Kimyaterapiya və immunoterapiya tətbiq edilərkən nələrə diqqət etməli? İnfuziya reaksiyası nədir?

Kimyaterapiya və immunoterapiya xərçəngin müalicəsində həyati əhəmiyyətli üsullardır. Bu dərmanların verilməsində istifadə olunan infuziya üsulu onların vena vasitəsilə birbaşa qan dövranına yeridilməsi deməkdir. Effektiv müalicə təmin edən bu üsul infuziya reaksiyaları kimi əlavə təsirlərə də səbəb ola bilər.

İnfuziya reaksiyaları kimyaterapiya dərmanlarının venadaxili (IV) verilməsi zamanı yarana və müxtəlif ağırlıqda ola bilər. Məqalə kimyaterapiya, immunoterapiya və damardan verilən digər xərçəng dərmanları zamanı yarana bilən infuziya reaksiyalarını anlamaq, tanımaq və idarə etmək barədə mühüm məlumat verir. Məqsəd həm tibb mütəxəssislərinin, həm də xəstələrin bu əlavə təsirlərdən daha məlumatlı və onlara hazırlıqlı olmasını təmin etməkdir. Bu məlumatlar müalicənin daha təhlükəsiz və effektiv olmasına kömək edə bilər.

İnfuziya reaksiyası nədir?

İnfuziya reaksiyaları xəstə venadaxili (IV) dərman alarkən və ya sonra yarana bilən, yüngüldən həyatı təhdid edənə qədər dəyişən geniş yayılmış əlavə təsirdir.

Orqanizm IV verilən xərçəng müalicələri kimi müəyyən müalicələrə güclü immun cavab göstərə bilər; bu da infuziya reaksiyalarına səbəb ola bilər.

İnfuziya reaksiyaları infuziyadan dərhal sonra və ya müəyyən müddət keçdikdən sonra yarana bilər.

Reaksiyanın ağırlığı müəyyən dərmanlar, dozalar və ya şəxsin sağlamlıq vəziyyəti ilə yanaşı bir sıra amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər.

2018-ci il tədqiqatında müalicəyə qarşı əlavə təsir reaksiyaları bir neçə kateqoriyaya ayrılıb və kateqoriyalar hərflərlə göstərilib:

1. (Augmented): Artmış farmakoloji təsirlər
2. (Bizarre): Qeyri-adi təsirlər
3. (Chronic): Xroniki təsirlər
4. (Delayed): Gecikmiş təsirlər
5. (End): Müalicənin sonundakı təsirlər
6. (Failure): Müalicənin uğursuzluğu

İnfuziya reaksiyalarının təsnifatı

İnfuziya reaksiyaları adətən əvvəlcədən proqnozlaşdırılmayan əlavə təsirlərdir. Bu reaksiyalar dozadan asılı deyil və adətən dərmanın özünəməxsus təsirləri ilə əlaqələndirilmir. Çox vaxt müalicə bitdikdə öz-özünə keçir.

Xərçəng müalicəsində infuziya reaksiyaları ümumilikdə:

• Əvvəlcədən proqnozlaşdırılmır
• Dozadan asılı deyil
• Adətən dərmanın təsirləri ilə əlaqələndirilmir
• Müalicənin sonunda öz-özünə keçir

Bununla yanaşı, paklitaksel və dosetaksel kimi taksan kimyaterapiyalarına, karboplatinə və xüsusilə immunoterapiya dərmanlarına bağlı reaksiyalar bəzi hallarda proqnozlaşdırıla bilər, çünki onlar çox vaxt dərmanın növünə görə dəyişir. Yəni immunoterapiya dərmanlarının yaratdığı reaksiyalar dərmanın xüsusiyyətlərindən asılı olaraq bəzi hallarda əvvəlcədən təxmin edilə bilər.

Allergik və allergik olmayan reaksiyalar

İnfuziya reaksiyaları allergik və allergik olmayan alt tiplərə də ayrılır. Allergik infuziya reaksiyalarında immun sistemi həddindən artıq cavab verir və anafilaktik şok kimi ciddi reaksiyalar yarana bilər.

İmmun cavablar anadangəlmə, adaptiv və ya hər ikisini əhatə edən formada təsvir olunur.

Anadangəlmə immun cavab immun sisteminin ümumi və sürətli cavabıdır. Adaptiv immun cavab immun sisteminin təhrikedici amili tanıdıqda daha hədəfli cavab verməsini əhatə edir.

