Koronavirus müalicəsində malyariya dərmanı hidroksixlorokin mübahisəsini başladan fransız Dr. Didier Raoult və hekayəsi

Fövqəladə dövrlər fövqəladə tədbirlər tələb edir. Buna görə xərçənglə yanaşı həyatımızın yeni reallığı olan koronavirusun törətdiyi COVID-19 xəstəliyini də hərtərəfli araşdırmağa və yazmağa davam edirik. Çünki yalnız düzgün və aktual məlumatla lazımi tədbirləri görə və qorxularımızdan qurtula bilərik... COVID-19 deyildikdə ilk ağla gələn mövzulardan biri, əlbəttə, müalicədir! Bu yeni xəstəliyə xas müalicə olmadığı üçün xəstələri dəstəkləyici müalicələrə əlavə olaraq bəziləri eksperimental olan üsullarla müalicə etməyə çalışırıq. COVID-19 müalicəsində ən mübahisəli dərmanların başında uzun illər malyariya müalicəsində istifadə edilən hidroksixlorokin (Plaquenil) və onun daha köhnə forması xlorokin gəlir. Xüsusilə fransız həkimlərin bu dərmanı istifadə etməsi və qətiyyətlə müdafiəsi ilə hidroksixlorokin bütün dünyanın gündəminə düşdü. Pandemiya dövründə Fransada hidroksixlorokin ətrafında baş verənləri fransız Dr. Christian Lehmannın qələmindən oxuyaq:

Bölüm-1

Otaqdakı fil

Pandemiya gündəliyi sosial təcriddən az əvvəl başladı, artıq 4 həftə keçib və mən hələ otaqdakı filə əməlli-başlı toxunmamışam. Bizim filimizin adı Didier Raoultdur. Ağsaçlı, yaşlı, zahirən hörmətəlayiq... Bir müddətdir mətbuatda bir nömrədir, onlayn xəbər başlıqlarında adı daim böyük hərflərlə keçir; ümid verir, həvəsləndirir. Alain Soral və Alexandre Benalla vasitəsilə Valerie Boyerdən Donald Trumpa qədər çoxsaylı tanınmış ictimai səhiyyə mütəxəssislərinin marağını oyadır!..

Hər şey 25 fevral 2020-ci ildə Marseldən bir fransız mikrobiologiya professorunun «Koronavirus, oyun bitdi!» adlı videosunu paylaşması ilə başlayır; video yaxınlarda daha təvazökar başlıqla dəyişdirildi: «Koronavirus böhranı sona çatırmı?’’).

Bir qrup tələbənin qarşısında dayanan Didier Raoult kameralar önündə çox mühüm xəbər paylaşır: «Çinlilər yeni dərman axtarmaq və ya vaksin tapmaq əvəzinə onlara təklif etdiyim, məlum, toksikliyi olmayan köhnə dərmanların sınağına əsaslanan yenidən təyinatlandırma (drug repositioning) üzərində işləyirlər və bu dərmanlar arasından gündəlik 500 mg dozada effektivliyini göstərmiş, əla sağalma təmin edən xlorokin bütün koronavirus-müsbət xəstələrə tövsiyə edilməyə başlanıb. Əla xəbərdir, yəqin ki, ən asan müalicə olunan tənəffüs infeksiyası olacaq.» Otaq qəhqəhə, sevinc və rahatlıqla dolur... Mən də bu hissləri qısa müddətə olsa da tam bölüşdüyümü xatırlayıram. Çünki tarix 26 fevral idi və başqaları kimi mən də çaşqınlıq içində o zamankı Fransa səhiyyə naziri Agnes Buzynin dediklərinin əsassız olduğunu, virusun hava limanlarında görüləcək bir neçə tədbirlə ötüb keçəcəyini düşünürdüm.

