Niyə koronavirus peyvəndi vurdurmalıyam? Bu qədər sürətlə hazırlanmış peyvənd etibarlıdırmı?

Covid-19 peyvəndi vurdurmalıyam?

Covid-19 peyvəndlərinin sürətlə hazırlanması və digər qərəzli fikirlər bəzi insanların peyvənd olunmaqdan çəkinməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə xroniki xəstəliyi olan, keçmişdə sağlamlıq problemləri ilə üzləşmiş və ya uzunmüddətli yan təsirlərdən çəkinən şəxslərin ağlında tək bir sual var: Covid-19 peyvəndi vurdurmalıyam?

Covid-19 peyvəndi hazırlanarkən də hər hansı peyvəndin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün istifadə lisenziyası və təsdiqi kimi rutin proseslər ötürülməmişdir. Təhlükəsizlik ən yüksək prioritetdir və peyvənd olunmaq üçün çoxlu səbəb vardır.

Koronavirus peyvəndləri barədə hansı suallar var?

Covid-19 peyvəndi məni Covid-19 xəstəsi edərmi?

Xeyr.

Təsdiqlənmiş və ya tövsiyə edilmiş heç bir Covid-19 peyvəndində xəstəliyə səbəb olan canlı virus yoxdur. Bu o deməkdir ki, Covid-19 peyvəndi sizi Covid-19 xəstəsi edə bilməz.

Hazırlanmaqda olan çox müxtəlif peyvənd növləri vardır (baxın koronavirus peyvəndi növləri). Hamısının məqsədi Covid-19-a səbəb olan virusu immun sistemimizə tanıtmaq və ona qarşı mübarizə aparmasını təmin etməkdir. Bəzən bu proseslər qızdırma kimi əlamətlər yarada bilər. Bu əlamətlər normaldır və bədəninizin xəstəliyə səbəb olan virusa qarşı qorunma yaratmasının göstəricisidir.

Peyvənddən sonra immunitetin yaranması adətən bir neçə həftə çəkir. Bu, insanın peyvənddən əvvəl və ya dərhal sonra koronavirusa yoluxub xəstələnə biləcəyini göstərir. Səbəb peyvəndin qoruma təmin etmək üçün kifayət qədər vaxtının olmamasıdır.

Covid-19 peyvəndindən sonra Covid-19 testim müsbət çıxacaqmı?

Xeyr.

Nə son dövrdə təsdiqlənmiş və ya tövsiyə edilmiş peyvəndlər, nə də klinik sınaqlardakı Covid-19 peyvəndləri Covid-19 testinizin (PCR testi) müsbət çıxmasına səbəb olmaz.

Bədəniniz peyvəndin məqsədi olan immun cavabı yaradarsa, bəzi anticisim testlərinizin müsbət çıxması ehtimalı vardır. Anticisim testləri əvvəllər keçirdiyiniz infeksiyanı və virusa qarşı malik ola biləcəyiniz qorunma səviyyəsini göstərir. Mütəxəssislər Covid-19 peyvəndlənməsinin anticisim testi nəticələrinə necə təsir edə biləcəyini hələ araşdırırlar.

Əvvəllər Covid-19-a yoluxub sağalmışamsa, yenə də Covid-19 peyvəndi vurdurmalıyam?

Bəli.

Covid-19 xəstəliyi ilə bağlı ciddi sağlamlıq problemləri riski və yenidən Covid-19-a yoluxma ehtimalına görə hər halda peyvənd olunmağınız tövsiyə edilir.

Səhiyyə Nazirliyinin hazırladığı təqvimdə sizə uyğun vaxta baxın: Peyvənd tətbiq ediləcək qrupların ardıcıllığı

Qeyd: Siyahının davamını (2-ci, 3-cü və 4-cü mərhələ) yazının sonunda görmək olar.

Mütəxəssislər Covid-19-a yoluxub sağaldıqdan sonra insanın yenidən xəstələnməkdən nə qədər müddət qorunduğunu bilmirlər. İnfeksiyadan qazanılan, təbii immunitet adlanan müdafiə şəxsdən şəxsə fərqlənir. İlk sübutların bəziləri təbii immunitetin uzun sürməyə biləcəyini göstərir.

Peyvəndlərin nə qədər yaxşı işlədiyi barədə daha çox məlumat əldə edənədək peyvəndlə qazanılan immunitetin nə qədər davam etdiyini bilməyəcəyik.

Covid-19 peyvəndi məni Covid-19 xəstəliyindən qoruyacaqmı?

Bəli.