Allergik olmayan infuziya reaksiyalarına bunlar daxil ola bilər:

• Sitokin ifrazı sindromu kimi psevdoallergik reaksiyalar
• İdiosinkratik (proqnozlaşdırılmayan), dərmanla əlaqələndirilməyən və nadir idiosinkratik reaksiyalar
• Dərmana cavab olaraq yaranan dözümsüzlük reaksiyaları

2018-ci il tədqiqatında infuziya reaksiyalarının çoxunun allergik olmayan tipdə olduğu bildirilib.

İnfuziya reaksiyaları yüngül və ya təcili tibbi müdaxilə tələb edəcək qədər ciddi ola bilər və adətən infuziyadan sonrakı 30–120 dəqiqədə yaranır. Lakin əlamətlərin başlanması bəzən 24 saatdan bir həftəyədək dəyişə bilər. Bu, reaksiya növündən asılı olmayaraq infuziyadan sonra diqqətli olmağın vacibliyini göstərir.

Xərçəng müalicələri ilə bağlı yarana bilən infuziya reaksiyaları

Xərçəng müalicəsində əlavə təsirlər, infuziya reaksiyaları da daxil olmaqla, ağırlığına görə 1-dən 5-ə qədər dərəcələndirilir. 1-ci dərəcə yüngül əlamətləri, 5-ci dərəcə isə ən ağır nəticə olan ölümü ifadə edir.

2019-cu ildə aparılmış sistematik icmal kolorektal xərçəng müalicəsi üçün monoklonal anticisim dərmanları alan xəstələrin təxminən 5%-də infuziya reaksiyası yarandığını göstərib. Tədqiqat reaksiyaların tezliyinin onların ağırlığından və müalicənin növündən asılı olaraq dəyişə bildiyini ortaya qoyub. Bu nəticələr xərçəng dərmanlarının əlavə təsirlərini anlamaq və idarə etmək üçün mühüm məlumat verir.

İnfuziya reaksiyaları kimyaterapiya dərmanlarından yarana və ciddi ola bilər. Lakin 2017-ci il tədqiqatı kimyaterapiya ilə bağlı infuziya reaksiyalarının nadir olduğunu müəyyən edib. 2022-ci il tədqiqatında isə immunoterapiya alan xəstələrin 5%-dən azında infuziya reaksiyası yaranıb. Bu nəticələr müxtəlif xərçəng müalicələrinin əlavə təsir profillərinin anlaşılmasında mühüm rol oynayır.

Taksan kimyaterapiyalarına (paklitaksel və dosetaksel) xas infuziya reaksiyalarının xüsusiyyətləri

Paklitaksel və dosetaksel kimi taksan kimyaterapiyaları xəstələrin təxminən 5-10%-da dərhal yaranan hiperhəssaslıq reaksiyaları törədə bilər. Bu reaksiyalar adətən müalicəyə yenidən başlamazdan əvvəl Kordexa kimi kortizon həblərini qəbul etmək kimi tədbirlərlə təhlükəsiz idarə oluna bilir. Çox vaxt ciddi olmasalar da, bəzi xəstələr üçün əhəmiyyətli ola bilər və idarə edilməsi peşəkar yanaşma tələb edir.

Taksanların yaratdığı infuziya reaksiyalarının əlamətlərinə dəri səpgisi və qaşınma, kürək və bel ağrısı, üzdə və ya boğazda şişmə, təngnəfəslik, sürətli ürək döyüntüsü və bəzən qan təzyiqinin enməsi daxildir. Bu reaksiyalar adətən müalicənin ilk bir neçə dəqiqəsində yaranır və müalicənin dayandırılmasını və ya sürətinin azaldılmasını tələb edə bilər.

Karboplatinə xas infuziya reaksiyalarının xüsusiyyətləri nələrdir?

Karboplatinlə bağlı infuziya reaksiyaları adətən allergik tipdədir. Onlara karboplatin müalicəsinin 5-ci və ya 6-cı siklindən sonra daha çox rast gəlinə bilər. Karboplatindən əvvəl rutin Kordexa qəbulu tövsiyə olunmur.

Karboplatinlə bağlı infuziya reaksiyalarına adətən müalicə zamanı və ya dərhal sonra başlayan dəri səpgisi, xüsusilə əllərdə qaşınma, qızartı, üzdə və ya boğazda şişmə, təngnəfəslik, sürətli və ya nizamsız ürək döyüntüsü, bəzən isə qan təzyiqinin enməsi daxildir. Bəzi hallarda bu reaksiyalar ciddi ola və dərhal tibbi müdaxilə tələb edə bilər.

Oksaliplatinə xas infuziya reaksiyalarının xüsusiyyətləri nələrdir?

