Kimyaterapiyanın əl və ayaqlardakı əlavə təsirləri üçün soyuducu əlcək nədir?

Soyuducu əlcəklər kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiyanın təsirlərini azaltmağa kömək edə bilən əlcəklərdir.

Periferik neyropatiya mərkəzi sinir sistemindən kənardakı periferik (uc) sinirlərin zədələnməsidir. Kimyaterapiya səbəbindən yaranan sinir zədələnməsi mütəxəssislər tərəfindən Kimyaterapiyaya Bağlı Periferik Neyropatiya (KBPN) adlandırılır.

Bəzi xəstələr bu əlamətləri yüngülləşdirmək üçün soyuducu əlcəklərə üstünlük verirlər.

Bu yazıda KBPN-nin idarə edilməsində mümkün vasitə olan soyuducu əlcəkləri nəzərdən keçirəcəyik. Bu əlcəklər kimyaterapiya zamanı yaranan əlamətləri yüngülləşdirməyə kömək edə bilər. Bəs həqiqətən işə yarayırlar? Bilməli olduğunuz məqamlar bunlardır.

Nə qədər tez-tez görülür?

KBPN-nin tezliyi konkret kimyaterapiya preparatından, müalicənin müddətindən və xəstənin fərdi cavabından asılı olaraq dəyişə bilər. Ümumilikdə, ədəbiyyata görə, kimyaterapiya alanların təxminən 30-40%-i KBPN riski altındadır. Lakin bəzi kimyaterapiyalarda bu göstərici hətta 70-100% arasında ola bilər. Bu, KBPN-nin kimyaterapiya alanlar üçün mühüm problem olduğunu göstərir və belə əlavə təsirlərin idarə olunması həyat keyfiyyətinin qorunması üçün həlledicidir.

Soyuducu əlcək nədir?

Soyuducu əlcəklər çox aşağı temperaturdan istifadə edən krioterapiyanın bir formasıdır.

Soyuducu əlcəklər krioterapiya prinsipləri ilə işləyir. Bu terapiya kimyaterapiya zamanı əlavə təsirləri azaltmaq üçün bədənin müəyyən bölgələrindəki qan damarlarını daraldır. Əlcəklərin əsas funksiyası əllərdəki qan damarlarını müvəqqəti daraldaraq kimyaterapiya dərmanlarının əl toxumalarına çatmasını məhdudlaşdırmaqdır. Bu, kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiya (KBPN) kimi əlavə təsirlərin ağırlığını azalda bilər. Əlcəklər müəyyən müddət aşağı temperatura soyudulur və kimyaterapiya seansında geyilir; bununla əl damarlarının daralmasına və mümkün əlavə təsirlərin qarşısının alınmasına kömək edir.

Ayaqları təsirləndirən əlamətlər üçün soyuducu corablar, yaxud kimyaterapiyaya bağlı saç tökülməsinin qarşısını almağa kömək edə bilən soyuducu papaq (kemokep) da istifadə olunur.

Soyuducu əlcəklərin effektivliyinə dair tədqiqatlar

2020-ci il icmalında tədqiqatçılar periferik soyutmanın KBPN-nin qarşısını alıb-almadığının hələ məlum olmadığı qənaətinə gəldiklərini bildiriblər.

Soyutma terapiyalarının KBPN-yə təsirini tam anlamaq üçün daha böyük randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatlara ehtiyac olduğu qeyd edilir.

Lakin soyuducu əlcəklərin KBPN əlamətlərini yüngülləşdirdiyini düşünənlər də var. Buna görə insanlar bu əlcəklərin onlara uyğun olub-olmadığını müəyyən etmək üçün mütəxəssisdən kömək ala bilərlər. Öz vəziyyətlərinə oxşar tədqiqatlara əsasən mütəxəssislə birlikdə faydalı olub-olmayacağına qərar verə bilərlər.

Mövcud tədqiqatların nəticələri

2020-ci ildə dərc edilmiş tədqiqatda xərçəngə görə kimyaterapiya alan 180 nəfərdə soyuducu əlcəklərin təsiri araşdırılıb. İştirakçılar müalicə zamanı hər iki əlinə soyuducu əlcək geyinənlər və geyinməyənlər olmaqla iki qrupa ayrılıb.

İştirakçıların 34%-i əsasən narahatlıq səbəbindən soyuducu əlcəklərlə müalicəni dayandırıb. Onlar həddindən artıq üşümə kimi uzunmüddətli əlavə təsirlər yaşadıqlarını bildiriblər.

Tədqiqat kimyaterapiya zamanı soyuducu əlcək geyinənlərdə KBPN alt şkalalarında əhəmiyyətli yaxşılaşma aşkar etməyib. Lakin əlcək geyinənlər geyinməyənlərə nisbətən daha yaxşı funksiya və həyat keyfiyyəti bildiriblər.

2020-ci ildə aparılmış başqa kiçik tədqiqatda kimyaterapiya alan 64 nəfərdə fasiləsiz axınlı termotənzimləyici cihaz olan Hilothermin təsiri öyrənilib. Cihaz əlləri və ayaqları daim 10°C-də saxlayan soyuducu manjetlər və borulardan ibarət idi.

