SARS-CoV-2 (yeni koronavirus) HAVA İLƏ YAYILIR! Budur 10 sübut

Yaxın vaxtadək yeni koronavirusun (SARS-CoV-2)şəxsin ağız və burnundan çıxan tənəffüs damcıları (droplets) vasitəsilə yayıldığı düşünülürdü. Lakin DSÖ (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı) tərəfindən maliyyələşdirilmiş və 2021-ci ilin martında ön nəşri yayımlanmış icmalın tapıntı və nəticələrinə görə koronavirus hava ilə yayılır və hətta bu yayılma forması damcılarla yayılmadan daha mühüm ola bilər.

Aerozol, airbone (hava ilə daşınan), droplet (damcı) anlayışları

Aerozol

Aerozol havada asılı qalan hissəcik deməkdir. Aerozol istənilən bərk və ya maye hissəciyi əhatə edən termindir; onlar o qədər kiçik və yüngüldür ki, havada asılı qalıb süzə bilər. Tüstü və toz nümunələrdir. Bəzi viruslar hava ilə yoluxmanı mümkün edən aerozol halına gələ bilər.

DSÖ hava ilə yayılma da adlanan aerozol ötürülməsini “havada daha uzun müddət asılı qala bilən çox kiçik damcılar” kimi müəyyən edir.

Airbone

DSÖ-yə görə virus daşıyan damcının havada süzəcək qədər kiçik olması və hava ilə yoluxma yoluxucu hissəciyi başqa şəxsin nəfəsinə çəkməsi ilə baş verir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı xüsusilə zəif havalandırılan restoranlar, gecə klubları, ibadət yerləri və ya iş yerləri kimi bəzi qapalı mühitlərdə bildirilən COVID-19 ocaqlarına görə COVID-19-un hava ilə yayılmasının mümkün ola biləcəyinə dair sübutların artdığını söylədi. Çünki bu mühitlərdə insanlar qışqıra, danışa və ya mahnı oxuya bilər.

Qeyd: Aerozol və airbone yayılma çox vaxt eyni vəziyyəti, yəni hava ilə yoluxmanı ifadə etmək üçün istifadə olunur.

Damcılar

Damcılar böyük selik və ya havadan ağır tüpürcək hissəcikləridir və xaric edilən kimi yerə düşür; damcı ötürülməsi adətən virus daşıyan damcı başqa şəxsin gözləri, burnu və ya ağzı ilə təmas etdikdə baş verir. Nümunə olaraq damcıları üzünüzə toxunan yüksək səslə danışan şəxsi göstərmək olar.

DSÖ-yə görə mövcud sübutlar yoluxmuş şəxs öskürdükdə, asqırdıqda, danışdıqda və ya mahnı oxuduqda damcılar ağız və ya burundan çıxdığı üçün COVID-19-un əsas yayılma yolunun yaxın təmasla insandan insana ötürülmə olduğunu göstərir. Məsələn, yoluxmuş şəxslə yaxın təmasda olanlar bu yoluxucu damcılar ağızlarına, burunlarına və ya gözlərinə daxil olduqda yoluxa bilər.

Koronavirusun hava ilə yayıldığına dair 10 sübut

Xəstəlik yaradan virus sürətlə düşən böyük tənəffüs damcıları ilə yayılırsa, əsas nəzarət tədbirlərinə birbaşa təması azaltmaq, fiziki təmasın qarşısını almaq, sosial məsafəni qorumaq, maska taxmaq və tənəffüs damcılarının yapışa bildiyi səthləri təmizləmək daxildir. Damcıların düşməsi və yayılması üçün lazım olan cazibə qüvvəsinin qapalı və ya açıq məkanla əlaqəsi olmadığından bu tədbirlərdə fərq qoyulmamalıdır. Lakin yoluxucu virus əsasən hava ilə daşınırsa, yoluxmuş şəxs nəfəs verdikdə, danışdıqda, qışqırdıqda, mahnı oxuduqda, asqırdıqda və ya öskürdükdə yaranan hava hissəciklərini nəfəsinə çəkən başqa şəxs potensial yoluxa bilər.

