Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Over (yumurtalıq), kolon xərçəngi, limfoma, beyin şişi GBM və digər xərçənglərdə immunoterapiya

Over (yumurtalıq), kolon xərçəngi, limfoma, beyin şişi GBM və digər xərçənglərdə immunoterapiya

İmmunoterapiya 2.0haqqında danışmağa davam edirik;

Over (yumurtalıq) xərçəngində immunoterapiyalarla xəstəliyin gedişini yavaşlatmaq imkanı

Dünya miqyasında 2012-ci ildə 239000 qadın yumurtalıq xərçənginə tutulub. 2014-cü il statistikalarımıza görə ölkəmizdə qadınlarda ən çox rast gəlinən 7-ci xərçəng növüdür.

Yumurtalıq xərçəngi erkən mərhələlərdə xəstəliyə xas şikayətlər yaratmadığı üçün çox vaxt irəli mərhələlərdə diaqnoz qoyulan xərçəng növüdür. Cərrahiyyə və kimyaterapiyaya yaxşı cavab versə də, yumurtalıq xərçəngi residiv (xəstəliyin təkrarlanması) baxımından diqqətli olunmalı xərçəng növlərindəndir.

2015-ci ildə dərc olunan tədqiqatda yumurtalıq xərçənginin standart kimyaterapiyası olan platin əsaslı müalicədən sonra residiv yaşayan xəstələrdə nivolumabın kömək edə biləcəyi göstərilib. 20 qadında aparılmış bu tədqiqatda şəxslərdən 3-nün şişinin gerilədiyi, 6-sında isə irəliləmənin dayandığı müşahidə edilib. 2 qadın tam remissiyaya (xəstəlik əlamətlərinin itməsi) girib və bunlardan biri yumurtalıq xərçənginin kimyaterapiyaya nisbətən daha davamlı formasına (şəffaf hüceyrəli karsinoma) sahibdir.

Bu tədqiqatlar yumurtalıq xərçənginin müalicəsinə immunoterapiyanın ən yaxşı necə inteqrasiya ediləcəyinə dair yeni tədqiqatlara yol açır və onları təşviq edir. Təkrarlayan yumurtalıq xərçəngli şəxslərdə nivolumab və digər immunoloji dərmanların kombinasiyası haqqında müxtəlif tədqiqatlar davam edir.

Limfomalarda vəziyyət

Hodgkin limfoması (HL) adətən PD-1 inhibitorlarına həssas limfatik sistem xərçəngidir. Digər orqan xərçənglərinə nisbətən az rast gəlinir. Kişilərdə və gənc yetkinlər arasında daha yayğındır.

Klassik HL Hodgkin limfomasının ən geniş yayılan növüdür (%95-i). Klassik HL-nın sağqalım nisbətləri son qırx ildə hazırlanmış müalicələrlə yüksəlir. İnsanların çoxunun kimyaterapiyaya cavabı yaxşıdır və beş illik sağqalım nisbəti %86-dır. Bununla yanaşı, təxminən %20 ilə %30 xəstə müalicəyə heç cavab vermir və ya xəstəlik təkrarlanır. Bu xəstələrə yüksək dozalı kimyaterapiyadan sonra autoloji hüceyrə transplantasiyası (ASCT = özündən götürülmüş kök hüceyrələrin köçürülməsi) kimi daha həssas müalicələr lazımdır. ASCT-dən sonra xərçəng təkrarlanarsa, kimyaterapiya və hədəfə yönəlmiş dərmanların birləşdirildiyi yeni müalicə sxemi hazırlanır (məsələn, brentuximab vedotin).

2016-cı ilin mayında nivolumab klassik HL müalicəsi üçün FDA təsdiqi alıb. Hodgkin limfomasında hüceyrələrin genetik dəyişikliyə uğrayaraq irəliləmiş forması Reed-stenberg hüceyrələri adlandırılır. Bu genetik dəyişikliklər immun cavabını basqılayan nəzarət nöqtəsi molekulları PD-L1 və PD-L2-nin çoxalması nəticəsində yaranır. Bu məlumat bizə HL müalicəsində PD-1 nəzarət nöqtəsi inhibitorlarından istifadə edilə biləcəyi proqnozunu verir.

