Qaraciyər transplantasiyası ilə müalicə mümkündürmü? Kolon-rektum xərçəngi və qaraciyər metastazı

Kolon-rektum xərçəngi (KRK), dünyada ən çox rast gəlinən xərçəng növlərindən biridir və xəstələrin təxminən 20-25%-ində diaqnoz qoyulan anda qaraciyər metastazı olur. Həmçinin KRK xəstələrinin 50-60%-ı xəstəliyin gedişi zamanı qaraciyərdə metastaz yaranması riski daşıyır. Bu yüksək göstəricilər qaraciyərə metastaz vermiş KRK hallarının müalicəsində effektiv strategiyalar hazırlamağın əhəmiyyətini vurğulayır.

Qaraciyərə metastaz vermiş KRK hallarında cərrahi müdaxilə çox vaxt mümkün olmaya bilər və bu, xəstələrin müalicə seçimlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. Ənənəvi müalicə üsulları ilə uzunmüddətli sağqalım göstəriciləri aşağıdır və bir çox xəstə yalnız palliativ qulluq ala bilir. Lakin son illərdə aparılan tədqiqatlar diqqətlə seçilmiş xəstələrdə qaraciyər transplantasiyasının uzunmüddətli sağqalım və hətta tam sağalma təmin etmək potensialına malik olduğunu göstərir.

Həmçinin intrahepatik xolangiokarsinoma (qaraciyərdaxili öd axacağı xərçəngi) hallarında da qaraciyər transplantasiyası müalicə seçimi kimi sınaqdan keçirilib. Bəzi tədqiqatlarda bu xəstələrdə transplantasiyadan sonrakı uzunmüddətli sağqalım göstəriciləri ümidverici olub.

Niyə metastazektomiya deyil, qaraciyər transplantasiyası?

Kolorektal xərçəngin qaraciyər metastazlarında əvvəlcə qaraciyərdəki metastazın və ya metastazların əməliyyatla çıxarılıb-çıxarıla bilməyəcəyi qiymətləndirilir; bu prosedur qaraciyər metastazektomiyası adlanır. Bu mümkün deyilsə, lakin metastazları çıxarmağın yenə də faydalı olacağı düşünülürsə, metastazları qaraciyərlə məhdudlaşan, residiv risk balları aşağı olan, metabolik şiş həcmi az olan və kimyaterapiyaya yaxşı cavab verən xəstələrdə qaraciyər transplantasiyası nəzərdən keçirilir.

Kolorektal metastazlar üçün qaraciyər transplantasiyasının tarixi və hazırkı vəziyyəti

Təxminən 30 il əvvəl kolorektal xərçəng (KRK) metastazları üçün qaraciyər transplantasiyasından aşağı sağqalım göstəricilərinə görə böyük ölçüdə imtina edilmişdi. Lakin bəzi xəstələrdə daha yaxşı nəticələrin əldə olunması bu sahədə yeni tədqiqatlara təkan verdi. Norveçdə aparılan bir tədqiqatda, 2006-2020-ci illər arasında Oslo Universiteti Xəstəxanasında qaraciyər transplantasiyası olunan 61 xəstənin yarısının 5 il, təxminən beşdə birinin isə 10 il sağ qaldığı bildirildi.

Bu tədqiqat Oslo Universiteti Xəstəxanasının Transplantasiya Onkologiyası Tədqiqat Qrupundan Dr. Svein Dueland və komandası tərəfindən aparılıb. Tədqiqatda xəstələrin ümumi sağqalım göstəriciləri və proqnostik amillər araşdırılıb. 5 illik sağqalım təxminən 50,4%, 10 illik sağqalım isə 20% olub. Tədqiqatın ən diqqətçəkən tapıntısı xəstələrin 21,7%-sində (13 xəstə) transplantasiyadan sonra residiv olmaması idi.

Kimlər qaraciyər transplantasiyasından faydalana bilər?

