Süni dadlandırıcı aspartam xərçəng yaradırmı?

Aspartam sintetik, qida dəyəri olmayan dadlandırıcıdır. 1981-ci ildə ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası FDA tərəfindən quru qidalarda istifadəsi təsdiqlənmiş, 1983-cü ildə təsdiq qazlı içkiləri də əhatə edəcək şəkildə genişləndirilmişdir. O vaxtdan bəri aspartam və digər süni dadlandırıcıların təhlükəsizliyi və mümkün faydaları barədə müxtəlif müzakirələr gündəmdə qalmışdır.

Bu müzakirələrin əsas mövzusu aspartam istifadəsinin xərçəng yaradıb-yaratmamasıdır.

Aspartam orqanizmə qəbul edildikdən sonra nə baş verir?

Ağızdan dadlandırıcı kimi qəbul olunan aspartam mədə-bağırsaq sistemində aspartat turşusu, fenilalanin və metanola çevrilir. Metanol əvvəl formaldehidə, sonra qarışqa turşusuna çevrilir. Formaldehid kanserogen olduğu məlum maddələrdəndir.

Aspartam barədə Avropa kanserogenlik tədqiqatı və FDA bəyanatı

Avropada siçovullarda aspartamın kanserogenliyinə dair uzunmüddətli tədqiqat başlanmışdır. Bu siçovullarda eksperimental xərçəng yaradılmış, yarısına çəkilərinə uyğun, insanlara bənzər dozalarda gündəlik aspartam verilmiş, digər yarısı nəzarət qrupu olmuşdur. Qəbul 8 həftə içində başlamış və təbii ömürləri boyu davam etmişdir. Bütün heyvanlarda ölümdən sonra tam autopsiya aparılmışdır.

Son siçan 159-cu həftədə ölmüşdür. Aspartam verilən erkək və dişi heyvanlar arasında ümumi sağqalım fərqi yox idi. Nəticədə aspartam verilən siçanların şişlərinin nəzarət qrupundakından nəzərəçarpan dərəcədə böyük olduğu bildirilmişdir.

FDA bu tədqiqatın məlumatlarını nəzərdən keçirmiş, daha ətraflı araşdırma üçün əlavə məlumat istəmiş, lakin tələbinə baxmayaraq yalnız bir hissəsinə çata bilmişdir. Tədqiqat qrupu FDA-nın patoloji blokları yoxlamasına icazə verməmişdir. Buna görə FDAbu tədqiqatın nəticələrinin kifayət qədər etibarlı olmadığına qərar vermişdir.

Əhali əsaslı epidemioloji tədqiqatlarda aspartam və xərçəng riski

1984-1991-ci illərdə beyin xərçəngi olanlarla sağlam şəxslər arasında aparılmış hal-nəzarət tədqiqatında süni dadlandırıcı aspartam istifadəsi ilə beyin xərçəngi arasında əlaqə tapılmamışdır.

Digər tədqiqatda 50-71 yaşlı 473.984 şəxsin qidalanma vərdişləri barədə sorğuları nəzərdən keçirilmişdir. Aspartam istehlakının xərçəng riskinə təsiri müşahidə edilməmişdir. Bununla yanaşı, gündə təxminən 200 mg aspartam qəbul edənlərdə diabet tarixçəsinin daha çox, bədən kütlə indeksinin daha yüksək olduğu görülmüşdür. Bu, aspartamın diabet və ya piylənməyə səbəb olması kimi deyil, artıq diabeti və ya piylənməsi olanların daha çox aspartam istifadə etməsi kimi şərh edilmişdir.

1991 ilə 2004-cü illərdə İtaliyada aparılmış tədqiqatda aspartam istifadəsi ilə baş-boyun, qida borusu (ezofagus), yoğun bağırsaq, düz bağırsaq, süd vəzi, yumurtalıq (over), prostat və ya böyrək xərçəngləri arasında əlaqə tapılmamışdır.

125 min şəxsi əhatə edən digər tədqiqatda aspartamlı (diet) qazlı içki istifadəsinin kişilərdə qeyri-Hodgkin limfoması və multipl miyelom riskini müvafiq olaraq təxminən 1.3 və 2 dəfə artırdığı müəyyən edilmişdir. Leykoz riskini isə hər iki cinsdə 1.4 dəfə artırmışdır. Həmçinin daha çox aspartamlı diet içki qəbul edənlərdə riskin daha yüksək olduğu qeyd edilmişdir. Kişilərdə riskin daha çox artması metanolun formaldehidə çevrilməsini təmin edən alkoqol dehidrogenaza tip-1 fermentinin kişilərdə daha fəal olması ilə izah edilmişdir.

Bu diqqətçəkən tədqiqatı təsdiqləmək üçün 100.442 şəxsin 10 il izlənildiyi “Xərçəngdən Qorunma Tədqiqatı-II Qidalanma Kohortu” araşdırması aparılmışdır. Burada aspartam istehlakının qeyri-Hodgkin limfoması daxil olmaqla qan və sümük iliyi (hematoloji) xərçənglərinin heç birinin riskini artırmadığı müşahidə edilmişdir.

Nəticə

Bir çox tədqiqat süni dadlandırıcı aspartam istehlakı ilə müxtəlif xərçənglər arasında əhəmiyyətli əlaqə olmadığını göstərmişdir.

Bununla yanaşı, şəkər əvəzinə dadlandırıcı istifadəsinin arıqlamağa kömək etmədiyi yaxın tarixli bu tədqiqatda ortaya qoyulmuşdur.