Başqa tədqiqatda müalicəyə davamlı və ya xərçəngi təkrarlayan gənc HL xəstələrində pembrolizumabın təsirli olduğu görülüb. 31 xəstənin 20-si remissiyaya, 5-i isə tam remissiyaya girib. Müalicə ilə demək olar ki, bütün xəstələrin şişi geriləyib və əksəriyyətində cavab 24 həftədən uzun sürüb. 2016-cı ilin aprelində təkrarlayan klassik HL müalicəsində pembrolizumab FDA təsdiqi alıb. Pembrolizumabın həmçinin çoxsaylı mieloma və digər hematoloji xərçənglərdə təsiri yoxlanılır.

Xəstə seçimi haqqında yeni ipucları

İmmunoterapiya istifadəsinin genişlənməsinə baxmayaraq çətin bioloji tapmaca həll edilməyə davam edir.

  • Niyə nəzarət nöqtəsi inhibitorları bəzi xərçənglərdə çox yaxşı işlədiyi halda digərlərində heç təsir etmir?
  • Eyni xərçəng növünə sahib xəstələrin niyə bəziləri immunoterapiyaya cavab verir, digərləri vermir?

İmmunoterapiya araşdırmasının növbəti hissəsi bu sualların cavablarına yönələcək. Yüksək xərc və klassik kimyaterapiyalara nisbətən sayı az olsa da, bəzən ciddi ola bilən yan təsirlər nəzərə alınanda kimin müalicədən faydalanıb-faydalanmayacağını müəyyən etmək çox vacibdir. Xərçəngin müalicəyə cavab verib-verməyəcəyinə dair dəqiq məlumat olmasa da, bir çox halda həkimlər xəstənin xüsusiyyətlərinə və xərçənginin bioloji əsaslarına görə fayda ehtimalını təxmin edə bilirlər. Alimlər immunoterapiyaya müsbət cavab verəcəyi düşünülən bioloji markerlərin araşdırılması üzərində işləyirlər. Məsələn, yüksək PD-L1 səviyyəli xərçənglərin PD-1 nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına yaxşı cavab verəcəyini, PD-L1 olmadıqda fayda verməyəcəyini artıq proqnozlaşdırırlar. Lakin yumurtalıq xərçəngi və melanoma kimi bəzi xərçənglərdə PD-L1 ilə PD-1 nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına cavab arasındakı əlaqə tam aydınlaşdırılmayıb. Bəzi klinik tədqiqatlara görə bəzi ağciyər xərçənglərində olduğu kimi PD-L1 səviyyəsi aşağı olsa da, PD-1 inhibitorlarına cavab verilir.

Əsas böyük problem PD-1 və PD-L1 təhlillərinin standartlaşdırılmamasıdır. Hansı analizin və ya reagentin ən uyğun olduğu, PD-L1 istehsalının yalnız xərçəng hüceyrəsindən, yoxsa xərçəng hüceyrəsi ilə yanaşı ətraf toxumalardan da olduğu kimi suallar aydın cavablanmayıb. Üstəlik bir analiz və bir təhlil üsulu ilə əldə edilən kəsim hədləri (cut-off) müxtəlif rəqəmlərlə qarşımıza çıxır. Bu suallar markerlərin klinik qərarlar üçün kifayət qədər etibarlı sayılıb-sayılmaması problemindən əvvəl cavablanmalıdır.

Bu arada tədqiqatçılar PD-1 nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına cavab olaraq kiçilən xərçənglərin yenidən böyüməsinə nəyin səbəb olduğunu da araşdırırlar. Bədxassəli melanoma dəri xərçəngi xəstələrində aparılmış tədqiqat immunitetlə əlaqəli bəzi genlərdəki mutasiyaların PD-1 blokadasına müqavimətin inkişafına cavabdeh ola biləcəyini irəli sürmüşdü.

Nəzarət nöqtəsi inhibitorları genomik qeyri-sabitlik (mikrosatellit qeyri-sabitliyi = hipermutasiya) hallarında daha yaxşı işləyir

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları və digər immunoterapiya növləri üçün bioloji markerlər haqqında tədqiqatlar hələ inkişaf etsə də, bir neçə mühüm ipucu ortaya çıxıb.

Birincisi, çoxsaylı mutasiyalara sahib şişlərin nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına daha həssas olduğu görünür. Bunun mümkün izahı daha çox mutasiyalı şişlərin immun sisteminin yad kimi tanıdığı daha anormal zülallar (antigenlər) yaratmasıdır.

