درمان با داروی گیاهی، فیتوتراپی و پیشگیری از سرطان - خیال یا واقعیت؟

تاریخبیماری سرطان که حتی از تاریخ بشر قدیمی‌تر است، امروزه نیز همچنان از مهم‌ترین مشکلات سلامت جهان است. نخست افزایش میزان چاقیو سپس، افزایش میانگین طول عمرو در نتیجه سالمندتر شدن جامعه، به نظر دو علت مهم ناتوانی در کاهش فراوانی سرطان هستند. مطالعه‌ای با بررسی 631 هزار نفر و نتایج اعلام‌شده در دسامبر 2017 نشان داد در %40 افراد دارای تشخیص سرطان، علت زمینه‌ای ممکن است چاقی یا اضافه‌وزن باشد. به بیان دیگر چاقی امروزه از سیگار علت مهم‌تری برای سرطان شده است…

بیماری سرطان به دلیل قدمت و نداشتن درمان معنادار تا 1 قرن گذشته، جای عمیقی در ترس‌های ناخودآگاه ما دارد و این پرسش که چگونه پیشگیری کنیم تقریباً ذهن همه را مشغول می‌کند. در واقع اکنون می‌دانیم بیش از نیمی از سرطان‌ها قابل پیشگیری‌اند: اگر از چاقی، سیگار، الکل، پرتوهای زیان‌آور آفتاب و برخی میکروب‌های سرطان‌زا (برای مثال HPV و HBV) محافظت کنیم، می‌توانیم از نیمی از همه سرطان‌ها جلوگیری کنیم. اما این نسخه‌ها برای هیچ‌یک از ما آسان نیستند. بنابراین برای پیشگیری از سرطان دنبال نسخه‌های ظاهراً آسان می‌گردیم و نخست روش‌های طب سنتی و مکمل به ذهن می‌رسند. دلپذیرترین این روش‌ها چون صفت طبیعی دارد، تلاش برای درمان با داروهای گیاهی، یعنی فیتوتراپیاست.

دوره به دست آوردن محصولات درمانی از مولکول‌های طبیعی را مدت‌هاست پشت سر گذاشته‌ایم

اگرچه محبوب شدن داروهای گیاهی علل فراوانی دارد، طرفدارانشان بر نکته‌ای زیاد تأکید می‌کنند: ساخته شدن بخش مهمی از داروهای مدرن از محصولات طبیعی. اما این گفته که برای 20 سال پیش تا حدی درست بود، برای امروز نادرست استو می‌توانیم به‌راحتی این را بگوییم. زیرا دوره به دست آوردن محصولات درمانی از مولکول‌های طبیعی را مدت‌هاست پشت سر گذاشته‌ایم. اکنون اهداف بیماری‌ها در سطح سلولی تعیین می‌شوند و با زیست‌فناوری پیشرفته داروهای بسیار اختصاصی برای آن اهداف تولید می‌شوند. برای توضیح با مثال، سلاح‌های جنگی قدیمی را با امروزی مقایسه کنیم. اکنون سلاح‌هایی ترجیح داده می‌شوند که بالستیک می‌نامیم و تنها به هدف مشخص می‌روند. به ذهن کسی نمی‌رسد چون تیر طبیعی است با آن بجنگد…

دو روش دیگر محافظت در برابر سرطان با اثربخشی اثبات‌شده، فعالیت جسمی و از نظر سبزی و میوه، تغذیه با رژیم غنیهستند. این فایده سبزی و میوه یکی از دلایل جست‌وجوی سودمندی در محصولات گیاهی و مواد آن‌هاست. برخی از این‌ها چای سبز، لیکوپن و سلنیوم هستند. در این نوشته نقش داروهای گیاهی در پیشگیری از سرطان بحث شده است.

آیا داروهای گیاهی می‌توانند از سرطان پیشگیری کنند؟

در سال‌های اخیر روش‌های سنتی و مکمل، به‌ویژه داروهای گیاهی، دوباره محبوب شده‌اند. در بیشتر نقاط جهان داروهای گیاهی بسیار رایج‌اند. استفاده از داروهای گیاهی (شامل مکمل‌های غذایی) حتی در افراد سالم نیز روزبه‌روز محبوب‌تر می‌شود. همچنین حدود % 25 داروهای موجود منشأ گیاهی دارند؛ در مقابل نقش الهام گرفتن از محصولات گیاهی به‌تدریج کاهش می‌یابد.

