Kimyaterapiya zamanı immun sistemini güclü saxlamağın yolları

Kimyaterapiya xərçəng hüceyrələrinin effektiv məhv edilməsinə kömək etsə də, sürətlə bölünən bəzi normal hüceyrələrə, xüsusilə immun sistemini təşkil edən hüceyrələrə zərər verə və onları zəiflədə bilər.

Sağlam qidalanma modelinə riayət etmək, idman etmək və qarşısı alına bilən xəstəliklərdən uzaq durmaq bu cür yan təsirlərin qarşısını almağa kömək edə biləcək üsullardandır.

Bundan əlavə, stresi azaltmaq, yaxşı yatmaq, alkoqol və tütün istifadəsindən uzaq durmaq da immun sisteminin qorunmasına kömək edəcək.

Qidalı və balanslı qidalanma

Kimyaterapiya zamanı balanslı və qidalı qidalanma enerjini artırır və immun sistemini dəstəkləyə bilər.

Lakin kimyaterapiya və digər xərçəng müalicələri qida qəbuluna təsir göstərə bilən yan təsirlərə səbəb ola bilər. Kimyaterapiya bədənin qida maddələrini emal və metabolizə etmə tərzinə də təsir göstərə bilər.

Kimyaterapiyanın qidalanma ilə bağlı geniş yayılmış yan təsirlərinə bunlar daxildir:

• Dad və qoxu dəyişiklikləri
• İştahsızlıq
• Ürəkbulanma və qusma
• Qəbizlik
• İshal

Xərçəng müalicəsi alan insanlar enerjilərini qorumağa və müalicənin yan təsirlərinin öhdəsindən gəlməyə kömək etmək üçün əlavə qida maddələrinə ehtiyac duya bilərlər. Buna görə də onların müalicə aldıqları mərkəzdə onkologiya üzrə dietoloqlar tərəfindən izlənməsi vacibdir.

Kalori və zülal qəbulunu artırmaq üçün aşağıdakı tövsiyələr verilir:

• Gün ərzində tez-tez qəlyanaltı etmək
• Sevdiyiniz yeməklərə üstünlük vermək
• Yalnız acanda deyil, bir neçə saatdan bir yemək yemək
• Yüksək kalorili və zülalla zəngin içkilər, məsələn, südlü kokteyllər və maye əlavələr içmək
• Yemək zamanı toxluq hissini azaltmaq üçün mayeni yeməklə birlikdə deyil, yeməklər arasında qəbul etməyə üstünlük vermək
• İştahı artırmaq üçün yeməkdən əvvəl yüngül məşq etmək
• Ehtiyac olduqda onkologiya mütəxəssisinin təyin edə biləcəyi iştahaçan dərmanlardan istifadə etmək

Yenə də fərdi, daha ətraflı və diqqətlə hazırlanmış qidalanma proqramı üçün mütəxəssisdən kömək almaq daha yaxşı olar.

İdman etmək

Xərçəng müalicəsindən söhbət gedəndə fiziki məşq ən azı xərçəng dərmanları qədər vacibdir.

Fiziki məşq adətən xərçəng müalicəsindən əvvəl, müalicə zamanı və sonra təhlükəsizdir. Bildirilir ki, insanın müalicə yolunun hər mərhələsində müntəzəm məşq aşağıdakı sahələrdə yaxşılaşmaya səbəb ola bilər:

• Beyin və bədən funksiyaları
• Fiziki sağlamlıq, o cümlədən:
• Sümük sağlamlığı
• Əzələ gücü
• Hərəkət diapazonu
• Psixi sağlamlıq
• İmmun funksiyası
• Yuxu
• İştah
• Çəkinin idarə edilməsi
• Ümumi həyat keyfiyyəti

Müntəzəm fiziki məşq müalicənin yan təsirlərini də yüngülləşdirə bilər.

2022-ci ildə aparılan bir tədqiqat kimyaterapiya zamanı və sonra məşq proqramına başlamağın uzunmüddətli ürək-tənəffüs dözümlülüyünə daha müsbət təsirinin olub-olmadığını araşdırdı. Tədqiqatda 266 xərçəng xəstəsi iştirak etdi. Xəstələr 12 həftəlik nəzarətli məşq proqramında iştirak etdikdən sonra 12 həftə nəzarətsiz məşq etdilər.