Oksaliplatinlə əlaqəli infuziya reaksiyaları adətən IgE/mast hüceyrələrinin vasitəçiliyi ilə yaranır və əlamətləri dəri, tənəffüs, ürək-damar və digər sistemləri əhatə edə bilər. Tezlik 2%–25% arasında dəyişsə də, bəzi tədqiqatlarda oksaliplatinlə bağlı infuziya reaksiyalarına görə müalicənin dayandırılma göstəricisi 21% bildirilib. 3–4-cü dərəcəli reaksiyaların riski təxminən 1,6%, həyatı təhdid edən reaksiyaların riski isə təxminən 1%-dir. Bu reaksiyalar IgE vasitəli olduğuna görə dərmana təkrar məruz qaldıqdan sonra yaranır. Bir tədqiqatda reaksiyaların adətən yeddinci–doqquzuncu infuziyalarda baş verdiyi, bəzi tədqiqatlarda isə üçüncü və altıncı sikllərdə iki zirvə olduğu bildirilib.

Oksaliplatinlə əlaqəli infuziya reaksiyalarının əlamətlərinə dəri səpgisi, övrə, angioödem, bronxospazm və nadir hallarda hipotenziya daxildir. Ciddi anafilaksiyada dərhal epinefrin verilməsi həyati əhəmiyyətlidir. Oksaliplatin infuziyasının dayandırılması, kortikosteroidlər, histamin blokatorları, IV fizioloji məhlul və oksigen verilməsi kimi müalicə seçimləri var.

Xərçəng müalicəsi ilə əlaqəli olmayan infuziya reaksiyaları

İnfuziya reaksiyaları yalnız xərçəng müalicələri deyil, digər IV müalicələr zamanı da yarana bilər. 2022-ci il tədqiqatında dəmir çatışmazlığının müalicəsi üçün dəmir infuziyaları ilə əlaqəli əlavə təsirlər araşdırılıb. Tədqiqata dəmir çatışmazlığı olan 12000-dən çox insan daxil edilib və infuziya reaksiyalarının tezliyi təxminən 3,9% olub. Yalnız iki nəfərdə ağır reaksiya yaranıb və onlar epinefrin (EpiPen) müalicəsi almağa məcbur olub. Reaksiya yaranan digərlərinin çoxunda yalnız yüngül əlamətlər müşahidə olunub.

İnfuziya reaksiyalarının əlamətləri nələrdir?

İnfuziya reaksiyasının əlamətləri müalicə zamanı, bir neçə gün və ya bir neçə həftə sonra başlaya bilər.

İnfuziya reaksiyaları ilə əlaqəli ümumi əlamətlər:

• Qaşınma
• Qızarma
• Övrə
• Xırıltılı tənəffüs
• Təngnəfəslik
• Ürəkbulanma
• Qızdırma
• Ödem

Reaksiyaların çoxu yüngüldür və aşağıdakılar da daxil olmaqla qripəbənzər əlamətlər yarada bilər:

• Əzələ ağrısı
• Qızdırma
• Səpgi
• Titrəmə
• Baş ağrısı
• Yorğunluq

Ümumilikdə əlamətlər nə qədər tez yaranırsa, ciddi reaksiya ehtimalı da o qədər yüksək olur.

İmmunoterapiyanın infuziya reaksiyalarına təsiri

İmmunoterapiya alanlarda infuziya reaksiyasının yaranması çox ehtimal edilmir. Lakin baş verərsə, mümkün səbəblərdən biri sitokin ifrazıdır. Bu, anafilaksiya əlamətlərini təqlid edə bilər, amma fərqli müalicə tələb edir.

İmmunoterapiyanın digər əlavə təsirlərinə bunlar daxil ola bilər:

• İnfeksiya
• İshal
• Ödemə bağlı şişkinlik və çəki artımı
• Ürəkdöyünmə
• Orqan iltihabı
• Sinus tıxanıqlığı

İnfuziya reaksiyasına necə diaqnoz qoyulur?

İnfuziya reaksiyası mütəxəssislərin, tibb bacılarının və digər tibb işçilərinin əlaqəli əlamətləri və şikayətləri tanıması ilə müəyyən olunur. Şəxs evə qayıtdıqda da mümkün əlamətləri izləməlidir. Əlamətlər yaranarsa, mümkün qədər tez tibb mütəxəssisi ilə məsləhətləşməlidir. Əlamətlər ağırlaşarsa, təcili yardım şöbəsinə müraciət etməlidir.