1. Superyayıcı da adlandırıla bilən amillər SARS-CoV-2-nin yayılmasında əsas qüvvələr ola bilər. İnsan davranışı və qarşılıqlı təsir növləri, birgə yaşayış sahələrində otaq ölçüləri, havalandırma və digər amillərlə yanaşı konsert kimi toplu tədbirlərin ətraflı analizləri SARS-CoV-2-nin hava ilə yayılmasına uyğun, damcılar və ya fomitlərlə (mikrob infeksiyalarını daşıyan cansız əşya) yetərincə izah olunmayan modellər göstərmişdir. Belə hadisələrin tez-tez bildirilməsi hava ilə yoluxmanın vacibliyini güclü göstərir.
2. Öskürməyən və ya asqırmayan şəxslərdən SARS-CoV-2-nin simptomlu və ya simptomsuz yayılması qlobal olaraq bütün yoluxmanın ən azı üçdə birini və bəlkə də %59-unu təşkil edə bilər; bu, SARS-CoV-2-nin dünyada yayılmasının əsasən hava ilə olduğunu dəstəkləyən mühüm məqamdır.
3. SARS-CoV-2 qapalı məkanlarda açıq məkanlardan daha çox yayılır və qapalı sahələrdə havalandırma ilə yayılma əhəmiyyətli azaldıla bilər. Hər iki məkanda müşahidələr yenə hava ilə yoluxmanı dəstəkləyir.
4. Xəstəxana infeksiyalarının hava hissəciklərinə məruzqalma üçün deyil, damcılardan qorunmaq üçün hazırlanmış fərdi qoruyucu vasitələr (KKE) istifadə ediləndə də baş verə bildiyi səhiyyə müəssisələrində sənədləşdirilmişdir.
5. Canlı SARS-CoV-2 havada aşkarlanmışdır. Laboratoriya təcrübələrində SAR-CoV-2 1-1.5 saat yarımparçalanma müddəti ilə 3 saata qədər havada yoluxucu qalmışdır. COVID-19 xəstələrinin olduğu otaqlardan və yoluxmuş şəxsin avtomobilindən alınan hava nümunələrində SARS-CoV-2 virusu canlı aşkarlanmışdır. Hava ilə yayılan virusun nümunələnməsi texniki olaraq müxtəlif səbəblərdən virusun zədələnməsi, canlılığın itməsi və toplama zamanı yenidən havaya qarışma kimi virus tutulması çətinlikləri daşıdığından başqa tədqiqatlarda havada SARS-CoV-2-nin tutulmaması normaldır. Məsələn, hava ilə yoluxan qızılca və vərəm heç vaxt otaq havasından əldə edilməyib.
6. SARS-CoV-2 COVID-19 xəstələrinin olduğu xəstəxanalardakı hava filtrlərində və kanallarında müəyyən edilmişdir; belə yerlərə yalnız hava hissəcikləri çata bilər.
7. Yoluxmuş qəfəs heyvanları ilə yoluxmamış qəfəs heyvanlarının qəfəslərinin hava kanalı ilə birləşdirildiyi tədqiqatlar SARS-CoV-2-nin hava hissəcikləri ilə ötürülməsinin yetərincə izah oluna bildiyini göstərir.
8. SARS-CoV-2-nin hava ilə yayılması fərziyyəsini təkzib edən güclü və ya ardıcıl sübut verən heç bir tədqiqat yoxdur. Yoluxmuş şəxslərlə eyni havanı nəfəsinə çəksə də SARS-CoV-2 virusuna yoluxmayan şəxslər var, lakin bu, yoluxucu fərdlər arasındakı virus ötürülməsi miqdarının bir neçə miqyas dərəcəsi və ətraf mühit şəraitinə (xüsusilə havalandırmaya) görə dəyişməsi də daxil olmaqla bir çox amillə izah edilə bilər. Fərdi və mühit fərqləri ilkin halların (xüsusilə zəif havalandırılan qapalı, izdihamlı mühitdə yüksək səviyyədə virus yayan fərdlərin) kiçik hissəsinin ikincili yoluxmaların çoxuna cavabdeh olması deməkdir; bu, müxtəlif ölkələrdən yüksək keyfiyyətli təmas izləmə məlumatları ilə dəstəklənir.
9. Digər dominant yayılma yollarını, yəni tənəffüs damcısı və ya fomiti dəstəkləyən məhdud sübut var. Bir-biri ilə yaxın əlaqədə olan şəxslər arasında infeksiyanın asan yayılması SARS-CoV-2-nin tənəffüs damcıları ilə ötürülməsinə sübut kimi göstərilmişdir. Yaxın məsafəli yoluxmanın böyük tənəffüs damcıları və ya fomitlərə işarə etdiyi barədə yanlış fərziyyələr tarixən vərəm və qızılcanın hava ilə yayılmasını rədd etmək üçün də illərlə istifadə edilmişdir. Bəzən tənəffüs damcılarının hava hissəciklərindən böyük olduğuna görə daha çox virus daşıması fikri müzakirə olunur. Lakin patogen konsentrasiyasının hissəcik ölçüsünə görə ölçüldüyü xəstəliklərdə hər ikisi ölçüldükdə daha kiçik hava hissəcikləri damcılardan yüksək patogen konsentrasiyası göstərmişdir.
10. Karantin otellərində qonşu otaqlarda qalan şəxslər arasında SARS-CoV-2-nin uzaq məsafəli yayılması indiyə qədər sənədləşdirilməyib. Lakin uzaq məsafəli yayılmanı yalnız icmada yayılma tam olmadıqda sübut etmək mümkündür.

Nəticə olaraq komanda bəzi hava nümunələrində SARS-CoV-2-yə birbaşa sübut tapılmamasını ümumi sübut bazasının keyfiyyətini və gücünü nəzərə almadan hava ilə yayılmaya şübhə yaratmaq üçün istifadə etməyin elmi səhv olduğunu irəli sürür. SARS-CoV-2-nin hava ilə yayılmasına dair ardıcıl və güclü sübutlar var və buna görə digər yollar töhfə verə bilsə də, hava ilə yayılmanın daha üstün olduğuna inanılır. İctimai səhiyyə icması bunu nəzərə alaraq daha gecikmədən hərəkət etməlidir.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

• Covid-19 dünya və Türkiyə üzrə cari statistika
• Koronavirus haqqında son xəbərlər və elmi irəliləyişlər

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin