Tiroid düyünü nədir, əlamətləri nələrdir? Tiroid xərçənginə səbəb olurmu?

Tiroid boynun ön hissəsində yerləşən, kiçik, kəpənək formalı, hormon ifraz edən orqandır. Tiroid vəzisində ifraz olunan maddələr ürək döyüntüsü, bədən temperaturu və sümükdə kalsium tarazlığı kimi bir çox metabolik sistemə təsir edən hormonlardır.

Tiroid vəzisindən ifraz olunan əsas hormon T4 tiroksindir (%90); T3 triyodtironin isə %10 nisbətində ifraz olunur. Tiroid hormonlarının toxumadakı təsirinə T3 cavabdehdir.

Bəzən tiroiddəki hüceyrələr nəzarətsiz çoxalaraq bir şişkinlik yarada bilər və bu, tiroid düyünü adlandırılır. Tiroid düyünləri bərk (solid) və ya içi maye ilə dolu (kistik) quruluşda ola bilər.

Tiroid düyünləri haqqında ümumi məlumat

• Tiroid düyünləri əslində geniş yayılıb. 60 yaşadək bütün insanların yarısında tiroid düyünü müşahidə olunur.
• Düyünlər adətən sağlamlıq baxımından zərərsizdir. Lakin aşkarlandıqda onların həddindən artıq hormon istehsal edib-etmədiyi və ən əsası xərçəng olub-olmadığı araşdırılmalıdır.
• Tiroid düyünlərinin yalnız %5-ə qədəri xərçəngdir.
• Düyünün ölçüsü xərçəng üçün müəyyənedici deyil. Bununla belə, böyük düyünlər təzyiq səbəbindən təngnəfəslik və ya udma çətinliyi yarada bilər.
• Tək və ya çoxsaylı düyünün olması adətən xərçəng ehtimalını dəyişmir.
• Düyünlərin sayı yaşla arta bilər; sayı birdən çox olduqda çoxdüyünlü zob adlandırılır.
• Həkimin əllə müayinəsində yüzdə 3-7 nisbətində düyün aşkarlandığı halda, USG (ultrasonoqrafiya) ilə bu göstərici yüzdə 20-76-ya çatır.

Tiroid düyünü niyə yaranır?

Müxtəlif tibbi vəziyyətlər tiroid düyünlərinə səbəb ola bilər:

• Tiroidit: Bu, tiroidin iltihablanmasıdır. 3 əsas növü var: bakterial infeksiyalarla bağlı kəskin tiroidit; qızılca, epidemik parotit kimi virus infeksiyalarından sonra yarımkəskin tiroidit; limfadenoid zob və ya Haşimoto xəstəliyi adlandırılan xroniki / autoimmun tiroidit.
• Yod çatışmazlığı: Yoddan məhrum qidalanma tiroid düyünlərinə səbəb ola bilər.
• Tiroid adenoması: Bu, tiroid toxumasının naməlum səbəbdən həddindən artıq böyüməsidir. Adenomaların əksəriyyəti zərərsizdir, lakin bəziləri tiroid hormonu istehsal edir. Bu, tiroidin həddindən artıq aktivliyinə (hipertiroidizmə) səbəb olur.
• Tiroid kisti: Bu, adətən tiroid adenomasının parçalanması (degenerasiyası) ilə yaranır.
• Tiroid xərçəngi: Tiroid düyünlərinin əksəriyyəti xərçəng deyil, lakin tiroid düyünlərinin %5-ə qədəri xərçəng ola bilər ("tiroid düyünləri xərçəngə çevrilir" demək yanlış ifadə ola bilər; "tiroid düyünlərinin bəziləri xərçəngli törəmələrdir" demək daha düzgün ifadədir).

Kimlər tiroid düyünü baxımından risk altındadır?

• Qidalanmada yod olmayan coğrafi ərazidə yaşamaq,
• Ailə tarixçəsində tiroid düyünlərinin olması,
• Kişi olmaq,
• 30 yaşdan kiçik və ya 60 yaşdan böyük olmaq.

Tiroid düyününün əlamətləri

Tiroid düyünlərinin əksəriyyətinin heç bir işarəsi və ya əlaməti olmur. Böyük olanlar isə hiss edilə, gözlə görünə və nəfəs borusuna və ya qida borusuna təzyiq edərək nəfəs almağı və ya udmağı çətinləşdirə bilər.

Bəzi hallarda tiroid düyünləri tiroid vəzisindən ifraz olunan əsas hormon olan T4 tiroksini həddindən artıq istehsal edir. Artıq tiroksin hipertiroidizm əlamətlərinə səbəb ola bilər, bunlar:

• İzah olunmayan çəki itkisi,
• Həddindən artıq tərləmə,
• Tremor,
• Əsəbilik,
• Sürətli və ya nizamsız ürək döyüntüsü ola bilər.