همان‌طور که در شکل بالا دیده می‌شود، امروزه بیشتر داروهای مدرن، داروهای مصنوعی تهیه‌شده در آزمایشگاه علیه اهداف مولکولی در سطح سلولی هستند.

با این حال در بسیاری از نقاط جهان، گونه‌های گیاهی مختلف برای پیشگیری یا درمان بیماری استفاده می‌شوند. کشورهای فراوان برای یافتن داروهای گیاهی درمانی امیدبخش پژوهش می‌کنند. این‌ها فقط در کشورهای آسیایی نیستند؛ در اروپا و ایالات متحده نیز رایج‌اند.

سرطان یکی از حوزه‌های مصرف بسیار رایج محصولات گیاهی است. پژوهش سرطان بسیار گران است. چون اجرای فیتوتراپی نسبت به برخی درمان‌های سرطان آسان‌تر و ارزان‌تر است، بیماران، نزدیکان و برخی دانشمندان علاقه زیادی به آن دارند. مطالعات فراوان برای یافتن بهترین راه پیشگیری از سرطان ادامه دارند. در نتیجه این مطالعات، جز سبک زندگی سالم‌تر (وزن ایده‌آل، دوری از سیگار و الکل، محافظت از آفتاب، تغذیه با محوریت سبزی و میوه و فعال ماندن جسمی و مانند آن) راه‌حل مؤثر دیگری برای پیشگیری از سرطان پیدا نشده است. تعداد درمان‌های دارویی اثبات‌شده برای پیشگیری از سرطان بسیار کم است؛ نمونه‌ها واکسن‌های سرطان کبد ناشی از هپاتیت B و سرطان دهانه رحم ناشی از HPV و برای سرطان کولون، آسپرین هستند. آیا گیاهان می‌توانند با وعده عوارض کمتر، نقش محافظت از سرطان داشته باشند؟

طب گیاهی، بازگشت به آینده؟

سازمان جهانی بهداشت، طب سنتی (شامل داروهای گیاهی) را روش‌های درمانی‌ای تعریف می‌کند که صدها سال پیش از ایجاد و گسترش پیشرفت‌های پزشکی مدرن وجود داشته‌اند و هنوز استفاده می‌شوند.

داروی گیاهی یکی از کاربردهای زیستی درمان‌های مکمل و جایگزین است و فیتوتراپی نیز نامیده می‌شود.

بسیاری از افراد چون از عوارض داروهای متداول می‌ترسند، طب گیاهی را ترجیح می‌دهند، زیرا گیاهان بی‌ضرر تصور می‌شوند و بسیاری نیز از داروهای گیاهی انتظار بهبود دارند. اما باید بپذیریم داروهای گیاهی همراه مزایا، معایبی نیز دارند. با وجود مطالعات فراوان، هنوز پرسش‌هایی وجود دارد. مشکل دیگر داروهای گیاهی استانداردسازی است؛ ترکیبات یک گیاه نیز با جغرافیا و شیوه پرورش متفاوت تغییر می‌کنند و این مشکل فعلاً بی‌راه‌حل به نظر می‌رسد.

آیا پیشگیری از سرطان با گیاهان خیال است؟

سرطان مشکل مهم سلامت و علت اصلی مرگ در جهان است. محاسبه می‌شود یک‌سوم جمعیت جهان در دوره‌ای از زندگی با این بیماری روبه‌رو شوند و یک‌پنجم تمام مرگ‌ها به دلیل سرطان باشند.

به نظر می‌رسد دست‌کم % 40 همه مرگ‌های ناشی از سرطان قابل پیشگیری باشند. پیشگیری از سرطان بسیار مهم است و این هدف باید پایه برنامه‌های کنترل سرطان باشد.