Didier Raoultu Pointdə köşə yazarı kimi tanıyırdım. Bir neçə məqaləsini oxumuş, sadə dilindən və ənənələrə qarşı çıxan ikonoklastik fikirlərindən təsirlənmişdim, lakin eyni zamanda mandarin üslublu saxta və havalı duruşu məni bəzən xeyli narahat edirdi. Fevralın sonunda videonu tibbi forumlarda paylaşdım və Didier Raoultun iddiaları doğru olarsa, bu sehrli silah, yəni xlorokin sayəsində koronavirusdan ucuz qurtulacağımızı dedim. Həmin gün günortadan sonra iki xəstə qəbulu arasında o videonu, «Oyun bitdi!»ni yenidən izlədim. Bu qədər mühüm xəbər mənə necə bir Youtube videosu ilə çata bilərdi? Çox qorxduğumuz pandemiyanın əslində bol olan dərmanla asanlıqla nəzarətə alına biləcəyini iddia edən beynəlxalq mətbuat orqanlarının — Guardian, Reuters, New York Timesın məqalələri və göylərə qaldırılan o Çin tədqiqatı harada idi? Videonu ikinci dəfə izləyərkən mən də səhv etdiyimi anlamağa başladım. Bir neçə il əvvəl anesteziyada işləmiş həkim kimi Didier Raoultun «heç bir toksikliyi olmayan yaxşı tanınan dərman» dediyini eşidəndə birdən dayandım. Xlorokin malyariyanın qarşısının alınması üçün yaxşı tanınan birləşmədir, bununla yanaşı doza aşımında yaranan ölümcül, geri dönməz kardial, yəni ürək toksikliyi ilə də yaxşı tanınır. Xlorokinin heç bir toksikliyinin olmadığını demək ciddi səhvdir, çünki heç bir sübutun olmadığı bu vəziyyətdə «çinlilərin» təklif etdiyi doza normalın düz 5 qatı, yəni 500 mg idi.

Video Twitterdə yayılanda həkim dostlarım arasında olduqca narahatedici mübahisələr yarandı. Həmin vaxt Didier Raoultun keçmişi və ya Marsel İnstitutu barədə heç nə bilmirdik: nə Agnes Buzyn və ərinin təmsil etdiyi Paris ziyalılarının ona qarşı mövqeyini, nə institutunun yenicə INSERM və CNRS-in, yəni Fransanın elmi uyğunluq qurumlarının akkreditasiyasını itirdiyini, nə də 1 ay əvvəl koronavirus barədə dediklərini — «Koronavirus heç vaxt Çindən kənara çıxa bilməz, bununla bağlı narahatlıqlar yersizdir, bütün dünya 3 çinli öldü deyə dəli olub!» kimi açıqlamaları.

Bəzilərimiz, ümumi praktika həkimləri və təcili yardımla məşğul olanlar, xlorokinin toksikliyini yaxşı bilirdik və Twitterdə daim dediyimiz yeganə şey ona çox ehtiyatla yanaşmaq lazım olduğu idi. Ertəsi gün 20 dəqiqəlik müsahibədə Didier Raoult onun əleyhinə danışanları danlayaraq dedi: «Bədxah dedi-qodular kimin vecinədir! Bütün dünya əsəb böhranı keçirərkən bir dərmanın effektivliyi 100 nəfərdə göstərilir, amma bəzi axmaqlar çıxıb effektivliyin dəqiq olmadığını deyir! Açığı, Çin koronavirusunun müalicəsində xlorokin istifadə etməmək tibbi yanlış tətbiq olardı. Mənim kimi Afrikada yaşamış insanlar xlorokini hər gün qəbul edir. İsti ölkələrə gedən hər kəs orada olduğu müddətdə və evə qayıtdıqdan 2 ay sonrayadək bunu istifadə edib. Milyardlarla insan bu dərmanı qəbul edib. Üstəlik, qiyməti çox aşağıdır. Bu, son dərəcə təhlükəsiz və çox ucuz dərmandır. Buna görə bu, əla xəbərdir. Bu üstünlükləri öyrənən hər kəs bu dərmana müraciət etməlidir.» Artıq bunlar səhv olmaqdan çıxmışdı, tibbin ağır şəkildə sui-istifadəsi idi! Dərmanlar barədə ən kiçik anlayışı olan heç kəs bu sözləri bu qədər rahat işlədə bilməzdi!

Kardioloqlar, anestezioloqlar, təcili yardım həkimləri, ailə həkimləri, ictimai səhiyyə mütəxəssisləri — qısası hamımız həyəcan siqnalı verdik! İlk xəbərdarlıqlarımız rasional və sərt oldu. Xlorokinin kardioloji toksikliyini yenidən xatırlatdıq və Didier Raoultun inadla irəli sürdüyü məntiqsiz böyük riskə diqqət çəkdik. Uzun Afrika səfərləri üçün yüz tabletdən ibarət qutularda yazılmış xlorokin çoxlarının dərman dolabında durur. «Hər kəs bu dərmana müraciət etməlidir» demək bu ağrılı pandemiya şəraitində insanları nəzarətsiz özbaşına dərman qəbuluna təşviq etmək və həyatlarını təhlükəyə atmaq deməkdir. Ziddiyyətli və bir o qədər də təhlükəli bu açıqlama bizi çox narahat edir. İnanılmazdır! Didier Raoultun nələrə yol aça biləcəyini bir an belə düşünmək istəmirik!