Bəzi tiroid düyünləri xərçənglidir (bədxassəli), lakin düyünlərin bədxassəli olması yalnız simptomlara əsasən müəyyən edilə bilməz. Xərçəngli tiroid düyünlərinin əksəriyyəti yavaş böyüyür və aşkarlandıqda kiçik ola bilər. Anaplastik tiroid xərçəngi kimi aqressiv tiroid xərçənglərinə daha nadir rast gəlinir, lakin bu düyünlər yarandıqda da böyük, sərt olur və sürətlə böyüyə bilər.

Tiroid düyünü necə aşkar edilir?

Bəzən sadəcə güzgüyə baxaraq fərq edə bilərsiniz. Çənənizin altında şişkinlik, boyun hissəsində nəfəs borunuzun hər iki tərəfində yumru ola bilər. Barmaqlarınızı boynunuzdakı həmin nöqtəyə yavaşca qoyun və bir yumru tapsanız, həkiminizlə məsləhətləşin.

Həkiminiz əmin olmaq üçün bu testləri etdirə bilər;

• Tiroid hormonları üçün qan testi
• Ultrasəs (USG)
• Tiroid biopsiyası

Şübhəli düyünlərə yanaşma necə olmalıdır

Tiroid ultrasəsinə düyün aşkar olunan və ya şübhə edilən halların əksəriyyətində üstünlük verilir. USG düyünün diametrinin qiymətləndirilməsi, kistik və ya solid xüsusiyyətləri və formasının düzgün olub-olmaması haqqında dəyərli məlumat verir. USG-də diametri 1 cm-dən böyük və ya formasına görə xərçəngi düşündürən düyün aşkar edilərsə, biopsiya aparılır.

Tiroid biopsiyası, ultrasəsdə aşkarlanan düyünün xərçəng olub-olmadığını, xərçəngdirsə hansı tip olduğunu anlamaq üçün aparılır. Bu məqsədlə incə iynə aspirasiya biopsiyası (İİAB) və tru-cut (trukat) biopsiya üsulları tətbiq edilə bilər. Tiroid düyünlərində ən çox istifadə olunan biopsiya üsulu İİAB-dır.

İİAB nəticəsində halların %85-90-da düyünün xərçəng olub-olmadığını dəqiq demək mümkündür. Qalan %10-15 xəstədə isə qərarsızlıq yarana bilər. İİAB nəticəsində düyünün xərçəng olub-olmadığı anlaşılmazsa, adətən əməliyyat tövsiyə olunur. Lakin bu xəstələrin böyük əksəriyyətində düyün xərçəng olmur, beləliklə xəstələr lazımsız yerə əməliyyat olunur. Halbuki bu xəstələrdə İİAB təkrarlana, trukat biopsiya aparıla və ya eyni vaxtda İİAB+trukat biopsiya edilərək düyünlərin xərçəng olub-olmadığı %90-dan çox nisbətdə müəyyən edilə bilər. Beləliklə, lazımsız əməliyyatlardan qaçılır.

İİAB-da çox incə iynə ilə hüceyrə qrupları götürüldüyü halda, trukat biopsiyada bir qədər qalın iynə ilə zolaqlar şəklində toxuma parçaları götürülür. Buna görə trukat biopsiyanın diaqnostik dəyəri İİAB-dan daha yüksəkdir. Lakin İİAB daha incə iynə ilə aparıldığı üçün tiroid düyünlərində ilk biopsiya yanaşması kimi üstün tutulur. İkinci biopsiyada isə trukat biopsiya və ya İİAB+trukat biopsiyaya üstünlük verilməlidir.

Başqa bir diaqnostik prosedur olan tiroid sintiqrafiyası isə radioaktiv maddə verilərək aparılır. Sintiqrafiyada düyünlər soyuq (hipoaktiv), isti (hiperaktiv) və ilıq (normoaktiv) şəkildə görünə bilər. İsti düyünlərin xərçəng ehtimalının çox aşağı olduğu məlumdur. Soyuq düyünlərdə isə xərçəng göstəricisi yüzdə 5 ilə 8 arasında dəyişir. Bu gün tiroid sintiqrafiyasına tiroid hormonu artıqlığı olan hallarda üstünlük verilir.

Tiroid düyünlərinin müalicəsi necədir?

Tiroid düyünü xoşxassəli və kiçikdirsə, hər hansı müdaxilə edilmədən izlənə bilər. Düyünün böyüyüb-böyümədiyini görmək üçün tiroid ultrasəsi lazım olacaq. Həkiminiz həmçinin zaman-zaman tiroid hormon səviyyənizi də yoxlayacaq. Dəyişiklik varsa, onları tənzimləmək üçün dərman istifadə edilə bilər.

Xərçəngli düyün aşkarlanarsa, tiroid əməliyyatı ilə çıxarılması lazımdır. Həddindən artıq tiroid hormonu istehsal edən düyünlər radioaktiv yod ilə müalicə edilə bilər. Radioaktiv yod həb və ya maye şəklində qəbul edilə bilər. Başqa toxumalara zərər vermədən tiroid düyününü kiçiltməyə kömək edir. Digər müalicələr arasında antitiroid dərmanlar və əməliyyat yer ala bilər.