Koronavirus xəstəliyi (COVID-19), ev, kommersiya və küçə heyvanları haqqında suallar və cavablar

COVID-19 xəstəliyinə nə səbəb olur?

Koronaviruslar (CoV), bir RNA (ribonuklein turşusu) virus ailəsidir. Onlara koronavirus deyilir, çünki virus hissəciyinin lipid zərfinin ətrafında tipik 'korona' (tac) görünür. CoV infeksiyaları heyvan və insanlarda geniş yayılıb. Bəzi CoV strukturları zoonozdur, yəni heyvanlarla insanlar arasında yoluxa bilir, lakin çoxu belə deyil.

İnsanlarda CoV soyuqdəymədən Yaxın Şərq Respirator Sindromu (MERS-CoV mənşəli) və Ağır Kəskin Respirator Sindrom (SARS-CoV mənşəli) kimi daha ciddi problemlərə qədər müxtəlif xəstəliklərə səbəb ola bilər. Ətraflı araşdırmalar SARS-CoV virusunun sivetlərdən insanlara, MERS-CoV virusunun isə dəvələrdən insanlara keçdiyini göstərib.

2019-cu ilin dekabrında Çinin Hubei əyalətindəki Wuhan şəhərində mənşəyi bilinməyən pnevmoniya (sətəlcəm) halları bildirildi. Çin rəsmiləri bu xəstəliklərin yeni CoV tərəfindən törədildiyini bildirdi. O vaxtdan bəri bu virusa yoluxmuş insan hallarının Wuhan və ya Hubei bölgəsinə səfər etdiyi görülüb.

Yeni koronavirus xəstəliyinə (COVID-19) səbəb olan CoV Virusların Taksonomiyası üzrə Beynəlxalq Komitə (ICTV) tərəfindən SARS-CoV-2 adlandırılıb. Bu, virusun elmi adıdır. Virus həmçinin "COVID-19 virusu" və ya "COVID-19 xəstəliyinə cavabdeh virus" kimi ifadə edilə bilər. COVID19 virusun yaratdığı xəstəliyi bildirir.

İnsanlarda görülən COVID-19 xəstəliyinə heyvanlar cavabdehdirmi?

COVID-19 xəstəliyinin üstün yoluxma yolunun insandan insana olduğu görünür.

Mövcud sübutlar COVID-19 virusunun heyvan mənbəli olduğunu göstərir. Davam edən araşdırmalar heyvan mənbəyini və bu xəstəlikdə heyvan rezervuarının potensial rolunu müəyyən etmək üçün vacibdir. Lakin indiyədək bu mənbəni müəyyənləşdirmək və ya heyvan mənbəyindən insanlara yoluxma yolunu izah etmək üçün yetərli elmi sübut yoxdur. Bu mövzuda ən çox günahlandırılanlar yarasa, ilan və panqolindir.

Genetik ardıcıllıq məlumatları COVID-19 virusunun Rhinolophus yarasası populyasiyalarında dövr edən başqa CoV virusunun yaxın qohumu olduğunu göstərir. Bu virusun insanlara yoluxmasında aralıq daşıyıcının rol oynamış olması mümkündür.

Canlı heyvanlar və ya heyvan məhsulları ilə bağlı görülməli tədbirlər varmı?

COVID-19 virusunun mənşəyi qeyri-müəyyən olsa da, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (DSÖ) tövsiyələrinə görə ümumi tədbir kimi canlı heyvan və ya heyvan məhsulları bazarlarını ziyarət edərkən ümumi gigiyena tədbirləri tətbiq edilməlidir. Bunlara heyvanlara və heyvan məhsullarına toxunduqdan sonra sabun və su ilə müntəzəm əl yumaqla yanaşı gözlərə, buruna və ya ağıza toxunmaqdan, xəstə heyvanlarla və ya çürümüş/xarab olmuş heyvan məhsulları ilə təmasdan qaçmaq daxildir. Küçədə və təbiətdə yaşayan digər heyvanlarla (məsələn, küçə pişikləri və itləri, gəmiricilər, quşlar, yarasalar) təmasdan qaçılmalıdır. Heyvan tullantıları ilə yanaşı torpaqdakı və ya mağaza və bazar obyektlərinin səthlərindəki mayelərlə təmasdan qaçmaq üçün tədbirlər görülməlidir.

DSÖ-nün infeksiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün açıqladığı standart tövsiyələrə müntəzəm əl yumaq, öskürüb-asqırarkən ağız və burnu dirsəklə örtmək və belə tənəffüs yolu xəstəliyi əlamətləri olan hər kəslə yaxın təmasdan qaçmaq daxildir. Ümumi təsirli qida təhlükəsizliyi təcrübələrinə görə çiy qidalarla potensial çarpaz xəstəlik yayılmasının qarşısını almaq üçün çiy ətə, südə və ya heyvan orqanlarına qarşı diqqətli olmaq lazımdır. Yaxşı bişirilmiş və sağlam təsərrüfat heyvanlarından gələn ətin istehlakı təhlükəsizdir.

Hazırda mövcud məlumatlara əsasən ticarət məhdudiyyətləri tövsiyə edilmir.