مصرف ترکیبات و داروهای گیاهی در افراد دارای بیماری مزمن از جمله سرطان بسیار رایج است. برخی میزان پایین‌تر سرطان در کشورهای آسیایی با طب سنتی گسترده‌تر نسبت به کشورهای غربی را به داروهای گیاهی نسبت می‌دهند؛ اما در سطح جهان میزان سرطان بیشتر با میزان چاقی مرتبط به نظر می‌رسد. در ویدئوی زیر میزان چاقی در جهان براساس سال‌ها و کشورها دیده می‌شود.

تغذیه درست از سوی جامعه مهم‌ترین سبک زندگی برای کاهش خطر سرطان پذیرفته می‌شود. بنابراین میوه‌ها، سبزی‌ها و ادویه‌ها به‌عنوان غذاهای طبیعی، از نظر ویژگی‌های پیشگیری از سرطان هم از نظر علمی و هم در جمعیت عمومی توجه جلب کرده‌اند. میوه و سبزی همراه فیبر و ویتامین، موادی مانند پلی‌فنول‌ها و آلکالوئیدها نیز فراهم می‌کنند. مطالعات زیادی برای نشان دادن کاهش فراوانی سرطان با ریزمغذی‌های میوه و سبزی انجام می‌شود. برخی مطالعات مشاهده جامعه (اپیدمیولوژیک) ارتباط معکوس خطر انواع فراوان سرطان با مصرف سبزی و میوه را نشان داده‌اند. اما مهم‌ترین نکته این است که بیشتر آزمایش‌های داروهای گیاهی در سطح مطالعه آزمایشگاهی باقی می‌مانند.

برای نشان دادن سودمندی مکمل‌های غذایی در پیشگیری و درمان سرطان نیز ویتامین‌ها، مواد معدنی و اجزای گیاهان دارویی به‌شکل غذای کامل یا مکمل، گسترده آزموده می‌شوند. اما براساس شواهد علمی، مکمل‌های غذایی مشخص برای محافظت از سرطان توصیه نمی‌شوند و حتی، بتاکاروتن و سلنیوم به‌صورت مکمل، افزایش خطر برخی سرطان‌ها را نشان داده‌اند.

کم‌کالری بودن غذاهای گیاهی با وجود فیبر فراوان و مواد مغذی غنی، آن‌ها را در موقعیت مطلوب قرار می‌دهد. همچنین برای محافظت از برخی سرطان‌ها و کنترل وزن، سبزی‌های بدون نشاسته (بروکلی، هویج، شلغم و مانند آن) توصیه می‌شوند. با وجود نکات مثبت و منفی در منابع علمی، راهنماهای مبتنی بر شواهد «مکمل‌های» تغذیه‌ای مشخصی برای پیشگیری از سرطان توصیه نمی‌کنند. همچنین توصیه می‌شود مکمل‌های غذایی، از جمله ویتامین‌ها و مواد معدنی، از نظر عوارض و تداخل دارویی براساس نسبت زیان به سود ارزیابی شوند.

برخی نمونه‌های گیاهان ضدسرطان و مشتقات آن‌ها

بسیاری از گیاهان و مشتقاتشان به دلیل اثرات پیشگیری از سرطان ارزیابی می‌شوند. در میان آن‌ها، کورکومین، لیکوپن، کپسایسین، زینجرول، کاتچین‌ها، ایزوتیوسیانات‌ها، ایزوفلاون‌ها، ویتامین E و C و سلنیوم از مواد فعال زیستی هستند. تصور می‌شود این عوامل ممکن است بر کارسینوژنز (ایجاد سرطان)، اثر ضدالتهابی داشته باشند. ساخته شدن یا الهام گرفتن بخشی از داروهای ضدسرطان از محصولات طبیعی در روند تاریخ – که بسیاری را هنوز به‌عنوان شیمی‌درمانی استفاده می‌کنیم – علاقه به داروهای گیاهی را زنده نگه می‌دارد.

تانن‌ها اجزای طبیعی چای سبز هستند که تصور می‌شود در دوزهای مشخص با تحریک مرگ سلولی در سلول‌های سرطانی از سرطان پیشگیری می‌کنند. نشان داده شده است ایزوپرنوئیدها تکثیر سلول‌های لوسمی را سرکوب می‌کنند. فیتواسترول‌ها برای بیماری‌های قلبی‌عروقی و پیشرفت سرطان، با تصور عامل محافظتی بودن، مطالعه شده‌اند.