Bir qrup proqramı kimyaterapiya zamanı, digər qrup isə kimyaterapiyanı tamamladıqdan sonra tətbiq etdi. Tədqiqatçılar iştirakçıların sağlamlıq vəziyyətini tədqiqat boyu müxtəlif aralıqlarla qiymətləndirdilər.

Kimyaterapiyadan sonra məşqə başlayanlarla müqayisədə kimyaterapiya zamanı məşqə başlayan insanlar:

• Daha az yorğunluq yaşadılar
• Daha az əzələ itkisi yaşadılar
• Ümumi fiziki hazırlıq və dözümlülük itkisi daha az oldu

Məşq proqramını tamamladıqdan bir il sonra hər iki qrup:

• Oxşar səviyyədə yorğunluq bildirdi
• Kimyaterapiyaya başlamazdan əvvəlki əzələ gücünü bərpa etdi
• Kimyaterapiyaya başlamazdan əvvəl bildirdiklərindən daha yaxşı sağlamlıqla bağlı həyat keyfiyyəti bildirdi

Tədqiqatın bu tapıntıları aşağıdakıları irəli sürür:

• Kimyaterapiya zamanı məşq etmək kimyaterapiya bitdikdən sonra məşq etməkdən daha çox sağlamlıq faydası verir.
• Müalicənin istənilən mərhələsində fiziki məşq kimyaterapiyanın yan təsirlərini azaltmağa və tez toparlanmağa kömək edə bilər.

Yuxu

Yuxu həm psixi, həm də fiziki sağlamlıq üçün vacibdir. Gecə yaxşı yatmaq immun sistemini gücləndirməyə kömək edir. Keyfiyyətli yuxu həmçinin aşağıdakılara kömək edir:

• Qan təzyiqini azaltmağa
• İştahı artırmağa
• Düşünmə qabiliyyətini yaxşılaşdırmağa

Lakin kimyaterapiya və ya digər xərçəng müalicələri alan insanlarda yuxu problemləri geniş yayılıb.

Yuxu problemlərini idarə etmək və kimyaterapiya zamanı yuxu keyfiyyətini artırmaq üçün aşağıdakı məsləhətlər verilir:

• Yuxuya mane olan xərçəng əlamətləri və ya müalicənin yan təsirləri barədə həkiminizə məlumat verin.
• Koqnitiv davranış terapiyasına (KDT) və ya rahatlama terapiyasına müraciət etməyi düşünün.
• Yaxşı yuxu gigiyenasına riayət edin. Buraya aşağıdakılar daxil ola bilər:
  • Yalnız yorğun olduqda yatağa getmək
  • Yataq otağının qaranlıq, sərin və rahat olduğuna əmin olmaq
  • Yatmazdan bir neçə saat əvvəl televizor və ya kompüter ekranına baxmamaq
  • Yatmazdan bir neçə saat əvvəl məşq etməmək
  • Yatmazdan əvvəl çox yeməmək

Alkoqoldan uzaq durmaq

2015-ci ildə aparılan bir tədqiqata görə, alkoqol immun hüceyrələrinin fəaliyyətini pozaraq infeksiya riskini artırır. Həmçinin müəyyən xərçəng növləri üçün də böyük risk yaradır. Tədqiqatda hətta arabir olsa belə həddindən artıq alkoqol qəbulunun immun funksiyasını zəiflətdiyi bildirilir.

Alkoqol müəyyən kimyaterapiya dərmanları ilə qarşılıqlı təsirə girə və insanı narahat hiss etdirə bilər. Buna görə kimyaterapiyanı təyin edən mütəxəssisin alkoqol qəbulunun təhlükəsiz olub-olmadığı barədə tövsiyəsini nəzərə almaq vacibdir.

Siqaret və tütün məhsullarından uzaq durmaq

Alkoqol kimi siqaret də immun sisteminə zərər verə və onun infeksiya və xəstəliklə mübarizə qabiliyyətini poza bilər.