COVID-19 virusu və ev heyvanları haqqında nə bilirik?

COVID-19 xəstəliyinin hazırkı yayılması insandan insana yoluxma ilə baş verir. İndiyədək ev heyvanlarının xəstəliyi yaya biləcəyinə dair sübut yoxdur. Buna görə ev heyvanlarına onların vəziyyətini təhlükəyə ata biləcək tədbirlər görmək üçün əsas yoxdur.

Çin Xalq Respublikasının Hong Kong Xüsusi İnzibati Bölgəsinin Baytarlıq Xidmətləri COVID-19 xəstəsinin sahib olduğu itdə aparılan testlərdə COVID-19 virusunun görüldüyünü bildirib. Real vaxt rejimində PCR ilə aparılan testdə itdə COVID-19 virusunun genetik materialı müəyyən edilib. Lakin itdə xəstəliyin heç bir klinik əlaməti yox idi.

İtlərin bu insan xəstəliyinin yayılmasında rol oynadığına və ya xəstə olduğuna dair sübut yoxdur. Fərqli heyvanların COVID-19 virusundan təsirlənib-təsirlənməyəcəyini və necə təsirlənəcəyini anlamaq üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

Ev heyvanlarının hərəkətinə və ya ticarətinə məhdudiyyətləri dəstəkləyən sübut yoxdur.

Ev və ya digər heyvanlar COVID-19 xəstəsi və ya şübhəli insanlarla yaxın təmasda olduqda sahibləri hansı tədbirləri görməlidirlər?

Ev və ya digər heyvanların COVID-19 ilə xəstələndiyinə dair heç bir hesabat olmayıb və hazırda onların bu insan xəstəliyində mühüm rol oynadığına dair sübut yoxdur. Lakin heyvan və insanlar bəzi xəstəlikləri paylaşa bildiyinə görə (zoonoz xəstəliklər kimi tanınır) virus haqqında daha çox məlumat əldə edilənədək COVID-19 xəstələrinin ev və digər heyvanlarla təması məhdudlaşdırması tövsiyə olunur.

Heyvanlara qulluq edərkən həmişə əsas gigiyena tədbirləri tətbiq edilməlidir. Bu, heyvanlarla, onların yeməkləri və əşyaları ilə məşğul olmazdan əvvəl və sonra əlləri yumaqla yanaşı öpməkdən və yemək paylaşmaqdan çəkinməyi əhatə edir.

Mümkün olduqda COVID-19 xəstələri ev heyvanları ilə yaxın təmasdan qaçmalı və heyvanlara qulluq başqa şəxs tərəfindən təmin edilməlidir. Ev heyvanlarına özləri baxmalı olsalar, yaxşı gigiyena qaydalarını davam etdirməli və mümkünsə üz maskası taxmalıdırlar.

Milli baytarlıq xidmətləri ev heyvanları üçün nə edə bilər?

İctimai Səhiyyə Xidmətləri Baytarlıq Xidmətləri ilə birlikdə COVID-19 barədə hesabatı olan şəxs ev və ya digər heyvanlarla təmasda olduqda məlumat paylaşmaq və risk qiymətləndirməsi aparmaq üçün Vahid Sağlamlıq yanaşmasından istifadə edərək birgə işləməlidir. ABŞ-da risk qiymətləndirməsinin nəticəsində COVID-19 ilə yoluxmuş şəxs / sahib ilə yaxın təmasda olan ev heyvanının test edilməsi qərarı verilərsə, koronavirus testi (real time PCR) üçün ağızdan və burundan yaxma nümunələri götürülməsi tövsiyə olunur. Ölkəmizdə bu barədə hələ təcrübə yoxdur.

Nəticə olaraq, küçədə və təbiətdə olan heyvanlarla təmasdan qaçmalıyıq. Ev heyvanlarımıza bu xəstəliyi yoluxduracağıq deyə hazırda narahat olmağımıza ehtiyac yoxdur. Bununla belə, ev heyvanlarımız COVID-19 xəstəliyinə yoluxmur kimi görünsə də, yeni koronavirus bu heyvanların üzərində bir neçə saatdan 1-2 günə qədər qala bilər. Buna görə həm heyvanlarımız, həm özümüz üçün yaxşı gigiyena qaydalarını davam etdirməli, əllərimizi tez-tez yumalıyıq.

KORONAVİRUS DOSYEMİZ:

• Koronavirus haqqında son xəbərlər – Dünya və Türkiyədə vəziyyət
• Koronavirus (COVID-19) epidemiyasında SƏHİYYƏ İŞÇİLƏRİ niyə və necə dəstəklənməlidir?
• Koronavirus peyvəndi nə vaxt hazır olacaq?
• Çöldə yemək yeyərkən koronavirusdan qorunmağın 7 yolu
• Koronavirus epidemiyasında uğurlu və uğursuz ölkələr və görülməli işlər
• Xərçəng xəstələrinin Coronavirus haqqında bilməli olduğu məqamlar
• Epidemiya və pandemiya nədir? Aralarındakı fərqlər hansılardır?