Aşağıda Hiloterm cihazı görünür:

Nəticələr əlcək və corablarla fasiləsiz soyutmanın KBPN əlamətlərinin qarşısını almağa və ya onları azaltmağa kömək edə biləcəyini göstərib. Tədqiqatçılar soyutma cihazlarının təhlükəsiz və dözülə bilən olduğunu da bildiriblər.

Soyuducu əlcəklər və buz torbaları

Krioterapiyanın başqa forması əllərə və ayaqlara əzilmiş buzun yerli tətbiqidir. Lakin soyuducu əlcəklər bütün əli əhatə etdiyi halda yerli buz tətbiqi bunu təmin etməyə bilər. İnsanlar əlcəkləri dondurub geyinərək buz soyuğunu da əllərinə tətbiq edə bilərlər.

Soyuducu əlcək və corablardan necə istifadə olunur?

Əlcəyin növü və soyutma müddəti dəyişə bilər.

Məsələn, 2020-ci il çoxmərkəzli tədqiqatında əlləri biləyədək tam örtən, baş barmağı ayrı olan soyuducu əlcəklər istifadə edilib.

Əlcəklər istifadədən əvvəl -20°C-də 3 saat dondurulub. İştirakçılar onları kimyaterapiyadan əvvəl 15 dəqiqə, müalicə zamanı 1-2 saat və sonra 15 dəqiqə geyiniblər. Əlcəklər hər 45 dəqiqədə dəyişdirilib və proses hər kimyaterapiyada təkrarlanıb.

Başqa bir 2020-ci il tədqiqatında iştirakçıların əllərinə və ayaqlarına temperaturu daimi 10°C olan soyuducu manjetlər taxılıb. Manjetlər kimyaterapiyadan əvvəl 30 dəqiqə və müalicədən sonra 60 dəqiqə taxılıb.

KBPN yaşayanlar mütəxəssislərlə birlikdə onlara ən uyğun soyuducu əlcəyi və istifadə qaydasını müəyyən edə bilərlər.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli?

İnsan xərçəng müalicəsindən əvvəl KBPN kimi mümkün əlavə təsirləri həkimi ilə müzakirə edə bilər.

Mütəxəssis kimyaterapiya zamanı KBPN əlamətlərini izləyəcək. Buna görə əlamətlər yaranarsa və ya pisləşərsə, mütəxəssis məlumatlandırılmalıdır. Bu vacibdir, çünki həkim kimyaterapiya dozasını dəyişmək, müalicəni təxirə salmaq və ya dərmanı əvəz etmək istəyə bilər. Uzunmüddətli və ya qalıcı zədələnmənin qarşısını almaq üçün xəstə və mütəxəssisin bu məsələdə diqqətli olması vacibdir.

Gündəlik fəaliyyətləri çətinləşdirən KBPN əlamətləri olduqda funksiyanı artırmaq, narahatlıq və ağrını idarə etmək üçün mütəxəssisə müraciət edilməlidir. Təhlükəsiz məşq rejimi və faydalı ola biləcək məşqlər barədə mütəxəssislə danışmaq da yararlı olar.

Kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiya üçün alternativ müalicələr

KBPN əlamətlərini yüngülləşdirmək üçün başqa mümkün müalicələr də var. Amerika Xərçəng Cəmiyyəti kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiya üçün alternativ olaraq bu seçimləri sadalayır:

• Yerli anestetiklər və ya narkotik ağrıkəsicilər kimi ağrıkəsici dərmanlar
• Elektriklə sinir stimulyasiyası
• Fizioterapiya
• Erqoterapiya (şəxslərin gündəlik həyat bacarıqlarını inkişaf etdirməyə, müstəqilliyini artırmağa və həyat keyfiyyətini yüksəltməyə yönələn səhiyyə və reabilitasiya sahəsidir.)
• Rahatlama terapiyası
• Akupunktur
• Yönləndirilmiş təsəvvür (şəxsə zehni səyahət etməkdə kömək üçün vizual və şifahi yönləndirmələrdən istifadə olunan terapiya və ya rahatlama üsuludur.)
• Bioloji əks-əlaqə (şəxslərin bədənlərindəki fizioloji prosesləri izləyib fərqindəliyini artıraraq özlərini yaxşılaşdırmağa kömək edən terapiya üsuludur.)

Qısaca kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiya

Bəzi kimyaterapiya dərmanları əlavə təsir kimi periferik neyropatiyaya səbəb ola bilər. Bu, əl və ayaqlarda iynələnmə, keyimə və ya ağrı şəklində görünə bilər. Soyuducu əlcək və corablar isə əl və ayaqlara çatan kimyaterapiya miqdarını məhdudlaşdırmaq üçün soyuqdan istifadə edən krioterapiyanın bir formasıdır.

Bəzi tədqiqatlar soyuducu əlcəklərin KBPN əlamətlərini yaxşılaşdırmağa kömək edə biləcəyini irəli sürür. Lakin bəzi insanlar onların soyuqluğunu qaldıra bilməyə bilərlər.

Soyuducu əlcəklərin KBPN əlamətlərinin qarşısını almaq və ya azaltmaq üçün təsirli üsul olub-olmadığını müəyyənləşdirmək məqsədilə daha çox araşdırma lazımdır.