Bir çox insan xərçəng diaqnozu aldıqdan sonra da siqaret çəkməyə davam edir. Lakin bu davranış aşağıdakı riskləri artırır:

• Siqaret çəkmə ilə bağlı ikincili xərçənglər
• Digər xroniki sağlamlıq problemləri
• Erkən ölüm

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tütün tüstüsünün bəzi kimyaterapiya dərmanlarının bədəndə metabolizə olunmasına təsir göstərə biləcəyini bildirir. Bunun dərmanların xərçəngi məhv etmək üçün daha az vaxtının qalması mənasına gələ biləcəyini vurğulayır.

Xüsusilə tütün tüstüsündəki kimyəvi maddələr müəyyən kimyaterapiya dərmanlarının bədəndən daha sürətlə xaric olmasına səbəb ola bilər. Bu da həmin dərmanların xərçəngi məhv etmək üçün daha az vaxtının qalması deməkdir.

Siqareti tərgitmək istəyənlər üçün Amerika Ağciyər Assosiasiyası aşağıdakı tövsiyələri verir:

• Siqareti tərgitməyə kömək edə biləcək dərmanlar və ya resurslar barədə mütəxəssislə məsləhətləşin.
• Siqareti tərgitmək istəyinizi ailənizə və dostlarınıza bildirin və dəstək istəyin.
• Siqareti tərgitməyə çalışan insanlar üçün onlayn və ya üzbəüz dəstək qruplarına qoşulun.
• Siqareti tərgitmək üçün yardım xətti ilə əlaqə saxlayın. Bunun üçün Türkiyədə Səhiyyə Nazirliyinin yaratdığı Alo 171 xəttinə müraciət edə bilərsiniz.

Stresi azaltmaq

Xroniki stres qlükokortikoid adlanan steroid hormonlar sinfinin tənzimlənməsini poza bilər. Bu hormonlar xərçəng hüceyrələrinin kimyaterapiya dərmanlarına davamlı olma riskini artıra bilər. Həmçinin immun sisteminin xərçəng hüceyrələrini tanımasına və məhv etməsinə mane ola bilər.

Xərçənglə yaşayan və xərçəng müalicəsi alan insanlar üçün stresi idarə etməyə dair məsləhətlər bunlardır:

• Xərçəng müalicəsi zamanı və sonra müntəzəm fiziki fəaliyyət göstərin.
• Mütəxəssisdən psixi sağlamlıq mütəxəssisinə yönləndirmə istəyin.
• Koqnitiv davranış terapiyası (KDT) kimi söhbət terapiyasını sınayın.
• Xərçənglə yaşayan insanlar üçün onlayn və ya üzbəüz dəstək qruplarına qoşulun.

İnfeksiyalardan qorunmaq

Kimyaterapiya müvəqqəti olaraq infeksiya ilə mübarizə aparan ağ qan hüceyrələrinin (AQH) sayını azalda bilər. Bu, immun sistemini zəiflədir və insanı infeksiyalara daha həssas edir.

Kimyaterapiya zamanı infeksiyalardan uzaq durmaq üçün bunları etmək olar:

Əlləri müntəzəm yumaq vərdişi: Kimyaterapiya alan insanlar infeksiya riskini azaltmağa kömək etmək üçün əllərini müntəzəm və yaxşı yumalıdırlar. Əl yuma zamanı aşağıdakı hallara xüsusilə diqqət yetirilməlidir:

• Burnu sildikdən, öskürdükdən və ya asqırdıqdan sonra
• Tualetdən çıxdıqdan sonra
• Körpənin bezini dəyişdikdən və ya uşağa tualetdən istifadədə kömək etdikdən sonra
• Ev heyvanına toxunduqdan və ya onu təmizlədikdən sonra
• Yemək hazırlamazdan əvvəl, bişirərkən və yemək yedikdən sonra
• Zibilə toxunduqdan sonra
• Açıq yaranın üst və alt hissəsinə toxunmazdan əvvəl və sonra

Yaxşı qida gigiyenasına riayət etmək: Kimyaterapiya zamanı bakteriya, virus və ya parazitlərin səbəb olduğu qida mənşəli xəstəliklərə yoluxma riski xüsusilə yüksəkdir.