Mutasiya yükünü qiymətləndirmək üçün müxtəlif testlər təklif edilib. Biri xərçəng geninin tam sekvenslənməsini və yalnız mutasiya sayının sayılmasını ehtiva edir. Digər yanaşma yalnız seçilmiş gen panelini sekvensləmək və paneldəki mutasiya nisbətini yenidən müəyyən etməkdir.

Hipermutasiya adlanan çoxsaylı mutasiyalı xərçənglərə baxanda ilk sıralarda əvvəlcə tütünün səbəb olduğu xərçənglər (məsələn, ağciyər, baş-boyun, sidik kisəsi xərçəngi) və ya UV şüalarına məruzqalma (məsələn, melanoma və baş-boyun xərçəngi) görünür. Buna görə bu xərçəng növlərinin klinik tədqiqatlarda immun nəzarət nöqtəsi inhibisiyasının ən təsirli olduğu xərçənglər kimi qarşımıza çıxması təəccüblü deyil.

mikrosatellit yaranması lynch sindromu kolon xərçəngi mmr msi 1024x393

Mikrosatellit yaranması: DNA hər nukleotidin qarşısına uyğun nukleotid (məsələn, adenin (A) qarşısına timin (T), sitozin (C) qarşısına quanin (G)) gətirilərək köçürülür. 3 milyard nukleotidin cütləşdiyi DNA köçürülməsində bəzi səhvlər (məsələn, yanlış cütləşmələr) ola bilər. Bunlar normalda DNA bərpa genləri tərəfindən tapılıb düzəldilir. Lakin bəzi hallarda yanlış cütləşmələr bərpa oluna bilmir və bu vəziyyət “yanlış cütləşmə bərpası (mismatch repair MMR) qüsuru” adlandırılır. “Mikrosatellit” adlandırılan bu cütləşməyən DNA ardıcıllıqları təkrarlanıb toplanır, genomik qeyri-sabitlik yaradır.

Hüceyrənin DNA zədəsini bərpa etmə qabiliyyətini zəiflədən, yanlış cütləşmə bərpası çatışmazlığı (DNA missmatch repair (MMR) deficiency) adlandırılan genetik anormallığı olan xəstələrin xərçənglərinin çoxsaylı mutasiyalara sahib olduğu müəyyən edilib. Əvvəlki tədqiqatlaryanlış cütləşmə bərpası çatışmazlığı (DNA MMR deficiency) olan kolorektal və ya beyin xərçəngi xəstələrinin nəzarət nöqtəsi inhibitorlarından fayda gördüyünü irəli sürür. Bu müalicələr DNA yanlış cütləşmə bərpası çatışmazlığı olmayan, eyni xərçəngli xəstələrdə daha az təsirlidir.

Ümumi baxanda bu nəticələr həyəcanvericidir, lakin hələ başlanğıcdır. Davam edən tədqiqatların nəzarət nöqtəsi inhibitoru müalicəsini daha çox faydalanan xəstələrə yönəltmək üçün istifadə ediləcək bir və ya bir neçə testi müəyyən etməyə kömək edəcəyi ümid olunur.

DNA MMR qüsuru kolorektal xərçənglərdə %15 nisbətində müşahidə edilsə də, uşaqlıq, prostat və yumurtalıq xərçənglərində də ola bilər. 2015-ci ildə aparılmış klinik tədqiqatda DNA cütləşmə bərpası qüsuru ilə immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına cavab arasındakı əlaqə göstərilib. Cütləşmə bərpası qüsuru olan kolorektal xərçəng xəstələri arasında 10 şəxsdən 4-ü PD-1 nəzarət nöqtəsi inhibitoru pembrolizumaba cavab verib. Bunun əksinə, cütləşmə bərpası qüsuru olmayan 18 xəstənin heç biri pembrolizumaba cavab verməyib. MMR qüsurlu xəstələrdə hər şişə orta hesabla 1.782 mutasiya olduğu halda, qüsuru olmayanlarda hər şişə yalnız 73 mutasiya var idi.

Daha çox tədqiqat lazım olsa da, bu erkən nəticələr MMR qüsurunun və ya şişdəki mutasiya sayının, yəni mutasiya yükünün yoxlanılmasının PD-1 / PD-L1 əsaslı immunoterapiyadan faydalanacaq xəstələri müəyyən etməyə kömək edə biləcəyini düşündürür.