Reaksiya baş verdikdə mütəxəssislər əlamətləri qiymətləndirəcək və müalicəyə ehtiyac olub-olmadığını müəyyən edəcəklər.

Anafilaksiya ciddi və sürətlə inkişaf edən allergik reaksiyadır; potensial olaraq həyatı təhdid edə bilər. Orqanizmin hiperhəssaslıq cavabı nəticəsində yaranır və adətən sürətli tibbi müdaxilə tələb edir.

Anafilaksiya diaqnozu üçün əlamətlər üç əsas meyardan birinə uyğun gəlməlidir:

1. Dəri və ya selikli qişalarda kəskin xəstəlik əlamətləri və tənəffüs problemi, yaxud qan təzyiqinin qəfil enməsi kimi əlavə əlamətlər.

2. Allergenə məruz qaldıqdan sonra dəri, tənəffüs, aşağı təzyiq və ya mədə-bağırsaq əlamətlərindən iki və ya daha çoxunun yaranması.

3. Məlum allergenə məruz qaldıqdan sonra qan təzyiqinin enməsi.

Əlamətlərlə yanaşı, qan və ya sidik testlərində biomarkerlərin aşkarlanması da anafilaksiya diaqnozuna kömək edə bilər. Bunlara əlamətlər başladıqdan sonra ölçülə bilən sidik histamin metabolitləri və ya qanda triptaza səviyyəsi daxildir. Lakin bu kimyəvi maddələrin səviyyəsi artmadan da anafilaksiya baş verə bilər.

İnfuziya reaksiyalarının müalicəsi

Müalicə reaksiyanın növünə görə dəyişə bilər. Yüngül reaksiyalarda müalicə lazım olmaya bilər, lakin mütəxəssislər infuziyaya fasilə verə və ya sürətini azalda bilərlər.

Orta və ağır reaksiyalar müxtəlif dərman və müalicələrə cavab verə bilər. Bunlara daxildir:

• Anafilaksiya kimi ağır və potensial olaraq həyatı təhdid edən reaksiyalarda epinefrin
• Antihistaminlər
• Sürətli fizioloji (izotonik) məhlul infuziyasından sonra daha yavaş damcı üsulu ilə maye reanimasiyası
• Bradikardiya (yavaş ürək döyüntüsü) üçün atropin
• Qan təzyiqini artırmağa kömək edən vazopressorlar
• Kortikosteroidlər

Allergik olmayan reaksiyaların müalicəsində mütəxəssislər adətən infuziyanı dayandırıb əlamətləri müalicə edir. Əlamətlər keçdikdən sonra infuziya əvvəlki sürətin yarısı ilə davam etdirilir.

İnfuziya reaksiyalarının qarşısının alınması və idarə edilməsi

Müalicə planlaşdırılarkən tibbi anamnez, xüsusilə əvvəlki infuziya reaksiyaları nəzərə alınır. Mütəxəssislər gələcək reaksiyanı qəti proqnozlaşdıra bilməsələr də, bu məlumat mümkün riski qiymətləndirməkdə faydalı ola bilər. Bu, müalicə zamanı tədbirləri daha məlumatlı şəkildə planlaşdırmağa kömək edir.

Xəstələrdən infuziyadan əvvəl bəzən premedikasiya adlanan dərmanları qəbul edib-etmədikləri soruşula bilər. Kortikosteroidlər və antihistaminlər kimi öncədən verilən dərmanlar infuziya reaksiyalarının qarşısını almağa kömək edə bilər. Bu profilaktik tədbir reaksiya riskini azaltmaq üçün vacibdir və xəstələrin müalicəyə daha yaxşı cavab verməsini təmin edə bilər.

İnfuziya reaksiyaları və prosesin xülasəsi

İnfuziya reaksiyaları yüngüldən həyatı təhdid edənədək dəyişə bilər. Allergik və ya allergik olmayan reaksiyalar ola bilər. Orta və ağır əlamətlər adətən simptomların idarə edilməsini, bəzi hallarda isə anafilaksiyanın həyatı xilas edən müalicəsi kimi müdaxilələri tələb edə bilər.

İnsanda infuziya reaksiyasının yaranıb-yaranmayacağını proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Lakin tibbi anamnezin bilinməsi və yarana biləcək ciddi reaksiyanın əlamətlərinin izlənməsi infuziya reaksiyasına qarşı ayıq olmağa kömək edəcək.

Yekun olaraq, infuziyadan sonra baş verən hər qeyri-adi vəziyyətdə xəstələrin yaxşı izlənməsi və onkologiya komandasına müraciət etməsi vacibdir.