تاریخ شگفت‌انگیز، علل و اهمیت سرطان معده

سرطان معده نوعی سرطان است که می‌تواند از هر بخشی از معده، یکی از اندام‌های گوارشی، ایجاد شود. نخستین توصیف سرطان معده در ابن‌سینا، در کتاب دانشنامهٔ پزشکی او، یافت شده است؛ اما تا میانهٔ قرن 19. سرطان معده به‌خوبی شناخته نشده بود. راز تاریخی مرگ امپراتور مشهور فرانسه، ناپلئون بناپارت، در سال 1821، تا سال 1835 که J. Cruveilhier زخم‌های خوش‌خیم و بدخیم معده را توصیف کرد حل نمی‌شد.

ناپلئون بناپارت از درد شکمی با منشأ نامشخص رنج می‌برد... پس از شکست واترلو، امپراتور فرانسه به سنت‌هلنا، جزیره‌ای کوچک در اقیانوس اطلس، تبعید می‌شود. از 2 سال پیش از مرگ، حملات مکرر تب، درد شکم، سکسکهٔ مقاوم و استفراغ آغاز می‌شوند. تلاش می‌شود با مقدار زیاد تارتار قی‌آور (تارتارات آنتیموان پتاسیم) و کالومل مسهل، مادهٔ معدنی جیوه‌دار معروف به سوبلیمۀ شیرین، درمان شود. شکایت‌هایش پیوسته بدتر می‌شوند؛ تقریباً هر روز استفراغ می‌کند، حملات متناوب یبوست، اسهال و تب دارد، درد شکمش شدیدتر و طولانی‌تر می‌شود و خستگی او پیوسته افزایش می‌یابد. در 27 آوریل 1821 استفراغی به‌رنگ تفالهٔ قهوه دارد و پس از آن حالش به‌سرعت وخیم می‌شود. پیش از مرگ به پزشکش چنین وصیت می‌کند: «...از شما می‌خواهم بدنم را باز کنید تا معده‌ام را بررسی کنید و گزارشی مفصل برای تحویل به پسرم تهیه کنید.» بناپارت می‌دانست پدر و برخی بستگانش بر اثر بیماری‌های معده جان باخته‌اند و نگران پسرش بود. امروزه می‌دانیم تنها حدود %10 سرطان‌های معده با استعداد خانوادگی مرتبط‌اند. در 2 مه با شروع دوبارهٔ استفراغ، کالومل مسهل داده می‌شود؛ 5 ساعت بعد، پس از حرکات شدید روده و مدفوع قیری‌رنگ، افت گردش خون (کاهش ناگهانی جریان خون)، تعریق شدید و نبض تند رخ می‌دهد. او 2 روز بعد جان می‌بازد.

سرطان معده حدود %10 سرطان‌های جهان را تشکیل می‌دهد. همچنین در مرگ ناشی از سرطان، پس از سرطان ریه در رتبهٔ 2. قرار دارد و سالانه حدود 700.000 هزار نفر بر اثر آن جان می‌بازند. شیوع آن با عادت‌های غذایی متفاوت است. در آمریکا سالانه در هر صد هزار نفر 5 مورد جدید سرطان معده دیده می‌شود، اما در ژاپن این میزان از 60 در صد هزار بیشتر است. ژاپن و کرهٔ جنوبی 2 کشور با بیشترین شیوع سرطان معده هستند. در 20 سال گذشته میزان بروز کاهش یافته است. علل آن افزایش مصرف سبزی و میوهٔ تازه، نگهداری ایمن‌تر غذاها، مانند یخچال به‌جای نمک‌سود و دودی کردن، و کاهش عفونت هلیکوباکتر پیلوری هستند. طبق داده‌های کشور ما در سال 2010، فراوانی آن در میان انواع سرطان در مردان %16,2 و در زنان %8.1 است. در جهان نیز مانند کشور ما، در مردان 2 برابر زنان دیده می‌شود. همچنین میزان بروز سرطان معده با افزایش سن بالا می‌رود.

سرطان معده ممکن است در مراحل اولیه هیچ نشانه‌ای نداشته باشد؛ بااین‌حال سوزش و درد بالای شکم، تهوع و کاهش اشتها از نشانه‌های احتمالی زودرس‌اند. با پیشرفت بیماری، کاهش وزن، دشواری بلع، استفراغ و کم‌خونی فقر آهن انتظار می‌رود. بیماری می‌تواند از معده به دیگر نقاط بدن، به‌ویژه کبد، ریه‌ها، استخوان و گره‌های لنفاوی داخل شکم متاستاز بدهد.