Bu tədqiqatın nəticələri qaraciyər transplantasiyası üçün ən uyğun xəstələri müəyyənləşdirməkdə mühüm ipucları verir. Oslo və Fong Klinik Risk Balları (FCRS) xəstələrin proqnostik qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır. Oslo Şkalası üzrə sıfır bal alan 10 xəstənin median sağqalımı 151,6 ay, 5 və 10 illik sağqalım göstəriciləri isə təxminən 89% olub. Eyni şəkildə, FCRS üzrə 1 bal alan xəstələrin median sağqalımı 164,9 ay kimi müəyyən edilib. Bu məlumatlar risk balları aşağı olan xəstələrin qaraciyər transplantasiyasından daha çox faydalandığını göstərir.

Əlavə olaraq, PET müayinələrində metabolik şiş həcmi (PET-MTV) 70 cm³-dən aşağı olan xəstələrdə 5 illik sağqalım təxminən 67% olduğu halda, 70 cm³-dən yuxarı olanlarda sağqalım 23,3% olub. Həmçinin şiş ölçüsü 5,5 cm-dən böyük olan, kimyaterapiya zamanı xəstəliyi irəliləyən, ilkin şişi qalxan kolonda yerləşən və qaraciyərində doqquz və ya daha çox zədələnmə ocağı olan xəstələrdə sağqalım göstəriciləri daha aşağıdır.

Qaraciyər transplantasiyası və yeni yanaşmalar

2023 Gastrointestinal Cancers Symposium-da təqdim olunan başqa bir tədqiqatda qaraciyər transplantasiyasının KRK metastazları üçün effektiv müalicə seçimi olduğu vurğulanıb. Toronto Universitetindən Dr. Gonzalo Sapisochin transplantasiyanın yalnız xəstəliyi qaraciyərlə məhdudlaşan və neoadyuvant müalicəyə obyektiv və davamlı cavab verən xəstələrdə effektiv olacağını bildirib. Həmçinin Sapisochin qaraciyər transplantasiyasının hər xəstə üçün uyğun olmadığını və aydın daxiletmə və xaricetmə meyarlarının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməli olduğunu vurğulayıb.

Houston Methodist Xəstəxanasından Dr. Rafik Mark Ghobrial qaraciyər transplantasiyası üçün orqan təminatının artdığını və buna görə daha çox xəstənin bu müalicədən faydalana biləcəyini bildirib. Xüsusilə hepatit C müalicəsindəki irəliləyişlər və texnoloji yeniliklər istifadəyə yararlı qaraciyərlərin sayını artırır. Ghobrial son beş ildə 800 transplantasiya apardığını və bunlardan yalnız ikisinin hepatit C səbəbindən olduğunu bildirib. Həmçinin qan dövranı ölümü baş vermiş donorlardan bağışların da artdığını və bəzi mərkəzlərdə bu göstəricinin 50%-yə çatdığını əlavə edib.

QEYD: Qan dövranı ölümü donoru ürək və qan dövranı sisteminin dayanması nəticəsində ölən və orqanlarının bağışlanması üçün uyğun hesab edilən şəxsləri ifadə edir. Bu cür bağışlar orqan transplantasiyası gözləyən xəstələr üçün orqan təminatının artırılmasında mühüm rol oynayır. Qan dövranı ölümü ürək dayandıqdan sonra müəyyən müddət ərzində yenidən həyata qaytarılma mümkün olmadıqda baş verir. Bununla yanaşı, orqan transplantasiyasında ən çox beyin ölümü baş vermiş donorlardan orqanlar götürülür. Beyin ölümü, beynin bütün funksiyalarının geri dönməz şəkildə dayanmasıdır və bu şəxslər tənəffüs aparatına qoşulu halda orqanlarının canlılığını qoruya bilirlər. Hər iki donor növü orqan transplantasiyası üçün həyati əhəmiyyət daşıyır və orqan təminatının artmasına mühüm töhfə verir.

