüşdür. Təkbaşına selenin bəzi xərçənglərə qarşı qoruyucu təsiri bildirilsə də, bu təsirin yeni və daha çox tədqiqatla təsdiqlənməsi lazımdır. Həmçinin bu gün çox intensiv şəkildə iddia edildiyi kimi, az selen qəbulu ilə xərçəng riskinin artması arasında da aydın əlaqə tapılmamışdır. Nəticə etibarilə kişilərdə, qadınlarda və uşaqlarda xərçəngdən qorunmaq üçün bu əlavələrin istifadəsi tövsiyə edilmir.

Yaşıl çay katexin təmin etdiyinə görə araşdırılan başqa bir məhsuldur. Yaşıl çay adi vərdişlə içildikdə təhlükəsiz görünə, xərçəng xəstələrinin müalicələrlə əlaqədar yaşadığı bəzi yan təsirləri azalda bilər, lakin xərçəngin qarşısını alan təsirinə dair inandırıcı sübut yoxdur. Ancaq yüksək dozalarda ciddi qaraciyər zədələnməsi bildirilmişdir və bortezomib müalicəsi alan xəstələr ondan istifadə etməməlidir.

Digər məşhur əlavə olan likopenin prostat və baş-boyun xərçənglərinə təsiri araşdırılmışdır; lakin bu günə qədər hər hansı faydası bildirilməmişdir.

Laboratoriya tədqiqatlarında zirə və zəfəran komponentlərinin şiş hüceyrələrinə bəzi müsbət təsirləri müşahidə edilmişdir, lakin xərçəngin qarşısını almaq üçün istifadəsini dəstəkləyən sübut yoxdur.

Flavonoidlər çox geniş yayılmışdır. Ədəbiyyata görə onların antibakterial, antiviral, iltihab əleyhinə, xərçəng əleyhinə və allergiya əleyhinə xüsusiyyətlərə malik olduğu qəbul edilmişdir. Bununla belə, kolorektal (yoğun bağırsaq) xərçənglərinin qarşısının alınmasına dair tədqiqat nəticələri ziddiyyətlidir və sübut edilməmişdir.

Aloe veranınimmun sistemini aktivləşdirərək xərçəng əleyhinə təsiri araşdırılmışdır. Ağac növü olan Gingko bilobanın laboratoriya şəraitində antioksidant xüsusiyyəti göstərilmişdir. Brokoli və digər kələmkimilərin potensial kimyəvi profilaktik (xərçəngin qarşısını alan) xüsusiyyətləri araşdırılmışdır.

Nəticə etibarilə, bu əlavələrin hər hansı xərçəngin qarşısının alınmasında əhəmiyyətli təsiri tapılmamışdır. Lakin tərəvəz və meyvələrin tərkibindəki çoxlu kimyəvi maddə və lif birlikdə işləyərək xərçəng riskini azalda bilər. Meyvə və tərəvəzlərlə zəngin sağlam qidalanma xərçəngin qarşısının alınmasında çox mühüm olsa da, bitki üsulları və xüsusi qida əlavələrinin xərçəngin qarşısını aldığına dair bu günə qədər sübut göstərilməmişdir. Aparılacaq tədqiqatlarda standartlaşdırma, mümkün yan təsirlər, dərman qarşılıqlı təsirləri və fərdi xüsusiyyətlərlə bağlı məsələlər araşdırılmalıdır.