برای مثال دهه‌ها مکملی برای پیشگیری از سرطان ریه بررسی شده است. در نتیجه این مطالعات شواهدی مبنی بر کاهش خطر سرطان ریه با مکمل ویتامین A، C، E و سلنیوم یافت نشده است. برعکس، ارتباطی میان دریافت بتاکاروتن و افزایش خطر سرطان ریه در افراد سیگاری یا در معرض آزبست پیدا شده است.

روزانه 1g، مکمل کلسیم اثر محافظتی متوسطی بر پولیپ کولون نشان داده است، اما اثر محافظتی بر سرطان کولون و رکتوم نداشته است. همچنین در مطالعه گسترده دیگری (بالینی تصادفی‌شده)، مکمل‌های آنتی‌اکسیدان (بتاکاروتن، ویتامین A، ویتامین C، ویتامین E و سلنیوم؛ در مقایسه با دارونما) در برابر سرطان‌های گوارشی اثر محافظتی نداشتند. حتی مشاهده شد این مکمل‌ها مورتالیتی (خطر مرگ) را افزایش می‌دهند. اگرچه اثر محافظتی سلنیوم به‌تنهایی برای برخی سرطان‌ها گزارش شده است، این اثر باید با مطالعات تازه و بیشتر تأیید شود. همچنین برخلاف ادعای بسیار گسترده امروزی، ارتباط روشنی میان دریافت کم سلنیوم و افزایش خطر سرطان یافت نشده است. در نتیجه استفاده از این مکمل‌ها برای پیشگیری از سرطان در مردان، زنان یا کودکان توصیه نمی‌شود.

چای سبز به دلیل تأمین کاتچین محصول دیگری است که بررسی می‌شود. چای سبز با مصرف معمول ممکن است ایمن به نظر برسد و برخی عوارض ناشی از درمان در بیماران سرطان را کاهش دهد، اما شواهد قانع‌کننده‌ای از اثر پیشگیری از سرطان وجود ندارد. با این حال در دوزهای بالا آسیب شدید کبدی گزارش شده است و بیماران تحت درمان bortezomib نباید آن را مصرف کنند.

لیکوپن نیز به‌عنوان مکمل محبوب دیگر از نظر اثر بر سرطان پروستات و سر و گردن بررسی شده است؛ اما تاکنون کمکی گزارش نشده است.

در پژوهش‌های آزمایشگاهی اثرات مثبت برخی ترکیبات زیره و زعفران بر سلول‌های تومور دیده شده است، اما شواهدی برای حمایت از مصرف آن‌ها برای پیشگیری از سرطان وجود ندارد.

فلاونوئیدها بسیار رایج‌اند. براساس منابع، ویژگی‌های ضدباکتری، ضدویروس، ضدالتهاب، ضدسرطان و ضدحساسیت برای آن‌ها پذیرفته شده است. با این حال نتایج مطالعات پیشگیری از سرطان کولورکتال (روده بزرگ) متناقض و اثبات‌نشده‌اند.

آلوئه‌ورا، برای اثر ضدسرطان با فعال کردن سیستم ایمنی بررسی شده است. نوعی درخت به نام Gingko biloba در آزمایشگاه ویژگی آنتی‌اکسیدانی نشان داده است. ویژگی‌های بالقوه پیشگیری شیمیایی از سرطان در بروکلی و سایر چلیپاییان بررسی شده‌اند.

در نتیجه، اثر معناداری از این مکمل‌ها در پیشگیری از هیچ سرطانی یافت نشده است. اما مواد شیمیایی فراوان و فیبر موجود در سبزی و میوه ممکن است با همکاری هم خطر سرطان را کاهش دهند. اگرچه رژیم سالم غنی از میوه و سبزی در پیشگیری از سرطان بسیار مهم است، تاکنون شواهدی از پیشگیری سرطان با روش‌های گیاهی و مکمل‌های غذایی ویژه نشان داده نشده است. در پژوهش‌های آینده باید استانداردسازی، عوارض احتمالی، تداخل دارویی و ویژگی‌های شخصی بررسی شوند.