Covid-19 peyvəndi immun sisteminizə Covid-19-a səbəb olan virusu necə tanıyıb onunla mübarizə aparmağı öyrədir və bu, sizi Covid-19 xəstəliyindən qoruyur.

Xəstələnməkdən qorunmaq vacibdir, çünki Covid-19 olan bir çox insan xəstəliyi yüngül keçirsə də, ağır Covid-19keçirə biləcək şəxslər də vardır. Xəstəlik uzunmüddətli sağlamlıq problemlərinə və hətta ölümə səbəb ola bilər. Covid-19 peyvəndləri xüsusilə ağır xəstəlikdən qorumaqda təsirli görünür.

• Əlaqəli mövzu: Covid-19 infeksiyasının uzunmüddətli təsirləri nədir? 50 əlamət

Covid-19 peyvəndi DNA-mı dəyişdirərmi?

Xeyr. Covid-19 peyvəndləri DNA-nızı dəyişdirmir və DNA-nızla qarşılıqlı təsirə girmir.

Covid-19 peyvəndlərinin ümumi məqsədi bədəninizə gələcək mümkün infeksiyadan necə qorunmağı öyrətməkdir. Əsl virus bədəninizə daxil olarsa, bizi yoluxmaqdan qoruyan məhz bu immun cavab və anticisim istehsalıdır. 

Bir gün övlad sahibi olmaq istəsəm, Covid-19 peyvəndi mənim üçün təhlükəsizdirmi?

Bəli. Gələcəkdə övlad sahibi olmaq istəyən şəxslər Covid-19 peyvəndi vurdura bilərlər.

Mövcud biliklərə əsasən mütəxəssislər Covid-19 peyvəndlərinin qısa və ya uzun müddətdə hamilə qalmağa çalışan şəxs üçün risk yarada biləcək vəziyyət olmadığına inanırlar.

Alimlər hər peyvənddə yarana bilən yan təsirləri həm həmin anda, həm də illər sonra diqqətlə araşdırırlar. Digər peyvəndlər kimi Covid-19 peyvəndi tədqiqatlarında da hazırda diqqətli davranılır və gələcək illərdə də bu diqqətli araşdırmalar davam edəcək.

Covid-19 peyvəndi digər peyvəndlər kimi bədənimizə gələcək xəstəliyin qarşısını almaq üçün Covid-19-a səbəb olan virusla mübarizə aparan anticisimlər yaratmağı öyrədir. Covid-19 peyvəndlənməsinin yaradacağı anticisimlərin plasentanın formalaşması da daxil olmaqla hər hansı hamiləlik probleminə səbəb olacağına dair qətiyyən sübut yoxdur. Həmçinin fertillik problemlərinin hər hansı peyvəndin yan təsiri olduğuna dair də sübut yoxdur. İndi və ya gələcəkdə hamilə qalmağı planlayanlar növbələri çatanda peyvənd oluna bilərlər.

Yeni peyvəndlərin uzunmüddətli yan təsirlərindən narahatam. Bu qədər sürətlə hazırlanmış peyvəndlərin uzunmüddətli nəticələri olmayacağını necə əminliklə demək olar?

Bu pandemiya dövründə koronavirus peyvəndlərinin sürətlə hazırlanmasının səbəbləri vardır:

1. Əvvəla, faza-3 klinik sınaqlarının nəticələri dərc olunmazdan əvvəl istehsal başladı.
2. İkincisi, prosesi sürətləndirən və peyvəndlərin effektivliyinin yoxlandığı sınaqlara maraq göstərən çoxlu könüllü vardı. Tədqiqatçılar sınaqda könüllü olacaq şəxsləri adətən aylarla, bəzən hətta illərlə gözləyirlər.
3. Nəhayət, cəmiyyətdə peyvəndin effektivliyini daha tez göstərəcək çoxlu xəstəlik halları vardı. Koronavirus yalnız ABŞ-da milyonlarla insanın xəstələnməsinə səbəb oldu. Bunun əksinə, məsələn, Zika virusları, son dərəcə ciddi olsa da, çox-çox az insana təsir etmişdi.

Son bir neçə ay ərzində peyvəndin ciddi yan təsirlərini göstərən tədqiqat hesabatları görülmədi. Ciddi yan təsirlər olsaydı, indiyədək görünərdi. Bu dəyişə bilər və alimlər buna görə koronavirus peyvəndləri ilə bağlı tövsiyələrini yeniləyə bilərlər.

Niyə Covid-19 peyvəndi vurdurmalıyam?

