Over (yumurtalıq) xərçənginin əlamətlərini tanımaq yanlış və gec diaqnozu azaldır

Over (qadın yumurtalığı) xərçəngi, ginekoloji (qadınlara xas) şişlər arasında ən çox həyat itkisinə səbəb olandır. Yumurtalıq xərçəngi diaqnozu qoyulanların 40%-ından azında sağalma (tam müalicə) təmin edilə bilər və ABŞ-da hər il təxminən 12.810 nəfər bu xəstəliklə bağlı həyatını itirir. Türkiyə xərçəng statistikasına görə 2020-ci ildə ölkəmizdə 4.059 qadına over xərçəngi diaqnozu qoyulub və 2.730 qadın bu xəstəlik səbəbindən həyatını itirib.

Son 25 ildir alimlər yumurtalıq xərçəngini müalicə şansının yüksək olduğu ən erkən mərhələlərdə aşkar etmək üçün bir xərçəng skrininq testi hazırlamağa çalışırlar. Təəssüf ki, yüz minlərlə iştirakçı ilə aparılmış çoxsaylı klinik tədqiqatlar yumurtalıq xərçəngi skrininqinin effektiv üsulunu müəyyən edə bilməyib. Əslində, ABŞ Profilaktik Xidmətlər üzrə İşçi Qrupu 2018-ci ildə yumurtalıq xərçəngi skrininqinə D dərəcəsi verib; bu, sağqalımı yaxşılaşdırmadığı və xəstələrə zərərli ola biləcəyi üçün dövri skrininqin tövsiyə edilmədiyi deməkdir.

Hazırda effektiv skrininq testi olmadığından yumurtalıq xərçəngi olan şəxslərin 70%-inə müalicələrin daha çətin olduğu irəliləmiş mərhələlərdə diaqnoz qoyulur. Xərçəngin yumurtalıqlar və çanaq (qasıq) bölgəsi ilə məhdudlaşdığı I və ya II mərhələ xərçəngi olan şəxslərin təxminən %60 ilə %90-ı diaqnozdan 5 il sonra xəstəliksiz qalmağa davam etdiyi halda, xərçəngin qarın boşluğuna və uzaq orqanlara yayıldığı III və ya IV mərhələ xərçəngi olanlarda bu göstərici yalnız %10 ilə %40-dır.

Digər məsələ budur ki, over xərçəngi şişləri cərrahi yolla tam çıxarıla bilsə, hətta irəliləmiş xəstəliyi olanların da sağalma şansı daha yüksəkdir. Bu, ümumi sağqalım üçün erkən diaqnozu daha da əhəmiyyətli edir.

Skrininq testləri olmadan bir çox həkim səhvən yumurtalıq xərçənginin erkən diaqnozunun mümkün olmadığını düşünür. Hər il yüzlərlə yumurtalıq xərçəngi xəstəsini müalicə edən ginekoloji onkoloq kimi bu gec diaqnozlar məni məyus edib və əlamətlərinin daha yaxşı tanınmasının həkimlərə və xəstələrə yumurtalıq xərçəngini daha erkən aşkar etməkdə kömək edib-etməyəcəyi ilə maraqlanmışam.

Over xərçənginin erkən dövrünə işarə edə biləcək, aşkar edilə bilən əlamətlər

Yumurtalıq xərçəngi tarixən “səssiz xəstəlik” adlandırılıb, çünki erkən əlamətlərinin aşkar edilə bilmədiyi düşünülüb. Xəstələrə adətən o qədər gec diaqnoz qoyulurdu ki, həkimlər erkən diaqnoz üçün heç nə etmək mümkün olmadığını düşünürdülər.

Lakin son 20 ildə yumurtalıq xərçənginin erkən xəbərdarlıq əlamətlərinin olduğunu göstərən çoxsaylı tədqiqatlar aparılıb. Bunlardan biri 2000-ci ildə həyata keçirilib. Yumurtalıq xərçəngi olan 1700 nəfərlə aparılmış sorğu xəstələrin 95%-inin diaqnozdan üç ilə 12 ay əvvəl nəzərəçarpan əlamətlər bildirdiyini ortaya qoyub.