Nəticə

Kolon-rektum xərçəngi metastazları üçün qaraciyər transplantasiyası diqqətlə seçilmiş xəstələrdə uzunmüddətli sağqalım və potensial tam sağalma təmin etmək imkanı olan ümidverici müalicə seçimi kimi ortaya çıxır. Bu sahənin öncü alimlərindən Dr. Svein Dueland və komandasının Norveçin Oslo Universitetində apardığı tədqiqatlar mühüm irəliləyişləri və uyğun xəstə seçimi meyarlarını vurğulayır. Bununla belə, orqan təminatının məhdudluğu bu müalicənin geniş tətbiqi qarşısındakı ən böyük maneələrdən biridir. Gələcəkdə genişləndirilmiş meyarlara uyğun donor qreftləri və canlı donordan transplantasiya kimi innovativ yanaşmalar daha çox xəstənin bu müalicəyə çıxışını təmin edə bilər.

*

Oslo və Fong Klinik Risk Balları

Oslo və Fong Klinik Risk Balları kolorektal xərçəng xəstələrinin qaraciyər metastazlarının müalicəsində proqnostik qiymətləndirmə üçün istifadə olunan mühüm vasitələrdir. Bu ballar xəstələrin uzunmüddətli sağqalımını və residiv riskini proqnozlaşdırmaq üçün istifadə edilir.

Oslo Şkalası

Oslo Şkalası qaraciyər transplantasiyası olunan kolorektal xərçəng xəstələrinin ümumi sağqalımını qiymətləndirmək üçün istifadə edilir. Bal müəyyən klinik və patoloji amillərə əsasən hesablanır və hər mənfi proqnostik amilə görə bir bal verilir. Oslo Şkalasını təşkil edən amillər bunlardır:

1. Şiş ölçüsü: Böyük şiş ölçüsü (> 5,5 cm) mənfi amildir.
2. Qaraciyərdəki ocaqların sayı: Doqquz və ya daha çox ocağın olması mənfi amildir.
3. Kimyaterapiyaya cavab: Kimyaterapiya zamanı xəstəliyin irəliləməsi mənfi amildir.
4. İlkin şişin yerləşməsi: İlkin şişin qalxan kolonda (ascending colon) yerləşməsi mənfi amildir.
5. PET-MTV (Metabolik şiş həcmi): PET müayinələrində metabolik şiş həcminin 70 cm³-dən yuxarı olması mənfi amildir.
6. Şiş yükü: Şiş yükü balının 9 və ya daha yüksək olması mənfi amildir.

Hər mənfi amil üçün bir bal verilir və ümumi bal xəstənin Oslo balını müəyyən edir. Bal artdıqca sağqalım göstəricisi azalır.

Fong Klinik Risk Balı (FCRS)

Fong Klinik Risk Balı kolorektal xərçəng metastazlarının rezeksiyasından sonra residiv riskini proqnozlaşdırmaq üçün istifadə edilir. Bu bal da müəyyən klinik amillərə əsasən hesablanır və hər mənfi proqnostik amilə görə bir bal verilir. FCRS-ni təşkil edən amillər bunlardır:

1. Müsbət limfa düyünləri: Rezeksiya zamanı müsbət limfa düyünlərinin olması.
2. Qısa xəstəliksiz dövr: İlkin şişin rezeksiyası ilə qaraciyər metastazlarının yaranması arasındakı müddətin 12 aydan qısa olması.
3. CEA səviyyəsi: Karsinoembrional antigenin (CEA) səviyyəsinin 200 ng/mL-dən yüksək olması.
4. Şişlərin sayı: Qaraciyərdə birdən çox şişin olması.
5. Şiş ölçüsü: Qaraciyərdəki ən böyük şişin diametrinin 5 cm-dən böyük olması.

Hər mənfi amil üçün bir bal verilir və ümumi bal xəstənin Fong balını müəyyən edir. Bal artdıqca residiv riski artır və sağqalım göstəricisi azalır.

Bu iki bal sistemi xəstələrin müalicəsinin planlaşdırılmasında və proqnozunun qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır; beləliklə, hansı xəstələrin qaraciyər transplantasiyasından ən çox faydalana biləcəyi müəyyənləşdirilir.