Covid-19 peyvəndi Covid-19 xəstəliyinə yoluxmağınızın qarşısını almağa kömək edir

Hazırlanmaqda olan bütün Covid-19 peyvəndləri klinik sınaqlarda diqqətlə qiymətləndirilir və Covid-19-a yoluxma ehtimalınızı əhəmiyyətli azaltdıqda lisenziyalaşdırılır və ya təsdiqlənir.

Digər xəstəliklərin peyvəndləri barədə biliklərə və klinik sınaqların ilkin məlumatlarına əsasən mütəxəssislər Covid-19-a yoluxsanız belə ciddi təsirlənməyinizin qarşısının alına biləcəyini bildirirlər. Peyvənd olunmağınız ətrafınızdakıları, xüsusilə Covid-19 səbəbindən ağır xəstəlik üçün yüksək riskli şəxsləri də qoruya bilər. Mütəxəssislər Covid-19-a səbəb olan virusun yayılmasının qarşısının alınması ilə yanaşı peyvəndlənmənin xəstəliyin ağırlığına təsirini daha çox araşdırmağa davam edirlər.

Covid-19 peyvəndlənməsi qorunmağa kömək edən daha təhlükəsiz yoldur

Covid-19 ciddi və həyati təhlükəli ağırlaşmalar yarada bilər. Sizə necə təsir edəcəyini bilməyin yolu da yoxdur. Xəstələnsəniz, xəstəliyi dostlarınıza, ailənizə və ətrafınızdakı digər şəxslərə yaya bilərsiniz.

Hər hansı peyvəndə istifadə lisenziyası və ya təsdiq verilməzdən əvvəl klinik sınaqlar onun təhlükəsiz və effektiv olduğunu göstərməlidir; Covid-19 peyvəndi də buna daxildir. Covid-19 peyvəndinin məlum potensial faydaları ABŞ Qida və Dərman İdarəsinin (FDA) Fövqəladə İstifadə İcazəsi (EUA) adlanan şərtləri altında peyvənd istifadəsinin potensial risklərini üstələyir.

Covid-19 peyvəndi olunmaq immunitet adlanan müəyyən təbii qorunma təmin edə bilər. Mövcud sübutlar təkrar Covid-19 yoluxması riskinin virusa ilk yoluxmadan sonra 90 gün ərzində nadir olduğunu göstərir. Lakin mütəxəssislər bu qorunmanın nə qədər davam etdiyinə əmin deyillər. Bu virusun yaratdığı ağır xəstəlik və ölüm riski təbii immunitet faydalarını üstələyir. Covid-19 peyvəndlənməsi xəstəliyə tutulmadan anticisim cavabı (immun sistemi) yaradaraq qorunmağınıza kömək edir.

Həm təbii, həm də peyvəndlə yaranan immunitet mütəxəssislərin daha çox məlumat aydınlaşdırmaq istədiyi Covid-19 xəstəliyinin mühüm hissəsidir.

Covid-19 peyvəndlənməsi pandemiyanı dayandırmağa kömək edən ən mühüm vasitədir

Maska taxmaq və sosial məsafə saxlamaq virusa məruzqalma və ya onu başqalarına yayma riskini azaltmağa kömək edir, lakin bu tədbirlər yetərli deyil. Peyvəndlər immun sisteminizlə işləyərək sizi virusa məruz qaldıqda mübarizəyə hazır edəcək.

Pandemiyanı dayandırmaq üçün malik olduğumuz vasitələrdən istifadə etməliyik və unutmayın, peyvəndin elmi müşahidəsi davam edir.  

Xəstələrdən bir neçə xüsusi sual

• Sual 1:

Həyat yoldaşım 72 yaşındadır və limfa düyünlərinə metastaz vermiş süd vəzi xərçəngləri üçün kimyaterapiya alır. İndiyədək müalicə şişlərin kiçildiyini göstərir və yayılma olmayıb. Mən də 73 yaşındayam. Həyat yoldaşım və mən peyvənd olunmalıyıqmı?

• Cavab:

Əsas sual peyvənd olunmuş insanın xəstəliyi başqasına ötürə bilib-bilməməsidir. Peyvəndin yayılmanı effektiv məhdudlaşdırıb-məhdudlaşdırmadığı barədə məlumat azdır. Bu sualın cavabı üçün tədqiqatlar davam edir. Bununla belə, mövcud koronavirus peyvəndlərinin Covid-19 infeksiyasından effektiv qoruduğu məlumdur; buna görə bütün yaşlı şəxslərin və xərçəng xəstələrinin yaxınlarının koronavirus peyvəndi vurdurması tövsiyə edilir.

