Teratom nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Teratom müxtəlif toxuma növlərini ehtiva edə bilən nadir bir şişdir və germ hüceyrəli şişlərin alt növüdür. Germ hüceyrələr orqanizmin reproduktiv hüceyrələridir; qadınlarda yumurta, kişilərdə isə sperm hüceyrələri. Teratomlar ən çox yumurtalıqlarda, xayalarda və büzdüm sümüyündə yaranır. Lakin orta xəttə yaxın nahiyələrdə, mediastinumda (döş qəfəsi boşluğu), retroperitoneal sahədə (qarının arxa hissəsi) və beyin-onurğa beynində də inkişaf edə bilər.

Teratomlar yenidoğulmuşlarda, uşaqlarda və ya böyüklərdə müşahidə edilə bilər. Onlar benign (xoşxassəli) ola bilər, yəni xərçəngli və ya malign (bədxassəli) olmaya bilər. Teratomların əsas müalicəsi cərrahi əməliyyatdır.

Teratom nədir?

Teratom bir çox müxtəlif toxumanı ehtiva edə bilən şiş növüdür. Adı yunanca “monstrous (canavar) tumor” ifadəsindən gəlir.

Teratomlar, məsələn, aşağıdakı toxumaları ehtiva edə bilər;

• Saç
• Sümük
• Dişlər
• Əzələ
• Orqanlar

Teratomlar aşağıdakı nahiyələrdə geniş müşahidə edilə bilər;

• Qonadlar (yumurtalıqlar və xayalar)
• Qonadlardan kənar nahiyələr (onurğanın aşağı hissəsi, döş qəfəsi, qarın nahiyəsi, beyin-onurğa beyni)

Adətən teratomları 2 alt qrupa ayırırıq:

• Matür (yetişmiş) və ya
• İmmatür (yetişmiş) olmayanlar.

Matür (yetişmiş) teratomlar: Bu şişlər beyindən kənar germ hüceyrəli şişlərin ən çox rast gəlinən növüdür. Yetişmiş teratomlar xoşxassəli şişlərdir və xərçəng olma ehtimalları yoxdur. Adətən yenidoğulmuşlarda oma sümüyündə və ya büzdümdə, yaxud yetkinliyin başlanğıcında xayalarda və ya yumurtalıqlarda müşahidə olunur. Yetişmiş teratomların hüceyrələri mikroskop altında demək olar ki, normal hüceyrələrə bənzəyir. Bəzi yetişmiş teratomlar xəstəliyin əlamət və şikayətlərinə səbəb olan fermentlər və ya hormonlar ifraz edir.

İmmatür (yetişməmiş) teratomlar: Bu şişlər adətən kiçik uşaqlarda qonadlardan kənar sahələrdə və ya yetkinliyin başlanğıcında yumurtalıqlarda meydana çıxır. Onların mikroskop altında normal hüceyrələrdən çox fərqli görünən hüceyrələri var. Yetişməmiş teratomlar xərçəng ola və orqanizmin digər nahiyələrinə yayıla bilər. Adətən onların daxilində saç, əzələ və sümük kimi bir neçə müxtəlif toxuma növü olur. Bəzi yetişməmiş teratomlar xəstəliyin əlamət və tapıntılarına səbəb olan fermentlər və ya hormonlar ifraz edir.

Teratomlar nə qədər yayğındır?

Teratomlar uşaqlarda aşkar edilən nadir şişlərdir. Ən çox rast gəlinən iki teratom sakrokoksigeal teratomlar (qonadlardan kənar) və yumurtalığın matür kistik teratomlarıdır (qonadal). Onurğanın dibində inkişaf edən sakrokoksigeal teratomlar ildə hər 20.000 ilə 40.000 doğuşda 1 nisbəti ilə yenidoğulmuşlarda ən çox rast gəlinən şişlərdir. Yetişmiş yumurtalıq teratomları gənc qadınlarda, xüsusilə həyatlarının ikinci və ya üçüncü 10 ilində ən çox rast gəlinən yumurtalıq şişidir. Xaya və mediastinal teratomlar da daxil olmaqla digər teratom növləri xeyli nadirdir.

Çox nadir hallarda “döl içində döl” adlanan teratom növü meydana çıxa bilər. Bu teratom növü sağlam insanın orqanizmində yerləşən inkişaf etməmiş döl görünüşündədir. Bir baxış döl teratomlarındakı dölün həyatda qala bilməyən və daha sonra sağ qalan bacı və ya qardaşı tərəfindən əhatə olunan əkizin qalıqları olduğunu müdafiə edir, digər baxış isə kütlənin yüksək dərəcədə inkişaf etmiş teratom olduğunu fərz edir.

Teratomun əlamətləri hansılardır?

Teratomun əlamətləri şişin ölçüsündən və yerləşdiyi nahiyədən asılı olaraq müxtəlif ola bilər. Bəzi hallarda teratom heç bir əlamət göstərməyə bilər və kütlə yalnız nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüdükdə aşkar edilir.

Teratomun mümkün əlamətlərinə aşağıdakılar daxil ola bilər;

• İnsanın hiss edə və ya görə bildiyi kütlə, şişkinlik və ya düyün
• Qəbizlik və ya sidik qaçırma
• Ayaqlarda zəiflik
• Qarın nahiyəsində ağrı
• Nəfəs almada çətinlik

Teratom hormon ifraz edirsə, yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlarda nəzərəçarpan əlamətlərə və yetkinliyin erkən başlanmasına səbəb ola bilər. Bu hormonal dəyişikliklər qız və oğlan uşaqlarında meydana çıxa bilər.

Teratomun səbəbləri və risk amilləri hansılardır?

