Xaya xərçənginin müalicəsi: BEP (Bleomisin Etoposid Cisplatin) kimyaterapiya rejimi

BEP protokolunda hansı kimyaterapiya dərmanları var?

• Bleomisin
• Etoposid
• sisPlatin

BEP necə təsir edir?

BEP rejimindəki hər bir dərman xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmaq və onları öldürmək üçün hazırlanıb.

BEP protokolu ilə müalicənin məqsədi nədir?

BEP adətən müalicə (kurativ, tam sağalma) məqsədilə verilir. Xəstəliyin mərhələsinə görə sağalma göstəriciləri fərqlənir. Yüksək riskli xəstələrdə %40-a qədər enən tam sağalma göstəricisi erkən mərhələli (T2N0) xəstəlikdə %97-yə qədər yüksəlir.

-Əlaqəli mövzu: Xaya xərçəngi nədir? Səbəbləri və risk amilləri hansılardır? Növləri hansılardır?

BEP-in tətbiq üsulu, dozası və cədvəli

• Bleomisin 30 vahid, müalicənin 2. 9. və 16. günlərində venadaxili (I.V. = İntravenoz) 10 dəqiqədə yavaş-yavaş tətbiq edilir. Beləliklə, damar yolu ilə müəyyən müddətdə dərman tətbiqinə infuziya deyilir.
• Etoposid 100 mg/m2, müalicənin 1. 2. 3. 4. və 5. günlərində venadaxili 60 dəqiqədə infuziya edilir.
• Cisplatin 20 mg/m2, müalicənin 1. 2. 3. 4. və 5. günlərində venadaxili 120 dəqiqədə infuziya edilir.

Qeyd: dərman dozaları və tətbiq müddətləri həkiminizin tövsiyəsinə görə dəyişə bilər.

BEP rejiminin təxmini müddəti

• BEP rejiminin tətbiq müddəti 1. 2. 3. 4. və 5. günlərdə 5 saata qədər çəkə bilər. Müalicənin 2. 9. və 16. günləri təxminən 1 saat çəkir. 
• İnfuziya müddətləri klinik tədqiqatlara əsaslanır, lakin həkimin seçiminə və ya xəstənin müalicəni tolere etməsinə görə dəyişə bilər. Öncədən verilən dərmanlar və maye dəstəyi əlavə vaxt tələb edə bilər. 
• BEP rejimi adətən xəstələrin müalicədən sonra evə qayıtdığı gündəlik kimyaterapiya bölmələrində tətbiq edilir. 
• BEP rejimi hər 21 gündə (3 həftə) təkrarlanır. Bu dövr 1 kurs kimi tanınır. Müalicənin müddəti əldə edilən faydadan asılı olaraq adətən 4 kursdur. Lakin bu müddət həkimin uyğun gördüyü şəkildə dəyişdirilə bilər.

BEP rejiminin yan təsirləri

Çoxdərmanlı rejimlərdə hər dərmanın özünəməxsus yan təsiri var. Bu iki dərmanın birlikdə verilməsi ilə yarana biləcək yan təsirlər aparılan klinik tədqiqatların nəticələrinə görə proqnozlaşdırılıb. Klinik tədqiqatlarda BEP rejimi ilə əlaqəli ən çox görülən yan təsirlər aşağıdakılardır: 

• Ürəkbulanma (%72)
• Yorğunluq (%63) 
• Əl və ya ayaq barmaqlarında iynələnmə, keyimə, yanma (periferik neyropatiya) (%36)
• Ağızdaxili yaralar (%35) 
• Qulaqlarda küy (%11)
• Ağciyər infeksiyası (%11) 
• Neytropenik qızdırma (%10)
• Ağ qan hüceyrələrinin azalması (%8)
• Böyrək zədələnməsi (%4)
• Qanaxma riskinin artması [trombositlərin aşağı olması; trombositopeniya]

Bu yan təsirlərə dair tədqiqatların hazırda əlimizdə olan çoxsaylı ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar mövcud olmayanda aparıldığı unudulmamalıdır. Hazırda ürəkbulanma və ya qusma yaşayan xəstələrin faizinin daha aşağı olduğu məlumdur.

İzləmə

BEP kimyaterapiya rejimi alan xəstələr nə qədər tez-tez izlənməlidir?

Hər müalicədən əvvəl qan göstəricilərinin yoxlanması tövsiyə edilir. Lazım olan qan təhlilləri ümumi qan analizi (hemoqram), geniş metabolik panel (biokimya), qanda maqnezium və kalium səviyyəsidir. Həkimin tövsiyəsinə görə başqa qan təhlilləri əlavə edilə bilər.