Xərçəng xəstəsinin vəziyyətini götürsək, immun sistemi zəifləmiş şəxslərin peyvənd barədə narahatlıqları vardır. Yaxın dövrədək bu şəxslərin peyvənddən kifayət qədər faydalanmadığı düşünülürdü; lakin qrip və pnevmoniya (Türkçe) peyvəndləri ilə aparılmış tədqiqatlar solid (orqan, bərk) xərçəngləri olan şəxslərin də peyvəndlərdən faydalandığını göstərmişdir və buna görə xərçəng xəstələrinə peyvənd tövsiyə olunur. Əlbəttə, hər xəstənin vəziyyəti ayrıca qiymətləndirilməlidir, çünki bəzi xəstələrin qan / immun sistemi daha çox immunlaşdırılmış ola bilər və bu qərar xəstənin vəziyyətini bilən tibbi onkoloq / hematoonkoloq ilə birlikdə verilməlidir. 

• Sual 2:

Revmatoid / psoriatik artritim var və hər ay infuziya ilə bioloji dərmanlar alıram. Həftədə iki dəfə metotreksat da qəbul edirəm. Peyvənd immun sistemi zəifləmiş şəxslər üçün təhlükəsizdirmi?

• Cavab:

Əvvəlki sualla eyni cavabı ehtiva edir: Covid-19 peyvəndlərinin effektivliyi immuniteti zəifləmiş şəxslərdə araşdırılmamış olsa da, immun sistemi daha zəif şəxslərdə Covid-19 təhlükəsi daha yüksəkdir. Fayda riski üstələyə biləcəyinə görə bu şəxslərə də ümumiyyətlə peyvənd tövsiyə edilir, lakin peyvənd qərarını sizi izləyən həkiminizlə danışaraq verməlisiniz. 

• Sual 3:

22 yaşlı oğlum təxminən 6 yaşında MMR peyvəndinə reaksiya göstərdi, peyvənddən bir neçə gün sonra qızdırması oldu və immun trombositopenik purpura xəstəliyi yarandı. Koronavirus peyvəndi vurdurmaq barədə narahat olmalıyam?

• Sual 4:

7 – 8 yaşımda tetanus peyvəndi oldum və qəflətən təxminən 4 gün huşumu itirdim. Sonra uşaqlığımda bir neçə dəfə övrə keçirdim və 25 yaşıma qədər yüngül astmam vardı. Mitral və aorta qapağı əməliyyatı üçün torakotomiya da daxil olmaqla bir dövr ürək xəstəlikləri ilə bağlı proses yaşadım. Ürək stimulyatorum var və gündəlik metoprolol, torasemide və penisilin qəbul edirəm (iki endokardit tutmasından sonra). Xərçəngə görə hemikolektomiya da etdirmişəm. Qrip peyvəndləri ilə problemim yoxdur. Ümumiyyətlə, son bir neçə ildə özümü daha yaxşı hiss edirəm. Peyvənd olunmalıyam?

• Sual 3 və 4-ün cavabı:

Peyvəndlərə və ya Covid-19 peyvəndinin tərkib hissələrinə qarşı ağır, bəzən həyati təhlükəli allergik reaksiya olan anafilaksiyadan başqa allergiyaların olması Covid-19 peyvəndinin tətbiqinə əks-göstəriş deyil.

Fövqəladə istifadə icazəsi almış dərmanlardan hər hansı birini alan hər kəs, peyvənddən sonrakı ilk dəqiqələrdə ciddi reaksiya yarana biləcəyinə görə, peyvənddən sonra klinikada 15-30 dəqiqə izlənəcək.

• Sual 5:

Pandemiya dövründə fəal istehsal edən fabrikdə işləyirəm. İndiyədək Covid-19-a yoluxmamışam. Peyvənd barədə tərəddüdlərim var. Peyvənd olunmalıyam?

• Cavab

Cəmiyyətdə bütün yetkinlərin peyvənd olunması tövsiyə edilir. Bununla belə, xüsusilə xidmət və istehsalın davamı üçün prioritet sektorlarda çalışanlar mütləq peyvənd olunmalıdırlar. Peyvənd barədə narahatlıqların çoxunun əsassız olduğunu yuxarıda ətraflı sadaladıq. Peyvəndlənmə koronavirusun yayılma zəncirini qırmaq üçün hazırda əlimizdə olan yeganə və ən təsirli yol kimi görünür.

*

“Peyvənd tətbiq ediləcək qrupların ardıcıllığı” siyahısının davamı