Bölüm-2

Xlorokin barədə yanıltıcı məlumatlar

Fevralın sonudur. Paris yaxınlığındakı Oisedə yaxınlarda xaricə səfər etməmiş bir Fransa vətəndaşının öldüyünü eşidirik. Çində baş verənlərdən narahat həkimlər üçün qırmızı həyəcan siqnalıdır. Səhiyyə naziri Agnes Buzynin hava limanlarında yaydığı bildirişlərə baxmayaraq, koronavirus Fransa ərazisinə çatıb. Bu mərhələdə heç kəs virusun necə yayılacağını bilmir. Həmçinin məsul şəxslərdən başqa demək olar heç kəs Fransanın maska ehtiyatlarını bu qədər qısa zamanda necə tam tükətdiyini bilmir. Əslində həkimlər səhiyyə xidmətlərinin xeyli vaxtdır yalnız səhiyyə işçilərinin çiyinlərində davam etdiyini bilirdi. Bu arada bəziləri qarşıdan gələnlərin miqyasını qiymətləndirir.

Didier Raoultun sintetik antimalyarial, yəni malyariya dərmanı olan xlorokinin möhtəşəm effektivliyi barədə elanı böyük rahatlıq yaratdı, lakin bir çox səhiyyə mütəxəssisi dərhal sonra getdikcə şübhələndi: Raoult dərmanın heç bir toksikliyinin, yəni yan təsirinin olmadığını deyir, insanların ehtiyatla istifadə edilməli bu dərmana təcili müraciət etməsinə çağırırdı. Didier Raoultun əsaslandığı Çin məqaləsini tapanda donub qaldıq. Çünki tədqiqatda ciddi səhvləri anlamaq üçün statistik metodologiya mütəxəssisi olmaq lazım deyildi. Məqalədə rəqəmsal məlumat yox idi! Heç kəs hansı xəstəyə hansı dozada dərman verildiyini, hansı tip xəstəyə nə tətbiq edildiyini və neçə xəstənin sağaldığını bilmirdi. Tədqiqat «rəyçi baxışı — peer review» deyilən prosesdən, yəni mütəxəssislərin nəzərdən keçirməsindən keçməmişdi; əslində sadə elandan başqa təsiri yox idi. Əlbəttə, bu qarışıq dövrdə belə vacib xəbəri nəzərə alaraq çinlilərin bütün dünyanı məlumatlandırmaq üçün mümkün qədər tez hərəkət etmək istədiklərini özümüzə dedik. Didier Raoultun təvazökarlıqla təsvir etdiyi və müntəzəm məsləhət verdiyi «dünyanın ən yaxşı virusoloqları» olan çinlilər də yəqin bu kəşfin ilk bəhrələrinə haqq qazanmışdı!..

Raoult Youtubeda 28 fevralda «Çinlilər niyə yanılmış olsun ki?» adlı qəribə müsahibə yayımladı. Müsahibə aldığı müxbirin sözünü daim kəsərək onu açıq-aşkar narahat edir. «Xeyr, mənə verməli olduğun sual bu deyil. Mənə bunu soruşmalısan…» Qeyri-rəsmi qruplarda həkimlər keçidi paylaşır, keçid yenə tvitlərdə görünür. İnanmaq istəmədən gözlərimizi ovuşdururuq. Videonu yayımlamazdan əvvəl peşəkar şəkildə montaj etməyi ona istehza ilə məsləhət görürük. Bir saat sonra video yox olur və əsl müsahibə təsəvvürü yarada biləcək daha peşəkar formada qayıdır. Raoult da mikrofonlarını Marselə yönəltməyə başlayan mətbuata münasibətini sürətlə dəyişir, özü də videodakı köklü dəyişiklikləri heç qəbul etmədən.

