Mədə xərçənginin təəccüblü tarixi, səbəbləri və əhəmiyyəti

Mədə xərçəngi həzm sistemi orqanlarından biri olan mədənin hər hansı hissəsindən inkişaf edə bilən xərçəng növüdür. Mədə xərçənginin ilk təsviri İbn Sinanın Tibbi Ensiklopediya kitabında tapılmışdır, lakin 19. əsrin ortalarınadək mədə xərçəngi yaxşı tanınmırdı. Məşhur Fransa imperatoru Napoleon Bonapartın 1821-ci ildəki ölümünün arxasındakı tarixi sirr 1835-ci ildə J. Cruveilhier-in xoş və bədxassəli mədə xoralarını təsvir etməsinədək açıla bilməyəcəkdi.

Napoleon Bonapart mənşəyi bəlli olmayan qarın ağrısından əziyyət çəkirdi… Vaterloo məğlubiyyətindən sonra Fransa imperatoru Atlantik okeanındakı kiçik bir ada olan St. Helena-ya sürgün edilir. Ölümündən 2 il əvvəl təkrarlanan qızdırma tutmaları, qarın ağrısı, davamlı hıçqırıq və qusma şikayətləri başlayır. Yüksək miqdarda qusdurucu tartar (kalium antimon tartrat) və ishal yaradan kalomel (şirin süleymani kimi də tanınan civəli mineral) ilə müalicə etməyə çalışırlar. Şikayətləri getdikcə pisləşir; demək olar hər gün qusur, fasiləli qəbizlik, ishal və qızdırma tutmaları yaşayır, qarın ağrısı şiddətlənir, müddəti uzanır və yorğunluğu getdikcə artır. 27 aprel 1821-ci ildə qəhvə çöküntüsü rəngində qusması olur və bundan sonra vəziyyəti sürətlə pisləşir. Vəfatından əvvəl həkiminə bu vəsiyyəti edir: “…Sizdən mədəmi müayinə etmək üçün bədənimi açmağınızı və oğluma verilmək üçün ətraflı hesabat hazırlamağınızı istəyirəm.” Bonapart atasının və bəzi qohumlarının mədə xəstəlikləri səbəbindən həyatlarını itirdiyini bilirdi və oğlu üçün narahat idi. Bu gün isə mədə xərçənglərinin yalnız təxminən %10-nun ailəvi meyilliliklə bağlı yarandığı məlumdur. 2 mayda yenidən qusmağa başlayanda ishal yaradan kalomel verilir; 5 saat sonra imperatorda müşahidə olunan ciddi bağırsaq hərəkətləri və qatran rəngli nəcisdən sonra qan dövranı kollapsı (qan dövranının qəfil azalması), güclü tərləmə və sürətli nəbz inkişaf edir. 2 gün sonra isə həyatını itirir.

Mədə xərçəngi dünya üzrə rast gəlinən xərçənglərin təxminən %10-nu təşkil edir. Bununla yanaşı, xərçəngə bağlı həyat itkisində ağciyər xərçəngindən sonra 2. yerdədir və ildə təxminən 700.000 min insan bu xəstəlik səbəbindən həyatını itirir. Tezliyi qida istehlakı vərdişlərinə görə dəyişir. Amerikada hər yüz min nəfərdə ildə 5 yeni mədə xərçəngi görülərkən bu nisbət Yaponiyada yüz mində 60 nəfəri keçir. Yaponiya və Cənubi Koreya mədə xərçənginin ən çox görüldüyü 2 ölkədir. Son 20 ildə rastgəlmə tezliyi azalır. Bunun səbəbləri təzə tərəvəz-meyvə istehlakının artması, qidaların daha təhlükəsiz saxlanma şəraiti (duzlu və hisə verilmiş saxlama əvəzinə soyuducu), Helikobakter pylori infeksiyasının azalmasıdır. 2010-cu ilin ölkəmizə aid məlumatlarına görə xərçəng növləri arasında kişilərdə rastgəlmə tezliyi %16,2, qadınlarda isə %8.1-dir. Dünyada da ölkəmizə bənzər şəkildə kişilərdə qadınlara nisbətən 2 dəfə daha çox görülür. Həmçinin mədə xərçənginin rastgəlmə tezliyi yaş artdıqca artır.

Mədə xərçəngi erkən dövrdə heç bir əlamət verməyə bilər, bununla yanaşı, qarının yuxarı hissəsində yanma və ağrı, ürəkbulanma və iştahasızlıq erkən dövrdə meydana çıxa biləcək əlamət və tapıntılardır. Xəstəlik irəlilədikcə çəki itkisi, udma çətinliyi, qusma və dəmir çatışmazlığı anemiyası inkişaf etməsi gözlənilir. Xəstəlik mədədən bədənin digər hissələrinə, xüsusilə qaraciyərə, ağciyərlərə, sümüyə və qarındaxili limfa düyünlərinə metastaz verə bilər.

