Teletibblə dəyişən xəstə-həkim münasibəti: artıq əvvəlki kimi olmayacaq

2020-ci ilin fevralında Balaca J-nin cəmi 17 aylıq olarkən nadir xərçənglə başlayan 7 illik yolu təəssüf ki, sona çatdı. Bu müddətdə ona qayğı göstərən tibbi komandamız atasının məlumatlandırılarkən necə fikirli olduğunu görmüşdü. Mehriban və nəzakətli anasının daxilindəki fırtınaları nə vaxt üzə çıxardığının şahidi olmuşduq. Bu prosesdə xəstəmiz Balaca J-nin iri təkərli yük maşınlarını sevən körpədən atası kimi mühəndis təfəkkürünə malik ağıllı uşağa çevrildiyini gördük.

Balaca J-nin bacısı qardaşı ilə xəstəxanada böyüdüyü üçün hələ lap kiçik yaşda, dünyanın qalan hissəsinin də az sonra eynisini edəcəyindən xəbərsiz olaraq əl dezinfektantından istifadəni vərdişə çevirdi. Balaca J-nin ailəsi xəstəxanamızın yerləşdiyi Massachusettsdə yaşamırdı. Lakin biz J-nin səhiyyə komandası kimi bu prosesi bəzən üzbəüz, bəzən telefonla idarə edə bilirdik. J bir qədər çox yaşasaydı, Covid-19-un həyatımıza gətirdiyi teletibb inqilabı ilə aramızdakı ünsiyyət inkişaf edə bilərdi.

J həyatının sonuna yaxınlaşarkən ailəsi ilə Bostonda idi və uzunmüddətli münasibətimiz onların hisslərini sözlərdən kənarda duymağımıza imkan verirdi. Son günlərində onu və ailəsini ziyarət etdik. Yatağına oturduq, ölümü və qorxunu birlikdə müzakirə etdik. J-nin ailəsi ən çətin sualları verəndə birlikdə ağladıq: Bədənini tərk etdiyini necə anlayacağıq? Ən sevdiyi şirini özümüz üçün saxlamalıyıq, yoxsa yanına qoymalıyıq?..

Balaca J ziyarətimizdən bir neçə gün sonra vəfat etdi. Bu, 2020-ci ilin son üzbəüz dəfn mərasimlərindən biri idi. Birlikdə, çiyin-çiyinə yas tutduq. Bu böyük kədər sanki ailəsinin həyatını dondurmuşdu. Təsadüfən bütün dünya da J-nin vidasından sonra dondu.

Bütün dünya dondu

Covid-19-un yaratdığı pandemiya ilə səhiyyə işçiləri və xəstələr arasındakı ünsiyyət kəskin dəyişdi. Xəstəxanalardakı hərəkətliliyi personal çatışmazlığı, ziyarətçi məhdudiyyətləri və maskalı üzlərin yaratdığı sükut əvəz etdi. Gözləmə zallarındakı sosial məsafə xəstələrin və yaxınlarının söhbətini, təcrübə paylaşmasını və empatiyanı əngəllədi. Boş pediatrik oyun otaqlarının artıq səs keçirməyən divarlara ehtiyacı yox idi.

Dünya indi köhnə günlərə, qucaqlaşmalara, üzbəüz söhbətlərə qayıtsa da, xəstəxanalar o günlərlə həmişəlik vidalaşmış ola bilər. Pandemiya zamanı xəstəxanalarda infeksiyanı nəzarətdə saxlamaq səyləri — bunlar lazım idi və əlavə olaraq digər yoluxucu xəstəliklərin də nəzarətə alınmasına və azalmasına kömək etdi — səhiyyə personalı ilə xəstələr arasındakı münasibətləri də dərindən təsirləndirdi və hələ də təsirləndirir.

Xəstələrə və ailələrinə təsəlli vermək, əllərini tutmaq və ya onları qucaqlamaq insani ehtiyacdır, xüsusilə uzun müddətdir izlədiyiniz xəstə gözünüzün qarşısında son günlərini yaşayırsa. Təəssüf ki, fərdi qoruyucu vasitələr (KKE) ünsiyyəti yalnız göz təması ilə məhdudlaşdırır.

Covid-19-un müsbət təsiri varmı?

Bütün bu mənfiliklərə baxmayaraq, Covid-19-un bəzi müsbət təsirlərinin də olduğunu deyə bilərikmi? Teletibb bunlardan biridir?

Onun geniş mənimsənilməsi xəstələrə öz evlərinin rahatlığında çatmağımıza, həm xəstələr, həm də xəstəxanalar üçün müalicənin maliyyə təsirini azaltmağımıza, güclü stress dövrlərində səyahət yükünü yüngülləşdirməyimizə və ailə üzvlərinin görüşlərə daha asan qatılmasına imkan verdi.

Həmçinin coğrafi baxımdan mütəxəssislərə çıxış imkanını genişləndirdi və müalicə bərabərsizliyini azaltdı. Xüsusilə uşaqlıq xərçəngləri kimi nadir xəstəliklərin müalicəsi üçün çox vacib olan, çoxsaylı xəstə qəbul edən mərkəzlərdən uzaqda, resursları az ərazilərdə yaşayan xəstələrə fayda verdi.

Uzaqdakı xəstələrə teletibb xidməti

Pandemiya zamanı səhiyyə işçilərinin şəhər mərkəzlərindən kənardakı xəstələrə virtual çatmasına icazə verən qaydalar xüsusilə uzaqdakı xəstələrin səyahət etmədən səhiyyə işçilərinə çıxmasına imkan verdi. Beləliklə, ailələr yaxınlarının diaqnozuna və şəraitinə uyğun növbəti addıma rahat qərar verə bilərlər. Uzaq yerlərə səfərin uyğun və ya mümkün olub-olmaması, köçürülmə variantları və bir çox seçim barədə bütün mümkün variantların araşdırıldığından əmin olaraq seçim edə bilərlər.

Kiçik kompüter kameraları vasitəsilə teletibb yoluxma riski olmadan bir-birimizin üz ifadələrini tam görməyimizə imkan verir. Beləliklə, KKE tələb edən üzbəüz görüşlərdən daha çox emosional məlumat alırıq. Xəstələrin həyatına, ev heyvanlarına, sənətinə, musiqisinə, xəstəlikdən kənarda onları özləri edən hər şeyə qısa da olsa nəzər salırıq. Tibbi komandaya əlavə müşahidə imkanı verməkdən başqa, xəstələrin ev şəraitində qala bilməsi onları rahatlaşdıra və narahatlığını azalda bilər. Bu da prosesi anlamalarını və sual verməkdə rahatlığını artıra bilər. Balaca xəstələr otaqlarında oynaya bilər və ailələri onların görüş söhbətinə qoşulması üçün düzgün vaxtı seçə bilər.

Lisenziyasız həkimlik etmək

Buna görə həm həkimləri, həm xəstələri hazırlıqsız yaxalayan teletibb — onlayn görüş sistemlərinə qoyulan dövlət məhdudiyyətlərinin hər zamankından daha sərt tətbiqi amansız görünür. Şəhərdən kənardakı xəstələrimizlə aylarla teletibb görüşləri apardıqdan sonra bizə bu xəstələrə tibbi yardım göstərmək üçün telefon danışığına qayıda və onlarla virtual görüş keçirə bilməyəcəyimiz deyildi. Bu cür ünsiyyət artıq "lisenziyasız həkimlik etmək" sayılır. Bu qadağalar onsuz da stress altında olan və xəstəlik üzündən həyatı alt-üst olmuş insanlar üçün daha çox qarışıqlıq yaradır.

Teletibb — heç olmamasından yaxşıdır

Klinik müalicə komandaları şəhər sərhədləri boyunca davamlılığın yüksək keyfiyyətli müalicə üçün çox vacib olduğunu anlayır. Səyahət edə bilməyəcək qədər xəstə şəxslər xüsusilə son gün və saatlarında tanıdıqları və etibar etdikləri klinisyenlərdən qayğı almağa layiqdirlər. Bu müqəddəs, lakin ağrılı anları yaşayan ailələrə şəhər sərhədləri təəssüf ki, uzaq görünür.

Tənqidçilər, xəstələr və ailələri üzbəüz tibbi qayğı və müalicənin daha yaxşı olduğunu müdafiə edirlər. Lakin maska və KKE-nin yaratdığı maneələr olmasa belə, bu müzakirə əsas məqamı nəzərdən qaçırır: çox vaxt əsas sual teletibb görüşünün heç bir görüşə gedə bilməməkdən daha yaxşı olub-olmamasıdır. Bu imkanın ixtisaslaşmış / palliativ qayğı üçün əvvəlki vəziyyətinə qaytarılmalı olduğuna inanırıq.

Balaca J-yə əlaqədar mütəxəssislərin olmadığı şəhərdə nadir xəstəlik diaqnozu qoyulanda bu təcrübə valideynləri və diaqnozu qoyan həkim üçün də çox çaşdırıcı idi. Eyni zamanda ixtisaslaşmış qayğının xərclərini azaltmaq üçün davam edən səylər xəstəxanaya yatışları və ziyarətləri azaltmağı hədəfləyir. Həkim çatışmazlığı olan şəhərlərdə xəstələri teletibb görüşlərinə təşviq etməklə niyə bu iki ehtiyacı eyni anda qarşılamayaq? Son bir neçə il bizə səhiyyə xidmətlərindəki bərabərsizliyin yalnız tibbi müalicəyə çıxışı olmayan qrupları təsirləndirmədiyini, hamıya mənfi təsir etdiyini göstərdi. Şəhər sərhədləri boyunca ixtisaslaşmış səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsi siyasətinin xəstələrin və həkimlərin ortaq məqsədi olan hər kəs üçün yüksək keyfiyyətli və ədalətli tibbi müalicə ilə istiqamətləndirilməli olduğuna inanırıq.

Pandemiya zamanı şəhər sərhədlərindəki xəstələrə müalicə göstərilməsində qazanılan uğur kifayət qədər məlumatlandırılmamış hökumət siyasəti tərəfindən rədd edilərsə, bu, dağıdıcı geriləmə olar. Şəxsən şəhərdən kənardakı xəstələrlə teletibb vasitəsilə ünsiyyət qurduğumuz üçün çox sevinirdik və bunun həmişə davam edəcəyini düşünürdük. Xəstəxanalar yeni siyasətlər, dərslər və e-poçtlarla həkimləri və personalı məlumatlandıraraq lisenziyalarımızı riskə atdığı üçün artıq bu cür xəstələrlə ünsiyyətdə pandemiyadan əvvəlkindən də çox məhdudlaşırıq. Mütəxəssislərin teletibb imkanlarının geri alınmasının həm ailələrin, həm səhiyyə sisteminin maliyyə yükünü artıracağını bilirik. Bu həm də Balaca J kimi xəstələrin həyatını təhlükəyə atmaq və müalicəyə çıxışı sürətləndirən nadir imkanı qaçırmaq demək olacaq.

Hər xəstə müalicəyə layiqdir.