Uşaqlıq beyin şişləri

2016-cı ildə tədqiqatçılar uyğunsuzluq bərpasına bağlı başqa xərçəngin nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına həssas ola biləcəyini bildirdilər: müalicəsi çox çətin olan pediatrik glioblastoma multiforme (GBM). GBM-li uşaqların çoxu əməliyyat, radioterapiya və kimyaterapiyaya baxmayaraq residiv (xəstəliyin təkrarlanması) yaşayır. Orta sağqalım 6 ay olduğundan, təkrarlayan GBM-li uşaqların təcili təsirli müalicələrə ehtiyacı var. Aparılmış tədqiqatda, biallelik MMR qüsuru kimi tanınan nadir uşaqlıq xərçənginə meyillilik sindromlu uşaqlara diqqət yönəldildi. Bu sindromlu bütün uşaqlarda həyatın ilk iyirmi ilində ən çox beyin olmaqla qan və ya mədə-bağırsaq xərçəngləri inkişaf edir. Tədqiqatçılar müxtəlif toxumalardakı 37 biallelik MMR qüsurlu şişin genetik mutasiya nisbətlərini təhlil etdilər. Bütün yüksək dərəcəli şişlər çoxsaylı mutasiyalara (orta hesabla 1.589) sahib olsa da, biallelik MMR qüsurlu GBM-lərdə ən çox mutasiya (orta hesabla 17.740 mutasiya) müşahidə edildi. Biallelik MMR qüsurlu GBM-lər bütün digər pediatrik və yetkin beyin xərçəngləri arasında ən çox mutasiyalı sayıldı. Tədqiqatçılar çoxsaylı mutasiyalı şişlərin immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına yaxşı cavab verdiyini irəli sürən əvvəlki tədqiqatlara əsasən pediatrik biallelik MMR qüsurlu GBM-də yaxşı nəticələr gözləyirlər. Bu pilot tədqiqatda təkrarlayan biallelik MMR qüsuru olan iki bacı-qardaş nivolumabla müalicə edilib. Nivolumabla 12 həftəlik müalicədən sonra hər iki uşaqda şişlər kiçilib və sağlamlıq vəziyyəti yaxşılaşıb. Müvafiq olaraq 9 və 5 aylıq müalicədən sonra bacı və qardaş məktəblərinə və gündəlik fəaliyyətlərinə yenidən başlamışdılar. Müəlliflərə görə bu tədqiqat təkrarlayan GBM-də immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına uzunmüddətli cavablar haqqında ilk hesabatdır.

Bu nəticələr ruhlandırıcıdır, çünki təkrarlayan GBM-li uşaqların çoxu yalnız 1 və ya 2 ayda pisləşir, əksəriyyəti 3 ilə 6 ay ərzində həyatını itirir.

Nəticələr MMR qüsuru olan digər xərçənglərdə olduğu kimi GBM-li yetkin xəstələr haqqında da məlumat verir. Daha geniş mənada bu tədqiqat nəzarət nöqtəsi inhibitoru müalicəsində xəstə seçmək üçün genetik testdən istifadə ehtimalını vurğulayır.

PD-1 nəzarət nöqtəsi inhibitorlarına həssas nadir xərçənglərdən digəri də Merkel hüceyrəli dəri xərçəngidir. İrəli mərhələ Merkel hüceyrəli xərçəng çox aqressivdir və başlanğıc kimyaterapiyadan sonra 3 ay ərzində pisləşir. Digər dəri xərçənglərində olduğu kimi Merkel hüceyrəli xərçəng də UV şüalarına məruzqalma nəticəsində inkişaf edir. Bundan başqa Merkel hüceyrəli xərçənglərin %80-i Merkel hüceyrəli poliomavirus infeksiyası ilə əlaqəlidir.

Mənbələr

Harold J. Burstein, Lada Krilov, Jeanny B. Aragon-Ching et. al.,
Clinical Cancer Advances 2017: Annual Report on Progress Against Cancer From the American Society of Clinical Oncology.
J Clin Oncol 35. 2017 by American Society of Clinical Oncology

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Over (yumurtalıq), kolon xərçəngi, limfoma, beyin şişi GBM və digər xərçənglərdə immunoterapiya

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.