Görüntüləmə (radioloji müayinə) hansı tezlikdə lazımdır?

Görüntüləmə müalicədən əvvəl, müalicə bitdikdən dərhal sonra və rutin izləmə zamanı yoxlanıla bilər. Aparılan görüntüləmələr kompüter tomoqrafiyası (KT), maqnit-rezonans görüntüləməsi (MRI), PET müayinəsi, sümük müayinəsi və ya rentgendir.

Qeyd: Bleomisin almaq üçün ağciyər funksiyalarının kifayət qədər sağlam olduğuna əmin olmaq lazımdır. Adətən müalicəyə başlamazdan əvvəl tənəffüs funksiyası testləri (SFT) aparıla bilər. Bleomisin alan xəstələr müalicə boyunca və bitdikdən sonra ağciyər yan təsirləri baxımından yoxlanılır.

Qan testi və ya görüntüləmə nəticələri müalicəyə necə təsir edir?

Nəticələrdən asılı olaraq həkiminiz BEP rejiminin istifadəsinə planlaşdırdığı kimi davam edə, dozanı və ya müalicəni dəyişə bilər.

BEP müalicəsi zamanı və sonra diqqət yetirilməli məqamlar

• Sisplatin qəbul edərkən böyrək zədələnməsindən qorunmaq üçün hidratasiyanı təmin etmək məqsədilə venadaxili (I.V.) mayelər (maye dəstəyi) verilir. Bu mayelər kalium və maqnezium kimi elektrolitlər ehtiva edə bilər. 
• Yalnız ilk kursda ilk Bleomisin dozasından əvvəl bəzən infuziya reaksiyalarının yaranmamasını təmin etmək üçün kiçik sınaq dozasında bleomisin verilə bilər. Sınaq dozası tolere edilərsə, tam dozanın qalan hissəsi infuziya edilir. Sınaq dozasının hər kursda təkrarlanması lazım deyil.
• BEP rejimi spermatozoid sayını azalda bilər. Müalicəyə başlamazdan əvvəl sonradan uşaq sahibi ola bilmək üçün spermanın saxlanması barədə həkiminizlə danışın. 
• Adətən ağ qan hüceyrələrinin istehsalını stimullaşdırmaq və neytropeniya dövrlərinin qarşısını almaq üçün kimyaterapiyadan sonra filqrastim (Neupogen, Tevagrastim, Leucostim, Fraven) və ya lenoqrastim (Granocyte) verilir. 
• Onkoloji əczaçınız dərmanların bir-biri ilə qarşılıqlı təsirinin olub-olmadığını yoxlamalıdır.

Ayrı-ayrı dərmanların etiket məlumatları

Bleomisin (Blemisin, Bleocin-S, Bleolem)

Təsir mexanizmi

Bleomisinin dəqiq təsir mexanizmi bilinməsə də, mövcud sübutlar əsas təsirinin daha çox DNT sintezini, daha az RNT və zülal sintezini basqılamaq olduğunu düşündürür. Bleomisinin DNT-ni parçalayan superoksid və hidroksid sərbəst radikalları yaratmaq üçün oksigenlə reaksiyaya girən psevdofermenti əmələ gətirən metal ionlarını (əsasən dəmiri) xelatlaşdırdığına inanılır.

• Bleomisin venadaxili (I.V.) infuziyadır.
• Siqaret çəkənlərdə, 40 yaşdan yuxarı xəstələrdə, döş qəfəsinə şüa müalicəsi tarixçəsi olanlarda, əlavə oksigen istifadəsində və əvvəllər bleomisin almış xəstələrdə ağır ağciyər infeksiyası riski artır.
• Ağciyər səslərində xırıltıya və ya təngnəfəsliyə səbəb ola bilər. Bunun qarşısını almaq, qalan dozanın təhlükəsiz olduğuna əmin olmaq üçün ilk kursda sınaq dozası (1 vahid) tətbiq edilir; təngnəfəslik yaranmazsa, qalan doza verilə bilər.
• Böyrək çatışmazlığı olanlar üçün xüsusi doza tənzimlənmələri lazım ola bilər.