Mədədən yaranan şişlər %95 nisbətində vəz epitelindən qaynaqlanır və adenokarsinoma adlandırılır. Digər nadir bədxassəli mədə şişləri mədə limfoması və mədə-bağırsaq stromal şişləridir. Bu yazımızda mədə xərçəngi ilə mədə adenokarsinoması eyni mənada istifadə edilmişdir.

Mədə xərçənginin səbəbləri nələrdir?

Mədə xərçənginin yaranmasına səbəb olan ən geniş yayılmış 3 amil Helikobakter pilori (H. pilori) infeksiyası, siqaret və duza qoyulmuş (turşu, duzlanmış, hisə verilmiş) qidaların istehlakıdır. Aralıq dənizi pəhrizi, eynilə siqareti tərgitmək kimi mədə xərçəngi riskini azaldır.

Yuxarıdakı qrafikdə duz qəbulu ilə mədə xərçəngi arasındakı əlaqəni görə bilərsiniz. Duz qəbulu artdıqca mədə xərçənginə bağlı həyat itkisi nisbətləri artır (sağda). Mədə xərçənginin ən mühüm səbəbi Helikobakter pilori adlı bakteriyanın infeksiyasıdır. Yüksək duz qəbulunun Helikobakter pilorinin mədədə yerləşməsini asanlaşdırdığı və infeksiyanı ağırlaşdıra bildiyi məlumdur.

H. pilori, mədə xorası və xərçənginin əsas səbəbidir. Mədə xorası və əlaqəli halların xərci təkcə Amerikada ildə təxminən 6 milyard dollardır. H. pilori mədə və onikibarmaq bağırsağın müxtəlif hissələrində yerləşən bakteriyadır. Yerləşdiyi sahədə xroniki infeksiyaya səbəb olaraq xora və xərçəngin yaranmasına gətirə bilər. Cəmiyyətdə olduqca geniş yayılmışdır, belə ki, dünya üzrə insanların % 50-dən çoxu yuxarı mədə-bağırsaq nahiyəsində H. pilori daşıyır. Bununla belə, H. pilori ilə yoluxmuş insanların % 80-dən çoxunda hər hansı xəstəlik əlaməti müşahidə olunmur. Xəstəliyin kimlərdə əlamət verəcəyi ən çox araşdırılan mövzulardandır. Sahib orqanizmə aid və bakteriyanın xəstəlik törətmə qabiliyyəti ilə bağlı bir sıra amillər xəstəlik inkişaf riski ən yüksək olan şəxsləri müəyyənləşdirmək üçün birlikdə təsir göstərir. Bunlar immun cavabı idarə etməkdən məsul sahib orqanizm genlərindəki dəyişikliklər və bakterial məhsullardır. H. pilori infeksiyası inkişaf etmiş ölkələrdə azalma meyli göstərir.

Helikobakter pilori digər mikroorqanizmlərlə müqayisədə gec bir tarixdə, 1982-ci ildə kəşf edilmişdir. Barry Marshall və Robin Warren adlı alimlərin bu kəşfi əsrin ən mühüm kəşflərindən sayılır və bu uğurları onlara 2005-ci ildə Nobel Tibb mükafatını qazandırmışdır. Bu tarixdən əvvəl siqaret, alkoqol, kofein, qazlı içkilər, ədviyyatlı yeməklər və stressin xoraya səbəb olduğu qəbul edilirdi. Köhnə müalicələr şikayətləri azaltsa da, infeksiyanı aradan qaldırmadığından qalıcı həll olmurdu. Bu gün H. pilori uyğun antibiotiklər və mədə turşusunu zəiflədən dərmanların kombinasiyası ilə müalicə edilə bilir.

H. pilori infeksiyasının səbəbləri arasında təmiz olmayan su mənbələri, aşağı sosial-iqtisadi şərait, sıx ailə mühiti, ana və atanın bu bakteriya ilə yoluxması sadalana bilər. H. pilori infeksiyası inkişaf etmiş ölkələrdə azalma meyli göstərir. Son illərdəki tədqiqatlar H. pilorinin biofilm yaradaraq təmiz olmayan su ilə ötürülməsi üzərində cəmlənmişdir. Biofilm hüceyrələrin bir-birinə və ya yerləşdikləri səthə yapışdığı mikroorqanizm toplusudur.

Daha yeni məlumat olaraq, son illərdə H. pilori xaricində Ebstein-Barr adlı virus (EBV) da mədə xərçəngi ilə əlaqələndirilmişdir. EBV-nin bütün mədə xərçənglərinin təxminən %10-na səbəb olduğu düşünülür.

Əlaqəli mövzu:

- Mədə xərçənginin əlamətləri, mərhələləri və müalicəsi