تومورهای منشأگرفته از معده در %95 موارد از اپی‌تلیوم غددی منشأ می‌گیرند و آدنوکارسینوم نامیده می‌شوند. دیگر تومورهای بدخیم نادر معده، لنفوم معده و تومورهای استرومایی گوارشی هستند. در این نوشته، سرطان معده و آدنوکارسینوم معده به یک معنا به کار رفته‌اند.

علل سرطان معده چیست؟

شایع‌ترین 3 علت ایجاد سرطان معده عبارت‌اند از عفونت هلیکوباکتر پیلوری (H. pilori)، سیگار و مصرف غذاهای شور و نگهداری‌شده، مانند ترشی، نمک‌سود و دودی. رژیم غذایی مدیترانه‌ای، درست مانند ترک سیگار ، خطر سرطان معده را کاهش می‌دهد.

در نمودار بالا ارتباط مصرف نمک و سرطان معده را می‌بینید. با افزایش مصرف نمک، میزان مرگ ناشی از سرطان معده افزایش می‌یابد (سمت راست). مهم‌ترین علت سرطان معده عفونت باکتری هلیکوباکتر پیلوری است. می‌دانیم مصرف زیاد نمک استقرار هلیکوباکتر پیلوری در معده را آسان می‌کند و می‌تواند عفونت را تشدید کند.

H. pilori، علت اصلی زخم و سرطان معده است. هزینهٔ زخم معده و مشکلات مرتبط تنها در آمریکا سالانه حدود 6 میلیارد دلار است. H. pilori باکتری‌ای است که در بخش‌های مختلف معده و دوازدهه مستقر می‌شود و با ایجاد عفونت مزمن می‌تواند زخم و سرطان ایجاد کند. در جامعه بسیار شایع است؛ بیش از % 50 مردم جهان آن را در بخش فوقانی دستگاه گوارش حمل می‌کنند. بااین‌حال در بیش از % 80 افراد آلوده، هیچ نشانهٔ بیماری دیده نمی‌شود. اینکه بیماری در چه کسانی نشانه‌دار می‌شود از موضوعات بسیار مطالعه‌شده است. مجموعه‌ای از عوامل میزبان و عوامل مربوط به توان بیماری‌زایی باکتری، با هم در تعیین افراد دارای بیشترین خطر بیماری نقش دارند. این عوامل شامل تغییرات ژن‌های میزبان مسئول تنظیم پاسخ ایمنی و محصولات باکتریایی هستند. عفونت H. pilori در کشورهای توسعه‌یافته رو به کاهش است.

هلیکوباکتر پیلوری در مقایسه با دیگر میکروارگانیسم‌ها دیر، در سال 1982، کشف شد. این کشفِ بَری مارشال و رابین وارن از مهم‌ترین کشف‌های قرن محسوب می‌شود و در سال 2005 جایزهٔ نوبل پزشکی را برای آنان به ارمغان آورد. پیش از آن، سیگار، الکل، کافئین، نوشیدنی‌های اسیدی، غذاهای تند و استرس عامل زخم دانسته می‌شدند. درمان‌های قدیمی شکایت‌ها را کاهش می‌دادند، اما چون عفونت را از بین نمی‌بردند راه‌حل پایدار نبودند. امروزه H. pilori با ترکیب آنتی‌بیوتیک‌های مناسب و داروهای مهارکنندهٔ اسید معده درمان می‌شود.

از علل عفونت H. pilori می‌توان منابع آب ناسالم، شرایط اجتماعی‌اقتصادی پایین، خانوادهٔ پرجمعیت و آلودگی پدر و مادر به این باکتری را نام برد. عفونت در کشورهای توسعه‌یافته رو به کاهش است. مطالعات سال‌های اخیر بر انتقال H. pilori از طریق آب ناسالم با تشکیل زیست‌لایه متمرکز شده‌اند. زیست‌لایه مجموعه‌ای از میکروارگانیسم‌هاست که سلول‌هایشان به هم یا به سطح محل استقرار می‌چسبند.

طبق اطلاعات جدیدتر، در سال‌های اخیر علاوه بر H. pilori، ویروس اپشتین‌بار (EBV) نیز با سرطان معده مرتبط دانسته شده است. تصور می‌شود EBV مسئول حدود %10 همهٔ سرطان‌های معده باشد.

موضوع مرتبط:

- نشانه‌ها، مراحل و درمان سرطان معده