Dünən möhtəşəm və möcüzəvi olan xlorokin bu gün sehrlə yox olur, bir gündə daha az yayılmış başqa dərmanla — hidroksixlorokinlə (Plaquenil) əvəz edilir. Kimyəvi quruluşu antimalyarial dərmanlara yaxın olsa da, hidroksixlorokin əsasən revmatoid artrit və lupus kimi revmatoloji xəstəliklərdə işlədilir. Yəni ən azı dərman dolablarında xlorokin qədər yayılmayıb. Tamamilə real olan ürək toksikliyi də xlorokindən bir qədər aşağıdır. Didier Raoult hidroksixlorokini böyük kəşf kimi təqdim edir və əleyhinə danışanları ələ salmaq üçün həmişəki mövqeyini davam etdirir: «Məni tənqid edən həkimlər nə mənim sahəmdə mütəxəssisdir, nə də mənimlə boy ölçüşəcək səviyyədədir.» Raoult səhiyyə işçilərini sərt tənqid edir: onların yalnız böhran idarəçiliyində bataqlığa düşmüş məmurların əmrlərini yerinə yetirdiyini və məsuliyyət götürməyə cəsarət etmədiyini deyir. Raoultun müqavimətçi qall duruşu, sistemə ucadan qarşı çıxması ümid verdiyi, dövlətin hər şeyi açıq demədiyini anlayan və onu zehinlərindəki qəlib qəhrəmana bənzədən şəxslər tərəfindən bəyənilir. Buradakı qəlib qəhrəman, əlbəttə, bütün quruluşa və böyük dərman şirkətlərinə təkbaşına qarşı çıxan Ağ Cəngavər, ruhsuz qarışqa ordularının mühasirəyə aldığı tibbin atası Hippokratdır!..

Mikrofonunu ona uzadanların heç biri bütün mütəxəssislərin verdiyi sualı soruşmur: Didier Raoult möcüzə dərmanını hansı əl çevikliyi ilə, cəmi 48 saatda, özü də göz önündə dəyişdi? Necə oldu ki, heç kəs bu əl çevikliyini görmədi? Sosial şəbəkələrdəki imicinə bu qədər önəm verən bu adam birdən nəzarətsiz dərman istifadəsindən ölüm riskini anlayıb haqlı ictimai çağırışlara qulaq asdımı?

Cəmiyyətdə elmi rəyə və hökumətlərə ümumi inamsızlıq, böyük dərman şirkətlərinin təsiri barədə qeyri-mütənasib inanclar fonunda Dünya Səhiyyə Təşkilatı həyəcan təbili çalarkən xəstələrin sayı hər gün artır və həqiqi təşviş hökm sürməyə başlayır. Didier Raoult isə Facebook bəyənmələrini, pərəstişkarlarını və saytlarını ucaldır. Bizim üçün də yanlış məlumatların həqiqət kimi açıq irəli sürüldüyü uzun proses başlayır; bu professor etdiklərini etiraf edib düzəldəcək dürüstlüyə heç vaxt sahib olmayacaq.

Azacıq intellektual dürüstlük belə Didier Raoultdan prosesin ortasında at dəyişdirdiyini etiraf etməyi tələb edir. Əleyhinə danışanların əvvəldən haqlı olduğunu qəbul etməyi... Xlorokin intiharlarda tez-tez istifadə olunur. Didier Raoult heç cür geri addım atmadığı üçün mediadakı bütün qazancını saxlamağa davam edir. Marselli müdrikin tərəfdarları da şahidlik edir. Qardaşları, bacıları, əmiləri, bərbərinin qayınatası səkkiz ildir Afrikada professorun dərmanını — hansını? — qəbul edir və heç problemləri olmayıb; bu, onu dəstəkləməyənlərin yalnız paxıl olduğunun əsl sübutudur, yaxud daha pisi, Raoulta qarşı çıxanları əslində «lobbilər» dəstəkləyir...

Biz isə yorulmadan əsas həqiqətləri təkrarlayırıq:

• Bəli, xlorokin illərdir mövcud olan dərmandır,
• Bəli, geniş istifadə edilir,
• Amma başqa müalicə üçün — malyariyanın profilaktikasında,
• Və 5 ilə 10 qat daha kiçik dozalarda,
• Və həddindən artıq dozalarda ürək dayanmasına səbəb olur, yəni ürəyimizi dayandırır,
• Və əvvəllər heç bir virusla mübarizədə təsirli olmayıb,
• Və bütün bu bəndlər hidroksixlorokin üçün də keçərlidir.

Əslində tam əksinə!..

Elmi metodu müdafiə edənlərin səbirlə vurğuladığı məsələ əslində ümumi qənaətlə çox ziddiyyət təşkil edir, demək olar eşidilmir; çünki onlar narahat və çaşqın insanlara nəsə anlatmağa çalışırlar, bu insanlar isə etimadlarını və gələcək ümidlərini bir şəxsə, onun heç bir mənası olmayan iddialarına bağlayıblar...

Əlaqəli mövzu 

Malyariya dərmanı Plaquenil COVID-19 üzrə insan klinik tədqiqatında üstünlük göstərmədi və daha çox yan təsir yaratdı!

KORONAVİRUS HAQQINDA BÜTÜN YAZILARIMIZ

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin