Kişilərdə Y xromosomunun itirilməsi və xərçənglə diqqətçəkən əlaqəsi
Bu məqalədə
Alimlər kişilərdə yaşlanma prosesinin tez-tez rast gəlinən nəticəsi olan Y xromosomunun itirilməsinin xərçəng hüceyrələrinin orqanizmin immun sistemindən yayınmasına kömək edə biləcəyini və aqressiv sidik kisəsi xərçənginə səbəb ola biləcəyini müəyyən ediblər. Lakin eyni zamanda bu vəziyyət xəstəliyin immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları adlanan immunoterapiyalara daha həssas və duyarlı hala gəlməsinə səbəb ola bilər. Bu nəticələr 21 İyun 2023-də Nature jurnalında Abdel-Hafiz və komandası tərəfindən dərc edilmiş son tədqiqatda ortaya qoyulub.
Y xromosomu, fərdin bioloji cinsiyyətini müəyyənləşdirən əsas amildir. İnsanlarda qadınlarda iki X xromosomu, kişilərdə isə bir X və bir Y xromosomu olur. Y xromosomu kişi cinsi xüsusiyyətlərinin inkişafını və fenotipini (görünüş xüsusiyyətlərini) müəyyən edən genləri ehtiva edir. Məsələn, Y xromosomunda yerləşən SRY geni kişi cinsi inkişafı üçün müəyyənedici amildir. Y xromosomu adətən az sayda gen ehtiva edir. X xromosomunda minlərlə gen olduğu halda, Y xromosomunda yalnız 50-60 gen var. Lakin Y xromosomundakı bu genlərin bir çoxunun, xüsusilə kişilərdə cinsiyyətlə əlaqəli bir çox xəstəliklə bağlı olduğu düşünülür. Y xromosomu genetik haplotipləri izləmək və təkamül genetikası tədqiqatlarında istifadə üçün də vacibdir. Y xromosomu atadan oğula keçir və adətən dəyişmir; bu da genetik mənşəyi və miqrasiyanı izləmək üçün istifadə edilə bilər.
Tədqiqatın əhəmiyyəti
Hüceyrə mexanizmlərinin və genetik amillərin mürəkkəbliyi nəzərə alındıqda xərçəng müalicəsində irəliləyişlər adətən kiçik addımlarla baş verir. Lakin bu tədqiqat kişilərdə Y xromosomunun itirilməsinin xərçəng hüceyrələrinin orqanizmin immun sistemindən yayınmasına necə kömək edə biləcəyini və bununla da müalicəyə həssaslığı necə dəyişdirdiyini anlamaq yolunda mühüm irəliləyiş təqdim edir. Belə genetik dəyişikliklərin və xərçəng müalicəsinə təsirlərinin daha yaxşı anlaşılması daha effektiv müalicə yanaşmalarının hazırlanması üçün zəruridir.
Bu tədqiqatdan əvvəl bilinənlər
Kişilər yaşlandıqca bəzi hüceyrələrində Y xromosomu itir və bu, orqanizmin xərçənglə mübarizə qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Y xromosomunun itirilməsi ürək-damar xəstəliklərində, Alzheimer xəstəliyində və sidik kisəsi xərçənglərinin 10% ilə 40%-ında müşahidə edilib.
Sidik kisəsi xərçənginin müalicəsində əsas yanaşmalardan olan immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları sinfinə aid immunoterapiyalar orqanizmin xərçənglə mübarizəsində T hüceyrələrini yenidən aktivləşdirə bilər.
Bu tədqiqat Y xromosomunun itirilməsi ilə immun sisteminin xərçəngə reaksiyası arasında əvvəllər qurulmamış əlaqə ortaya qoyur. Tədqiqat qrupu Y xromosomunun itirilməsinin sidik kisəsi xərçəngi hüceyrələrinə immun sistemindən yayınmağa və çox aqressiv böyüməyə imkan verdiyini aşkar edib.
Qadın xəstələrdə Y xromosomu olmasa da, bu yeni nəticələr onlar üçün də əhəmiyyət daşıya bilər. Y xromosomu X xromosomunda həm qadınlarda, həm də kişilərdə rol oynaya biləcək paraloq genlər adlanan gen dəstini ehtiva edir.
Paraloq genlər eyni növün genomunda yerləşən və təkamül baxımından bir genin çoxalması nəticəsində yaranan genlərdir. Yəni onlar bir genin vaxtilə çoxaldıldığını və çoxaldılmış versiyasının zamanla dəyişərək fərqli funksiya qazandığını göstərir. Adətən oxşar, lakin tam eyni olmayan funksiyalara malik olurlar.
Y xromosomu barədə bu ifadənin nə demək olduğunu bir qədər ətraflı izah etmək lazımdır. İnsanların Y xromosomunda yerləşən genlərin çoxunun X xromosomunda da qarşılıqları var. Bu qarşılıqlar adətən paraloq genlərdir və kişilərdə həm X, həm də Y xromosomunda mövcuddur.
Bununla belə, qadınlarda iki X xromosomu, kişilərdə isə bir X və bir Y xromosomu olduğundan kişilərin Y xromosomundakı genlərin itirilməsi adətən X xromosomundakı paraloq genlərin kompensasiya edə bilmədiyi genetik və bioloji təsirlərə malik ola bilər. Bu, müəyyən genetik dəyişikliyin təsirlərinin kişilərdə və qadınlarda necə fərqlənə biləcəyini göstərir. Qadınlarda Y xromosomu olmadığından onun genlərinin itirilməsinin birbaşa təsiri olmur, lakin oxşar genetik proseslər və ya xəstəliklər X xromosomundakı paraloq genlər vasitəsilə təsir göstərə bilər.
Bu ifadənin arxasındakı ümumi fikir budur ki, Y xromosomunun itirilməsi və immun sisteminə təsirləri, bəlkə də X xromosomundakı paraloq genlərin qarşılıqlı təsiri vasitəsilə qadınlarda da müəyyən bioloji təsirlər yarada bilər. Lakin bu, genetika elmində hələ araşdırılan və dəqiqləşməmiş sahədir. Buna görə Y xromosomunun qadınlara təsir edə biləcəyini deyərkən bunun çox xüsusi və bəlkə də gözlənilməz yollarla baş verə biləcəyi nəzərdə tutulur.
Kişilərdə sidik kisəsi xərçəngi qadınlara nisbətən təxminən 3-4 dəfə daha çox rast gəlinir. Məqaləmizin mövzusu olan tədqiqat Y xromosomunun itirilməsinin kişilərdə sidik kisəsi xərçənginin daha çox rast gəlinməsinə töhfə verdiyini göstərir.
Tədqiqatın nəticələri
Y xromosomu müəyyən genlərin "təlimat dəstlərini" (blueprints) ehtiva edir. Blueprint termini adətən plan və ya modeli ifadə edir. Bioloji baxımdan hər bir gen zülalın və ya başqa genetik məhsulun quruluşunu və funksiyasını müəyyən edən bir "blueprint", yəni təlimat dəsti kimidir.
Tədqiqatçılar sidik kisəsinin daxili qatındakı normal hüceyrələrdə bu genlərin necə ifadə olunduğunu diqqətlə araşdırıblar. Bu analiz nəticəsində sidik kisəsi xərçəngi olan kişi xəstələrin müalicəsini fərdiləşdirməyə kömək məqsədilə şişlərdə Y xromosomunun itirilməsini müəyyənləşdirən bal sistemi yaradıblar. Bu sistem immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına cavabları daha effektiv fərdiləşdirməyə və idarə etməyə kömək edə bilər.
Tədqiqatçılar daha sonra iki xəstə qrupunun məlumatlarını araşdırıblar:
- əzələyə invaziv (əzələ qatına yayılmış) sidik kisəsi xərçəngi olan və sistektomiya (sidik kisəsinin çıxarılması əməliyyatı) keçirmiş, lakin immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları ilə müalicə olunmamış kişi xəstələr və
- klinik sınaqda iştirak etmiş və immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları ilə müalicə olunmuş xəstələr.
Y xromosomu itirilmiş xəstələrdə birinci qrupda xəstəliyin gedişinin daha pis, ikinci qrupda isə ümumi sağqalım göstəricilərinin daha yaxşı olduğunu müəyyən ediblər.
Bunun səbəbini müəyyənləşdirmək üçün tədqiqatçılar laboratoriya siçanlarından istifadə edərək sidik kisəsi xərçəngi hüceyrələrinin böyümə sürətlərini müqayisə ediblər. Xərçəng hüceyrələrini immun hüceyrələrlə təmasda olmadıqları qabda və T hüceyrələri olmayan siçanlarda yetişdiriblər. Hər iki halda Y xromosomu olan və olmayan şişlər eyni sürətlə böyüyüb. İmmun sistemi sağlam olan siçanlarda isə Y xromosomu olmayan şişlər Y xromosomu olanlardan daha sürətli böyüyüb. Bu da Y xromosomunun itirilməsinin immun sistemindən yayınmağa kömək etdiyini düşündürüb.
İmmun sistemi işə qoşulduqda böyümə sürətində fərq görməyimiz sidik kisəsi xərçəngində "Y itkisi" təsirinin açarıdır. Bu nəticələr hüceyrələrin Y xromosomunu itirdikdə T hüceyrələrini tükətdiyini və xərçənglə mübarizə aparacaq T hüceyrələri olmadıqda şişin aqressiv böyüdüyünü göstərir.
Hələ dərc edilməmiş başqa bir tədqiqatın ilkin məlumatları Y xromosomunun itirilməsinin prostat xərçənglərini də daha aqressiv edə biləcəyini göstərir.
Y xromosomunun itirilməsi necə ölçülür?
Bu tədqiqatda Y xromosomunun itirilməsi genetik və transkriptomik tədqiqatlar, axın sitometriyası analizləri, tək nüvəli RNA sekvensləməsi və məkan proteomik qiymətləndirmə kimi üsullarla ölçülüb. Bunlar genetik və zülal səviyyəsində dəyişiklikləri ölçmək üçün istifadə edilən geniş yayılmış biotibbi tədqiqat üsullarıdır.
Bu tədqiqat Y xromosomunun itirilməsinin, xüsusilə immunoterapiyaya həssaslıq üçün bir biomarker kimi istifadə edilə biləcəyini göstərir. Lakin bu potensialın reallaşdırılması üçün daha çox araşdırma və tədqiqat lazımdır
Nəticə olaraq Y xromosomunun itirilməsini şiş hüceyrələrinin immun sistemindən yayınmaq və bir neçə orqanda yaşamağa davam etmək üçün inkişaf etdirdiyi uyğunlaşma strategiyası hesab edirik. Bu maraqlı irəliləyiş xərçəng biologiyamızın əsas anlayışına töhfə verir və gələcəkdə xərçəng müalicəsinə çox geniş təsir göstərə bilər.
Mənbələr
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.