Bleomisinin ümumi yan təsirləri

• Səpki və ya dəridə ləkələnmə kimi müxtəlif dəri dəyişikliklərinə səbəb ola bilər. Dəri dəyişiklikləri müalicənin ikinci və ya üçüncü həftəsinə qədər yaranmaya bilər.
• Ağız yaraları
• Saç tökülməsi
• Tənəffüs problemi

Etoposid (Etoposid Ebewe, Etoposide Amphar, Etoposide-Teva)

Təsir mexanizmi

Etoposid American Mayapple adlı bitkidə olan toksin podofillotoksindən törəyib. İlk dəfə 1966-cı ildə sintez edilib və 1983-cü ildə ABŞ Qida və Dərman İdarəsi FDA tərəfindən xərçəng müalicəsi üçün təsdiqlənib. Etoposid DNT topoizomeraza II adlı fermentin fəaliyyətini hədəfləyir və beləcə DNT qırılmalarının yaranmasına və hüceyrə metabolizmasının müxtəlif tərəflərinə təsir edən reaksiyaya gətirib çıxarır.

• Etoposid adətən 30-60 dəqiqə ərzində və ya bəzi hallarda davamlı infuziya kimi verilən venadaxili (I.V.) infuziyadır.
• Etoposid qreypfrut şirəsi ilə qarşılıqlı təsirə girir və birlikdə qəbul edildikdə etoposidə bağlı yan təsirlərin daha çox yaranmasına səbəb ola bilər.
• Azalmış böyrək və ya qaraciyər funksiyası üçün xüsusi doza tənzimlənmələri lazım ola bilər.

Etoposidin ümumi yan təsirləri

• Etoposid adətən saç tökülməsinə səbəb olur. Bu, müvəqqəti yan təsirdir. Müalicə bitdikdən sonra saçlar yenidən uzanır. 
• İshal, ağız yaraları və ürəkbulanma kimi həzm sistemi yan təsirləri geniş yayılmış ola bilər.
• Nadir olsa da, kəskin leykozun yaranmasına (% 2-12) səbəb ola bilər və bu adətən müalicədən 2-3 il sonra üzə çıxır.
• Qan hüceyrələrinin sayının azalmasına səbəb ola bilər (ağ qan hüceyrələri, qırmızı qan hüceyrələri və trombositlər)

Sisplatin (Cisplatin Ebewe, Cisplatin-Koçak, Cisplatin DBL, Cisplatinum)

Təsir mexanizmi

Sisplatinin xərçəng hüceyrələrinə təsiri DNT-dəki purin əsasları ilə çarpaz bağ yaratmaq qabiliyyəti ilə əlaqəlidir; DNT təmir mexanizmlərinə müdaxilə edərək DNT zədələnməsinə səbəb olur, sonra xərçəng hüceyrələrində proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü olan apoptozu başladır. 

• Sisplatin adətən bir-iki saat ərzində verilən venadaxili (I.V.) infuziyadır. 
• Sisplatinin uzunmüddətli istifadəsi böyrəklərdə ağır infeksiyalara səbəb ola bilər. 
• Çoxsaylı dozalardan qaynaqlanan digər yan təsirlər bunlardır: aşağı qan hüceyrəsi sayı, ürəkbulanma, qusma və eşitmə itkisi.
• Böyrək funksiyasının və ya sümük iliyi fəaliyyətinin aşağı olması üçün doza tənzimlənməsi lazım ola bilər (aşağı qan hüceyrəsi sayı).
• Sisplatin insan dölü üçün təhlükəlidir; qadınlar bu dərmanı istifadə edərkən hamiləlikdən uzaq durmalıdır.
• Qadınlar sisplatin istifadə edərkən ana südü verməməlidir; insan südünə keçdiyi məlumdur. 

-Əlaqəli mövzu: İnqilab yaradan xərçəng dərmanı Sisplatin və təəccübləndirən hekayəsi

Sisplatinin ümumi yan təsirləri

• Xüsusilə yaşlı xəstələrdə böyrək problemləri görülə bilər.
• Ürəkbulanma və qusma həm kəskin (ilk 24 saatda), həm də gecikmiş şəkildə (infuziyadan iki-beş gün sonra) görülə bilər.
• İshal 
• Aşağı qan hüceyrəsi sayı (mielotoksiklik, kəskin leykoz) 
• Eşitmə problemləri — qulaq küyü. Bütün xəstələr üçün başlanğıc eşitmə testi aparılmalıdır.
• Qanda elektrolitlərin aşağı olması: maqnezium, kalium, kalsium, natrium və fosfat
• Əllərdə və ayaqlarda keyimə, iynələnmə şəklində ağrılar ola bilər.
• Görmə problemləri yarana bilər; tam yaxşılaşma adətən müalicə dayandırıldıqdan sonra başlayır.
• Qaraciyər problemləri; yaxşılaşma adətən müalicə dayandırıldıqdan sonra başlayır.

Bütün kimyaterapiya rejimləri