Süd vəzi xərçənginin müalicədən sonra təkrarlanması yağ metabolizması ilə əlaqələndirildi

Süd vəzi xərçəngi son illərdə müalicəsində ən böyük irəliləyişlərin müşahidə edildiyi xərçəng növlərindəndir; hətta tam sağalmanı ifadə edən 5 illik sağqalım nisbətləri %90-a çatıb. Bununla belə, müalicədən sonra xəstəliyin təkrarlanma riski hələ mühüm problemdir. Yeni tədqiqata görə müalicədən sonra süd vəzi xərçəngi hüceyrəsi qalırsa, bu hüceyrələrin yağ (lipid) metabolizması fərqlənir. Bəs bu nə deməkdir?

Son vaxtlarda müalicədən sonra xəstəliyin təkrarlanmasının (residiv və ya relaps da adlanır) hansı amillərlə bağlı olduğuna dair tədqiqatlar artır. Bu tədqiqatlar adətən xərçəng hüceyrəsinin enerji istehsalı yollarında baş verən dəyişiklikləri anlamağa yönəlmişdi. Bu məqsədlə yeni dərc edilmiş tədqiqatda “müalicədən sonra qalan hüceyrələrin” genetik profilləri araşdırılaraq təkrarlanmanın hansı amillərlə bağlı olduğu anlaşılmağa çalışılıb. Tədqiqatın elmiliyini artıran iki mühüm amil var:

1. Siçan modellərində genetik manipulyasiyalar edilərək insanlarda yarandığı şəkildə xərçəngin təkrarlanması yaradılıb.
2. 3 ölçülü orqanoid (orqanabənzər quruluşlar) istifadə edilərək “müalicədən sonra qalan hüceyrələr” təsirli şəkildə ayrılıb (izolyasiya).

Genetik analiz nəticələrinə görə ayrılmış, müalicədən sonra qalan bu hüceyrələrin yağ-lipid molekullarını normal hüceyrələrdən daha fərqli metabolizə etdiyi görülüb.

Normalda hüceyrələrimizdə baş verən oksigenli tənəffüsün nəticəsi olaraq reaktiv oksigen törəmələri (ROS) yaranır. Bu törəmələr mitoxondridəki müxtəlif fermentlərlə təsirsizləşdirilir. Hüceyrələrdə çox reaktiv oksigen törəməsi varsa, bu, hüceyrə DNA-sını zədələyə bilər. Nəticədə ürək çatışmazlığı, sinir sistemi xəstəlikləri, diabet və xərçəng kimi xəstəliklər yarana bilər. Tədqiqatda sözügedən hüceyrələrin reaktiv oksigen törəmələrini yüksək saxladığı, bununla hüceyrə DNA-sında xərçəngin təkrarlanmasına səbəb ola bilən mutasiyaların yaranma ehtimalını artırdığı müşahidə edilib. Eyni tədqiqat insan xərçəng hüceyrələrində aparıldıqda yağ metabolizmasında oxşar dəyişikliklər olduğu görülüb.

Bəs bu tədqiqat xərçəng müalicəsi baxımından nə ifadə edir?

• Xərçəngdə xəstəliyin təkrarlanması (residiv) müalicəni çətinləşdirən mühüm amillərdəndir. Xərçəngdə təkrarlanmanın əvvəlcədən aşkarlanması qarşısını alan yanaşmaların hazırlanmasına imkan verə bilər.
• Xərçəng hüceyrəsinin metabolizması sağlam hüceyrələrdən xeyli fərqlidir. Xərçəng metabolizması dəyişiklikləri metastaz və xərçəngdə dərman müqaviməti ilə əlaqələndirilir.
• Bu tədqiqatın əhəmiyyəti xərçəngdə təkrarlanmanın “yağ metabolizmasında” baş verən dəyişikliklərə də bağlı olduğunun kəşfidir.
• Xərçəng hüceyrəsinin yağ metabolizmasındakı dəyişikliklərin aşkarlanması hədəflənmiş müalicələrin hazırlanmasına işıq salır.
• Xərçəngdə təkrarlanmanı “erkən mərhələdə” aşkar etmək üçün qan və ya sidikdən yağ molekullarını tutmağa yönəlmiş testlər hazırlanmağa çalışılır. Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, klinik istifadədə belə test yoxdur, laboratoriya səviyyəsində araşdırmalar davam edir. .

Əlavə OXU: Xərçəng hüceyrəsinin metabolizması: WARBURG TƏSİRİ

Xərçəng hüceyrəsinin 10 əsas xüsusiyyəti ndən biri də enerji metabolizmasını dəyişməsidir. Nəzarətsiz və sürətlə çoxalan xərçəng hüceyrələri çox enerjiyə ehtiyac duyur. Buna görə enerji mənbələrində və yollarında dəyişikliklər edir. Xərçəng metabolizması ilə bağlı dəyişikliklər Nobel mükafatlı alman həkim Otto Heinrich Warburg tərəfindən izah edilib. Xərçəng hüceyrələrinin metabolizmasında yaranan bu dəyişikliklər “Warburg təsiri” adlandırılıb. Aşağıdakı şəkildə “Warburg təsiri” sxemləşdirilib.

Normal (fərqliləşmiş/sağlam) hüceyrələr oksigenli və oksigenli mühitdə müxtəlif yollarla enerji istehsal edir. Oksigenli mühitdə normal hüceyrələr oksigenli tənəffüs edir. Nəticədə enerji yaranır. Oksigensiz mühitdə isə “qlikoliz” adlanan proseslə enerji istehsal edir. Buna bağlı süd turşusu yaranır. İntensiv məşqdən sonra əzələdə hiss edilən yorğunluğun/ağrının səbəbi məhz bu süd turşusudur.

Şiş hüceyrələrinin əksəriyyəti isə mühitdə oksigen olub-olmamasından asılı olmayaraq qlikolizlə enerji istehsal edir. Nəticədə mühitdə süd turşusu toplanır və turş mühit yaranır. Xərçəng hüceyrələrinin qlikoliz sürəti normal hüceyrələrdən 200 dəfə yüksəkdir.

Buna görə turş mühit xərçəngin səbəbi deyil, nəticəsidir. Qələvi müalicələr xərçəngin müalicəsi ola bilmədiyi kimi, həyat itkisinədək gedə bilən problemlərin başlanmasına səbəb ola bilər

Bəs Warburg təsiri necə yaranır?

Xərçəng hüceyrələrində yaranan mutasiyaların Warburg təsirini tətiklədiyi düşünülür. Həmçinin hüceyrədə oksigenli tənəffüsün baş verdiyi mitoxondridə yaranan zədələr və ya şiş hüceyrələri ətrafındakı aşağı oksigen səviyyəsi xərçəng hüceyrələrinin mitoxondri genlərini inaktiv (aktiv olmayan) vəziyyətdə saxlamasına səbəb olur.

Marağınızı çəkə bilər:

• Yeni kəşf edilmiş yağ turşusu reseptoru CD36 vasitəsilə metastazı başladan xərçəng hüceyrələrini hədəfləmək