Hazırda teratomun dəqiq səbəbi məlum deyil. Lakin tədqiqatlar teratomların embrional kök hüceyrələrdəki dəyişikliklər nəticəsində meydana gəldiyini irəli sürür. Bu xüsusi hüceyrələr pluripotentdir, yəni orqanizmdəki istənilən başqa hüceyrəyə çevrilə bilər.

Bu şişlərin ektoderm, mezoderm və endoderm adlanan, dölü əmələ gətirən üç inkişaf germ təbəqəsindən yarandığı düşünülür. Bu germ təbəqələri yağ, əzələ, diş, dırnaq və saç da daxil olmaqla müxtəlif toxumaları əmələ gətirə bilən germ hüceyrələrindən təşkil olunub. Dölün inkişafı zamanı bu germ hüceyrələrinin bəziləri fərqliləşmir və beləliklə, başqa hüceyrə növlərinə çevrilmə qabiliyyətini saxlayır. Sonra bu germ hüceyrələri orta xətdən keçərək onilliklər boyu qala bildikləri ilkin qonadlara çatana qədər miqrasiya edir və sonda yumurta və ya spermə çevrilirlər. Bu hüceyrələrin fərqliləşmə prosesindəki problemin teratomun inkişafına səbəb ola biləcəyi düşünülür; bu da teratomların nə üçün qonadlarda və ya germ hüceyrələrinin miqrasiya yolu boyunca yarana biləcəyini izah edir.

Teratom riskini artıran amillər teratomun növündən asılı olaraq da dəyişə bilər. Məsələn, tədqiqatçılar xaya teratomları üçün risk amillərinə aşağıdakıların daxil ola biləcəyini irəli sürür;

• Doğuşda aşağı çəki və qısa boy
• Kriptorxizm (ana bətnində xayaların olmalı olduqları yerə çatmaması)
• Hipospadiya (uşaqlarda sidik dəliyinin penisin ucunda deyil, altında olması)
• Hamiləlik qanaxması
• Hamiləlikdə ananın yaşının çox olması
• Sarılıq
• Doğuşdan sonra plasentanın 30 dk ərzində gəlməməsi

Yumurtalıq (qadın yumurtalığı) teratomlarının bədxassəli olması üçün risk amillərinə aşağıdakılar daxil ola bilər;

• İrəli yaş
• Şişin böyük ölçüsü
• Menopauzaya daxil olmaq
• Xərçəng antigeni 125 (CA-125) adlanan zülalın yüksək səviyyədə olması

Teratom diaqnozu necə qoyulur?

Tibbi tarixçə və fiziki müayinəyə əlavə olaraq teratom diaqnozu qoymağa kömək edən aşağıdakı testləri tez-tez istəyirik;

• Mümkün şişin yerini göstərəcək maqnit-rezonans görüntüləmə (MRG), kompüter tomoqrafiyası (BT) və ya ultrasəs kimi görüntüləmə üsulları
• Alfa-fetoprotein (AFP) və insan xroniki qonadotropini (hCG) qan testləri; yüksək səviyyələr teratomun mövcudluğuna işarə edir
• Tam qan sayımı
• Qaraciyər, böyrək və ağciyər funksiyası testləri
• Şişdən biopsiya

Bununla yanaşı, teratom diaqnozu başqa xəstəlik və ya vəziyyətin diaqnozu üçün aparılan testlər zamanı təsadüfən də qoyula bilər.

Diaqnoz qoyulduqdan sonra şişi 1-dən 4-ə qədər mərhələləndiririk. Bu təsnifat şişin ölçüsünü və orqanizmin digər hissələrinə yayılıb-yayılmadığını göstərir. 1-ci mərhələ teratom kiçik və yerli olur, lakin 4-cü mərhələ daha böyükdür və müxtəlif nahiyələrə yayılmış ola bilər.

• Maraqlana bilərsiniz: Gənc xəstəmiz Oğuzun ümidverici hekayəsi - Germ hüceyrəli şiş

Teratomun müalicəsi nədir?

Əksər hallarda teratomun müalicəsi bütün şişin cərrahi yolla çıxarılmasını əhatə edir. Həmçinin əməliyyatdan sonra kimyaterapiya da lazım ola bilər.

Teratomun növü və bədxassəli olub-olmaması müalicə seçimlərinə təsir edə bilər.

Məsələn, yumurtalıq teratomu olan insanlar üçün 4 standart müalicə üsulu var;

• Cərrahi əməliyyat
• Yaxından izləmə
• Kimyaterapiya
• Şüa terapiyası

1-ci mərhələ yumurtalıq teratomu olan qadında şiş kiçikdirsə və çıxarılması asandırsa, əməliyyat lazım olan yeganə müalicə ola bilər. Kimyaterapiya lazım gəldikdə, adətən PEB adlı kimyaterapiya rejimi tətbiq edilir. Bu kimyaterapiya rejimi sisplatin, etopozid və bleomisin preparatlarını ehtiva edir.

Xülasə

Teratom xoşxassəli və ya xərçəngli ola bilən germ hüceyrəli şiş növüdür. Bu şişlər saç, əzələ və sümük kimi bir neçə müxtəlif toxuma növünü ehtiva edə bilər. Adətən qadınlarda yumurtalıqlarda, kişilərdə xayalarda və uşaqlarda büzdüm sümüyündə meydana çıxır. Lakin bəzən orqanizmin istənilən yerində də yarana bilər.

Teratomlar üçün müalicə seçimləri şişin yerləşdiyi nahiyədən, ölçüsündən və mərhələsindən asılı olaraq dəyişir, lakin adətən şişin cərrahi əməliyyatla çıxarılmasını və kimyaterapiyanı əhatə edir.

*

• Əlaqəli mövzu: Xaya xərçənginin əlamətləri, mərhələləri və müalicəsi