• Kimyaterapiya və digər xərçəng müalicələri zamanı qida təhlükəsizliyini təmin etmək üçün aşağıdakı tövsiyələri nəzərə ala bilərsiniz:
• Pərakəndə satılan qidaları aldıqdan və ya hazırladıqdan sonra 2 saat ərzində 4°C və ya daha aşağı temperaturda soyuducuya qoyun.
• Çiy əti hazır qidalardan uzaqda, qapalı qablarda saxlayın.
• Əti, toyuğu və balığı otaq temperaturunda deyil, soyuducuda və ya mikrodalğalı sobada əridin.
• Çiy və bişmiş ətlər üçün ayrı doğrama lövhələrindən istifadə edin.
• Meyvə və tərəvəzləri soymadan və ya hazırlamadan əvvəl, etiketlərində "əvvəlcədən yuyulmuş" yazılsa belə, axar su altında yaxşı yuyun.
• Konserv qutularını açmazdan əvvəl üstünü yuyun.
• Bişirərkən yeməyi qarışdırmaq və dadına baxmaq üçün ayrı alətlərdən istifadə edin.
• Xarab olmuş və ya kif qoxuyan məhsulları atın.

Başqa xəstəliklərdən qorunmaq üçün digər məsləhətlər:

• İctimai nəqliyyatdan istifadə etdikdən və ya ictimai yerə getdikdən sonra əlləri yumaq
• Sabun və su olmadıqda əlləri təmizləmək üçün alkoqol əsaslı əl dezinfektantından istifadə etmək
• İzdihamlı yerlərdən uzaq durmaq
• İnsanların sıx olduğu yerlərdə üz maskası taxmaq
• Qızdırması və ya infeksiyası olan hər kəsdən uzaq durmaq
• Hər il qrip peyvəndi olunmaq və evdəki digər insanları da buna təşviq etmək
• Ev və ya iş mühitindəki səthləri təmizləmək və dezinfeksiya etmək üçün nəm antibakterial təmizləyici salfetlərdən istifadə etmək
• Hər gün çimmək və müalicə tələb edə biləcək yaraları yoxlamaq
• Gözəllik salonlarında və ya spa mərkəzlərində manikür və pedikürdən uzaq durmaq
• İsti vannalardan və ya açıq havadakı üzgüçülük hovuzlarından istifadə etməmək
• Dəsmalları başqaları ilə bölüşməmək
• Çəngəl və ya stəkanları başqaları ilə bölüşməmək

Kimyaterapiya zamanı immun sisteminin ən zəif olduğu dövr

• Müxtəlif xərçəng müalicələri arasında kimyaterapiya immun sistemini ən çox zəiflədən müalicədir.
• Kimyaterapiya ağ qan hüceyrələrinin sayını azaldır. Neytrofillər infeksiya əlamətləri yarandıqda patogenləri öldürən, bədənin ilk müdafiə xətti kimi fəaliyyət göstərən ağ qan hüceyrəsi növüdür.
• Neytrofil səviyyələri ilk kimyaterapiya dövründən təxminən 1 həftə sonra azalmağa başlayır və növbəti müalicə dövründən əvvəl yenidən yüksəlməyə başlayır (bax: Leykopeniya, neytropeniya və neytropenik qızdırma nədir? Əlamətləri və səbəbləri).
• Kimyaterapiya alan insandan immun sisteminin necə işlədiyini qiymətləndirmək üçün müntəzəm qan analizləri götürülür. Müntəzəm izləmə mütəxəssislərə immun sisteminin necə işlədiyini qiymətləndirməkdə kömək edə bilər.

Qısaca kimyaterapiya boyunca immun sistemi

Qidalı yeməklər yemək, müntəzəm məşq etmək və yaxşı yatmaq kimyaterapiya zamanı immuniteti gücləndirməyin yaxşı yollarıdır.

Digər üsullar stres səviyyəsini idarə etmək, alkoqolu məhdudlaşdırmaq və ya tam dayandırmaq, həmçinin siqareti tərgitməkdir. Bakteriya və viruslardan qorunmaq da bu yollar arasındadır. Kimyaterapiya zamanı immun sisteminin gücləndirilməsi barədə daha fərdi tövsiyələr üçün mütəxəssislərə müraciət etmək olar.

*

Vizualın izahı: Yazının vizualı Microsoft Copilot tərəfindən bu əmrlə yaradılıb: "Kimyaterapiya zamanı immun sistemini güclü saxlamağın yollarını vizuallaşdıra bilərsənmi?"