Ən çox rast gəlinən over xərçəngi əlamətləri

• çanaq (qasıq) və qarın bölgəsində ağrı,
• getdikcə daha tez-tez sidiyə çıxmaq istəyi,
• yemək yeməkdə çətinlik və ya tez doyma hissi, yaxud
• qarında şişkinlik idi.

Daha əhəmiyyətlisi, həm irəliləmiş, həm də erkən mərhələli xəstəliyi olan şəxslər oxşar əlamətlər bildiriblər. Bir neçə tədqiqatçının sonrakı işləri hətta erkən mərhələli yumurtalıq xərçəngi xəstələrinin də tez-tez əlamətlər yaşadığını təsdiqləyir.

Həmçinin yumurtalıq xərçənginə tez-tez başqa bir vəziyyət kimi yanlış diaqnoz qoyulduğu göstərilib. Xəstələrdən həkimlərinin əlamətlərinin səbəbi kimi nə dediyini soruşduqda, əlamətlərinin 15%-inin irritabl (narahat) bağırsaq xəstəliyi, 12%-sinin stress, 9%-unun qastrit, 6%-sının qəbizlik, 6%-sının depressiya və 4%-ünün başqa səbəblərlə əlaqələndirildiyi görüldü. Xəstələrin yüzdə otuzuna başqa bir vəziyyət üçün müalicə verilib. 13%-ünə isə heç bir problem olmadığı deyilib.

Əhəmiyyətli problem yumurtalıq xərçəngi əlamətlərini cəmiyyətdə çox yayılmış qastrointestinal (mədə-bağırsaq) və urinar (sidik yolları) xəstəliklərdən ayırd etməkdir.

Başqa bir tədqiqatda yumurtalıq xərçənginin erkən aşkarlanmasını asanlaşdırmaq üçün yumurtalıq xərçəngi xəstələrinin yaşadığı əlamətlər yumurtalıq xərçəngi olmayan xəstələrin əlamətləri ilə müqayisə edilib.

Yumurtalıq xərçənginin 6 əhəmiyyətli əlamətini müəyyən edən indeks hazırlanıb:

1. şişkinlik,
2. qarın ölçüsündə artım,
3. tez doyma hissi,
4. yemək yeməkdə çətinlik,
5. çanaq (qasıq) ağrısı və
6. qarın ağrısı

Əlamətlər ayda 12 dəfədən çox üzə çıxmalı, lakin bir ildən az davam etməli idi.

Bu meyarlara əsasən indeks tədqiqatdakı xəstələrin %60 ilə %85-ində yumurtalıq xərçəngini aşkar edə bilib; bu, yumurtalıq xərçəngi üçün diaqnostik qan testləri ilə əldə edilənə bənzər aralıqdır.

Yumurtalıq xərçənginin qarşısının alınması

Erkən diaqnoz əhəmiyyətli olsa da, yumurtalıq xərçəngi inkişaf riskini azaltmağa kömək edə biləcək profilaktika strategiyaları da vardır.

Ailənizdə yumurtalıq xərçəngi tarixçəsi varsa, riskinizi dəqiq müəyyən etmək üçün genetik test və ya xərçəngin inkişafının qarşısını almaq üçün profilaktik (qoruyucu) cərrahiyyə tövsiyə edilə bilər.

Oral kontraseptivlər (hamiləlikdən qorunma həbləri), boruların bağlanması (yaxud fallop borularının bağlanması əməliyyatı), hamiləlik və əmizdirmə yumurtalıq xərçəngi riskini azaldır.

Nəhayət, yumurtalıq xərçənglərinin 70%-ə qədəri fallop borularından qaynaqlana bilər. Başqa bir əməliyyat zamanı fallop borularının çıxarılması yumurtalıq xərçəngi riskini azaltmağa kömək edəcək digər seçim ola bilər. Bu, yalnız gələcəkdə hamilə qalmağı planlaşdırmırsınızsa edilməlidir.